نن (د جون ۲۶مه) د نشهیي توکو پر وړاندې د مبارزې نړۍواله ورځ ده. دغه ورځ داسې مهال نمانځل کېږي، چې یو ځل بیا په افغانستان او په ځانګړي ډول کندهار کې د نشهیي توکو د تولید، قاچاق او پټ بازار موضوع د بحث وړ ګرځېدلې ده.
کندهار له څو لسیزو راهیسې د افغانستان د نشهیي توکو د تولید، سوداګرۍ او قاچاق له مهمو مرکزونو ګڼل کېږي. که څه هم طالبانو د ۲۰۲۲کال په اپرېل میاشت کې د کوکنارو پر کر، تولید، پروسس او سوداګرۍ بندیز اعلان کړ او په وروستیو کلونو کې یې د کوکنارو د کروندو د لهمنځه وړلو ادعا کړې؛ خو د ملګرو ملتونو او نورو نړۍوالو څېړنو ترڅنګ، ځینې سیمهییزې سرچینې ادعا کوي، چې د نشهیي توکو اقتصاد په بشپړه توګه لهمنځه نهدی تللی؛ بلکې د فعالیت بڼه یې بدله شوې ده.
د طالبانو حکومت وايي، چې د نشهیي توکو پر ضد جدي مبارزه کوي، کروندې لهمنځه وړي او د قاچاق مخه نیسي. خو د ۲۰۲۴کال یوه علمي څېړنه چې د طالبانو او نشهیي توکو د اړیکو په اړه د متخصصینو ارزونې پهکې شاملې دي، دې پایلې ته رسېدلې چې د طالبانو ځینې غړي او سیمهییزې شبکې له پخوا راهیسې د نشهیي توکو له سوداګرۍ سره اړیکې لرلې او واک ته تر رسېدو وروسته هم د دغو اړیکو د دوام په اړه اندېښنې پرځای دي.
په کندهار کې څو سیمهییزې سرچینې چې د امنیتي دلایلو له امله یې نومونه نهدي اخیستل شوي وايي، چې د طالبانو ځینې سیمهییز چارواکي لاهم د نشهیي توکو له پټ بازار سره اړیکې لري.
د یوې سرچینې په وینا: «په ښکاره د نشهیي توکو پر ضد عملیات کېږي؛ خو د شبکو اصلي کسان نه نیول کېږي. زموږ د معلوماتو له مخې؛ ځینې با نفوذه کسان لاهم د دغه کاروبار ترشا نفوذ لري، لکه په کندهار کې د طالبانو والي ملا شرین، د دغه ډلې امنیه قوماندان ملا عبدالاحد طالب او داسې نور ډېر کسان شته».
یوه بله سرچینه هم وایي، بشر نورزی چې له پخوا راهیسې د نشهيي توکو په کاروبار بوخت وو اوس هم د هغه لوی کاروبار د نشهيي توکو اړوند دی چې ډېری طالبان هم ورسره شریکان دي.
سرچینه وایي: «دا خو ښکاره خبره ده، چې په کندهار کې د بشر نورزي په ګډون د طالبانو ځینې چارواکي د نشهيي توکو په کاروبار کې ښکېل دي او له نړۍوالو سوداګریزو شبکو سره اړیکې لري».
سرچینې ادعا کوي، چې د همدې پټو شبکو د دوام له امله د تریاکو سوداګري په بشپړه توګه نهده درېدلې او په کندهار کې د یو کیلوګرامه تریاکو بیه دامهال د ۱۰۰زره او ۱۵۰زره پاکستاني کلدارو ترمنځ ده.
د سرچینو په خبره؛ د نشهيي توکو په کاروبار کې ښکېل کسان هڅه کوي، د خلکو د پام اړلو او له نیوکو څخه د خلاصون لپاره دغه شبکې او کاروبارونه نورو سیمو په ځانګړي ډول شمالي ولایتونو ته انتقال کړي. د سرچینو په خبره؛ په شمالي ولایتونو بدخشان، تخار او کندوز کې د نشهيي توکو د کر، تولید او قاچاق فرصتونه اوس زیات شوي.
د ملګرو ملتونو د نشهیي توکو او جرمونو دفتر (UNODC) هم ویلي، که څه هم د کوکنارو کر په څرګند ډول کم شوی؛ خو پخوا د تولید شویو تریاکو زېرمې لاهم د قاچاق له لارو بهر ته لېږدول کېږي او قاچاقي شبکې په بشپړه توګه لهمنځه نهدي تللې.
د سرچینو په وینا؛ د کر د بندېدو له امله د قاچاق شبکو خپل تمرکز د زېرمو پر پلور، د بیو پر لوړېدو او د نویو قاچاقي لارو پر موندلو کړی دی. په همدې حال کې ملګرو ملتونو خبرداری ورکړی، چې د کوکنارو د کر له کمېدو سره هممهاله د مصنوعي نشهیي توکو او په ځانګړي ډول میتامفیتامین (شیشې) تولید او قاچاق د زیاتېدو نښې لیدل کېږي.
که څه هم طالبان د نشهیي توکو پر ضد د مبارزې ادعا کوي، ځینې سیمهییزې سرچینې او څېړنیز راپورونه ښيي چې د پخوانیو شبکو ځینې برخې لا هم فعالې دي.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.