د عاشورا ورځې په مناسبت نن په کابل کې د مخابراتي شبکو فعالیتونه له جدي ګډوډۍ او ځنډ سره مخ شوي دي، چې له امله یې د اړیکو ټینګښت ستونزمن شوی دی. سرچینې وایي، مخابراتي شبکې له څو ساعتونو راهیسې د افغانستان په بېلابېلو برخو کې غیرفعالې دي.
له کابل نه سرچینې وایي، چې د ښار په بېلابېلو سیمو کې مخابراتي شبکې غیرفعالې شوې او په ځینو مواردو کې انټرنېټي خدمتونه په بشپړ ډول پرې شوي او یا هم سخت محدود شوي وو. د کابل اوسېدونکو په وینا؛ د ورځې له لومړیو ساعتونو راهیسې د مخابراتي شبکو اړیکې پرې شوې او په ځینو سیمو کې د انټرنېټي خدمتونو د درېدو له امله د خلکو ورځني کارونه اغېزمن شوي دي.
د دوی په وینا؛ د اړیکو پرې کېدو له امله یې له کورنیو سره تماسونه نهشي نیولای او د کاروبارونو، دفترونو او انلاین خدمتونو فعالیتونه هم درېدلي دي. د ښار د ځینو برخو اوسېدونکي وایي، چې یوازې په ځینو یا محدودو سیمو کې د شبکې کمزوری سیګنال شته؛ خو د ښار په عمومي کچه خدمات پرې دي.
یوشمېر کاروونکي وایي، چې د وایفای شبکې هم یو څه سوکه کار کوي. لاتراوسه د مخابراتي شرکتونو یا طالبانو له لوري د دغه پراخ بندښت په اړه کوم رسمي وضاحت نهدی ورکړل شوی.
په تېرو کلونو کې هم د عاشورا او نورو لویو مذهبي مراسمو پرمهال په کابل او ځینو نورو لویو ښارونو کې د امنیتي تدابیرو په چوکاټ کې د مخابراتي خدمتونو لنډمهاله محدودیتونه رامنځته شوي دي؛ خو سږکال د بندښت پراخوالی تر پخوا زیات محسوس شوی دی.
طالبانو تر اوسه په دې اړه څه نهدي ویلي او نه یې هم روښانه کړې، چې دغه مخابراتي شبکې به تر کله بندې وي.
د افغانستان لپاره د روسیې د ولسمشر استازي ضمیر کابلوف ویلي، چې مسکو او د طالبانو اداره دواړه د افغانستان د کنګل شویو شتمنیو د ازادولو غوښتونکي دي. هغه وایي، امریکا او اروپا په دې برخه کې خبرې اترې له پامه غورځوي.
کابلوف همدارنګه ټینګار کړی، چې په نږدې راتلونکي کې د یادې موضوع په حل کې کوم پرمختګ نه ښکاري؛ ځکه د هغه په وینا امریکا او اروپا په دې برخه کې خبرې اترې له پامه غورځوي.
کابلوف له روسي ورځپاڼې اېزوسټیا سره په خبرو کې ویلي، چې اوسنی بندښت د لوېدیځ د اقداماتو پایله ده. هغه زیاته کړه: «ځکه چې دغه شتمنۍ نه روسیې او نه د شانګهای سازمان غړو کنګل کړې؛ بلکې امریکا او اروپایانو دا کار کړی، نو باید همدوی یې ازادې کړي. دا هغه پوښتنه ده، چې له هغوی څخه باید وشي».
هغه وویل، چې اوسمهال له امریکایانو او اروپایانو سره په دې اړه هېڅ ډول خبرې نهکېږي. روسیې تر دې وړاندې هم دا موضوع څو ځله د سیمهییزو غونډو لکه د شانګهای سازمان او مسکو فارمټ په غونډو کې مطرح کړې ده.
امریکا د افغانستان د مرکزي بانک له زېرمو څخه شاوخوا ۳.۵ مېلیارده ډالر په سویس کې د «افغان صندوق» په نوم یوه اماني صندوق ته انتقال کړې دي. د طالبانو هڅې تراوسه پورې دغه شتمنیو ته د لاسرسي لپاره کومه پایله نهده ورکړې.
دغه صندوق د افغانستان د اقتصادي ثبات د ملاتړ او د دې لپاره جوړ شوی، چې طالبان دې مالي سرچینو ته لاسرسی پیدا نهکړي. دغه صندوق د یوه پلاوي لهخوا اداره کېږي، چې پهکې د امریکا او سویس استازي او همدارنګه د افغانستان دوه پخواني چارواکي انوارالحق احدي او شاه محمد محرابي شامل دي.
د پاتې شاوخوا ۳.۵ مېلیارده ډالرو برخلیک لاهم ناروښانه دی، ځکه په امریکا کې د سپټمبر ۱۱مې بریدونو د قربانیانو د کورنیو لهخوا د غرامت غوښتنه شوې ده. هغوی طالبان د القاعدې د ملاتړ له امله مسوول ګڼي، هغه ډله چې د نیویارک د نړۍوال سوداګریز مرکز د بریدونو عامل ګڼل کېږي.
د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو دفتر د ۲۰۲۶کال د نشهيي توکو په نړۍوال راپور کې خبرداری ورکړی، چې په افغانستان کې د تاریاکو په تولید کې بېساري کمښت، د مصنوعي اپیم له خپرېدو سره یوځای، د نشهيي توکو د نړۍوال بازار جوړښت بدل کړی دی.
دغه راپور چې د جمعې په ورځ (د چنګاښ ۵مه) خپور شوی زیاتوي، افغانستان چې تر ۲۰۲۲ کال پورې یې د نړۍ شاوخوا ۸۰ سلنه ناقانونه تریاک تولیدول، د طالبانو له لوري د کوکنارو د کښت تر بندیز وروسته د تریاکو په تولید کې ۹۵ سلنه کمښت راغلی دی.
راپور زیاتوي، چې د کوکنارو کښت لاندې ساحه په ۲۰۲۲کال کې له شاوخوا ۲۳۲زره هکټاره څخه په ۲۰۲۵کال کې ۱۰زره او ۲۰۰ هکتارو ته راټیټه شوې ده او د تاریاکو تولید هم له ۶زره او ۲۰۰ ټنو څخه شاوخوا ۲۹۶ ټنو ته راټیټ شوی دی.
خو ملګرو ملتونو ویلي، چې په افغانستان کې د تریاکو شته زېرمې به د ۲۰۲۶کال تر پایه دوام وکړي.
هېرویین نور د نشهیي توکو د بازار یوازیني واکمن توکي نهدي
ملګري ملتونه وايي، د نړۍوالو نشهیي توکو په بازار کې د هېرویینو سل کلنه واکمني اوس له جدي ننګونې سره مخ شوې ده. د راپور له مخې؛ په یو وخت کې دوه مهم بدلونونه د نړۍ د اپیمو نشهیي توکو بازار بدلوي: په افغانستان کې د تریاکو د تولید سخت کمښت او د فینټانیل او نیټازینونو په څېر د پیاوړو مصنوعي اپیمو توکو چټک پراخوالی.
راپور زیاتوي، چې دغه دواړه بهیرونه په ګډه د نړۍوالو اپیمو نشهیي توکو بازارونه د یوه بنسټیز بدلون پر لور بیایي.
قاچاق کوونکي د هېرویینو لپاره د بدیلو نشهیي توکو په لټه کې دي
ملګري ملتونه خبرداری ورکوي، د هېرویینو په رسولو کې کمښت قاچاق کوونکي دې ته اړ کړي چې د دغه نشهیي توکو لپاره نوي بدیلونه ولټوي. په راپور کې راغلي، که د هېرویینو په رسولو کې رښتینی خنډ رامنځته شي؛ نو قاچاق کووونکي به د فینټانیلونو، نیټازینونو او نورو نویو مصنوعي افیوني موادو پر لور مخه کړي.
د ملګرو ملتونو په وینا؛ دغه مصنوعي توکي د هېرویینو پرتله ارزانه، ډېر ځواکمن او تولید یې هم اسانه دی، ځکه د تولید لپاره یې د کوکنارو په څېر کښت ته اړتیا نهوي. ملګري ملتونه ټینګار کوي، چې دغه بهیر ښايي د نړۍ د اپیمو بازار له طبیعي توکو څخه مصنوعي توکو ته واړوي.
د افغانستان د تریاکو زېرمې لاهم په بشپړه توګه نهدي ختمې شوې
سره له دې چې د تریاکو تولید په بېساري ډول راکم شوی ملګري ملتونه وايي، په افغانستان کې د تریاکو پاتې زېرمې لا هم په بشپړه توګه لهمنځه نهدي تللې. د دغه سازمان د اټکل له مخې؛ یادې زېرمې ښايي د ۲۰۲۶ کال تر پایه دوام وکړي.
راپور زیاتوي، چې په افغانستان او شاوخوا هېوادونو کې د هېرویینو او تریاکو دوامداره نیونې تر ډېره د همدې پاتې زېرمو له امله دي. خو د راپور په وینا؛ د کوکنارو د کښت له بندیز مخکې کلونو پرتله د نیول شویو نشهیي توکو اندازه کمه شوې او د نړۍوالو بازارونو د عرضې د کمښت نښې هم لیدل کېږي.
د هېرویینو بیې لوړې شوې دي
ملګري ملتونه وايي، د هېرویینو د عرضې کمښت د دې لامل شوی چې په مصرفوونکو بازارونو کې یې بیې لوړې شي. د راپور له مخې؛ د افغانستان د هېرویینو په ۱۲ مهمو وارداتي بازارونو کې د یوه ګرام خالص هېرویینو بیه د ۲۰۲۳ او ۲۰۲۴ کلونو ترمنځ نږدې دوه برابره شوې ده؛ دغه بیه له شاوخوا ۲۵۰ ډالرو څخه نږدې ۵۰۰ ډالرو ته لوړه شوې ده.
ورته مهال د هېرویینو خالصوالی هم راکم شوی، چې دا د عرضې د کمښت او پر بازار د فشار څرګندونه کوي.
هیڅ هېواد د افغانستان ځای نهدی نیولی
راپور ټینګار کوي، چې تراوسه پورې کوم بل هېواد نهدی توانېدلی د افغانستان د تریاکو د تولید کمښت جبران کړي. که څه هم میانمار د ۲۰۲۳کال راهیسې د نړۍ تر ټولو لوی د تریاکو تولیدوونکی هېواد شوی او تولید یې تر ۱۰۰۰ ټنو زیات شوی؛ خو ملګري ملتونه وايي دغه زیاتوالی د یاد هېواد د کورنیو شخړو له امله رامنځته شوی او د افغانستان د تولید له کمښت سره مستقیم تړاو نهلري.
همدارنګه په مکسیکو او لاووس کې هم د تولید په کچه کې د پام وړ زیاتوالی نهدی لیدل شوی.
په سیمه کې د کوکنارو د کښت د لېږد نښې لیدل کېږي
ملګري ملتونه وايي، داسې لومړنۍ نښې شته چې ښيي د کوکنارو د کښت یوه برخه د افغانستان له کمېدو وروسته ګاونډیو هېوادونو ته لېږدول کېږي. د راپور له مخې؛ په هند او پاکستان کې د هغو سیمو مساحت چې د کوکنارو کښت پهکې لهمنځه وړل شوی، په ۲۰۲۲کال کې ۵زره او ۸۶۸ هکټارو څخه په ۲۰۲۳کال کې ۱۳زره او ۲۰۰ هکټارو ته لوړ شوی دی.
خو ملګري ملتونه ټینګار کوي، که څه هم په نورو هېوادونو کې د تولید د زیاتېدو احتمال شته؛ بیاهم د افغانستان د پخواني لوی رول ژر بدلول ډېر ستونزمن دي.
مصنوعي نشهیي توکي په نړۍ کې په چټکۍ پراخېږي
راپور ښيي، چې له دوو کلونو کمېدو وروسته په نړۍوالو بازارونو کې د نویو مصنوعي نشهیي توکو شمېر بیا زیات شوی دی. د راپور له مخې؛ د دغه توکو پېژندل شوې پېښې په ۲۰۲۳ او ۲۰۲۴ کلونو کې د نړۍ په ډېرو سیمو کې زیاتې شوې دي، خو په ځانګړي ډول په اروپا، اقیانوسیه او افریقا کې یې وده ډېره چټکه ده.
په شمالي امریکا کې چېرې چې فینټانیل تر ډېره د هېرویینو ځای نیولی، په ۲۰۲۴کال کې د نویو مصنوعي نشهیي توکو پېژندل شاوخوا ۱۰ سلنه زیات شوي دي. په اروپا کې دغه کچه له ۸۰ سلنې زیاته شوې او په اقیانوسیه کې بیا نږدې ۱۵۰ سلنه زیاتوالی ثبت شوی دی.
په نړۍ کې د نشهیي توکو کارول زیات شوي دي
د ملګرو ملتونو د ۲۰۲۶کال د نشهیي توکو نړۍوال راپور ښيي، چې په نړۍ کې د نشهیي توکو کارول لاهم په زیاتېدو دي. د راپور له مخې؛ په ۲۰۲۴کال کې شاوخوا ۳۳۱ مېلیونه کسانو نشهیي توکي کارولي، چې دغه شمېر د لسو کلونو مخکې پرتله ۳۴ سلنه زیاتوالی ښيي.
چرس د نړۍ تر ټولو زیات کارېدونکي نشهیي توکي وو، چې شاوخوا ۲۵۶ مېلیونه کاروونکي لري. همدارنګه؛ شاوخوا ۶۳ مېلیونه خلکو افیوني توکي ۳۲ مېلیونه خلکو امفېټامینونه او ۲۵ مېلیونه بیا د کوکاین کاروونکي دي.
ملګري ملتونه وايي، د کوکایینو نړۍوال تولید نوي ریکارډ ته رسېدلی او له ۴زره ټنو څخه اوښتی دی. ورته مهال د مصنوعي نشهیي توکو بازار هم په چټکۍ پراخېږي. په ۲۰۲۴کال کې د نوو رواني فعالو توکو شمېر ۷۵۵ ډولونو ته رسېدلی، چې تر ټولو لوړه شمېره ده.
راپور زیاتوي، چې په نړۍ کې شاوخوا ۶۳ مېلیونه کسان د نشهیي توکو له امله له روغتیايي اختلالاتو سره ژوند کوي؛ خو یوازې له هرو ۱۲ کسانو څخه یو د درملنې خدماتو ته لاسرسی لري.
ملګري ملتونه دې پایلې ته رسېدلې، چې په افغانستان کې د اپیمو په تولید کې کمښت، د مصنوعي نشهيي توکو وده، د کوکاین په تولید کې زیاتوالی او د قاچاق په لارو کې بدلون د نړۍوال نشهيي توکو د بازار جوړښت بیا بدلوي.
طالبانو د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې نړۍوالې ورځې په مناسبت په جوړه شوې غونډه کې ویلي، چې د بندیز له مودې تراوسه یې د نشهيي توکو د کروندو لهمنځه وړلو لپاره تر ۲۵زره ډېر عملیات ترسره کړي دي.
د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې معینیت د دفتر ریس حسیبالله احمدي ویلي، چې د نشهيي توکو د کروندو د لهمنځه وړلو په موخه یې تر اوسه ۲۵زره او ۷۶۴ عملیات ترسره کړي دي.
د هغه په وینا؛ د روږدو کسانو د راټولولو لپاره هم ۷زره او ۸۴۴ عملیات ترسره شوي، ۲زره او ۱۵۹ټنه بېلابېل نشهيي توکي ضبط شوي او د نشهيي توکو اړوند ۱۳زره او ۳۲۶ کسان نیول شوي دي.
په همدې غونډه کې د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې ادارې استازي پولیک اوکي سري د نشهيي توکو د لهمنځه وړلو په برخه کې د اړوندو ادارو د ملاتړ پر دوام ټینګار کړی. هغه د نړۍ له هېوادونو غوښتي، چې د نشهيي توکو پر وړاندې مبارزه کې له افغانستان سره همکاري وکړي.
بل لور ته د طالبانو د کورنیو چارو وزارت ویاند ضیا احمد تکل د نشهيي توکو پر وړاندې د مبارزې نړۍوالې ورځې په غونډه کې د پاکستان له لوري د روږدو کسانو پر روغتون د برید یادونه کړې او هغه یې پر ملکي تاسیساتو برید او «جنایت» بللی. نوموړي د یاد برید د مسوولینو د محاکمې غوښتنه کړې.
دا په داسې حال کې ده، چې طالبان له خپلې واکمنۍ راهیسې د نشهيي توکو پر وړاندې د پراخې مبارزې ادعا کوي؛ خو وروستي راپورونه ښيي چې په افغانستان کې د نشهيي توکو کر او قاچاق په بشپړ ډول نهدی لهمنځه تللی، بلکې د فعالیت بڼه یې بدله شوې ده.
ځینې راپورونه ښیي، چې د طالبانو ځینې غړي د نشهيي توکو په قاچاق کې ښکېل دي. سربېره پر دې طالبان نږدې هره ورځ د نشهيي توکو د قاچاق او لېږد په تړاو د لسګونه کسانو د نیولو او د نشهيي توکو د تولید د مرکزونو د کشف او لهمنځه وړلو راپورونه خپروي.
د قزاقستان روغتیا وزارت اعلان کړی، چې د دغه هېواد یوه روغتیایي ډله د درملنې او جراحي خدمتونو وړاندې کولو لپاره افغانستان ته استول شوې. د یاد وزارت په وینا؛ دغه متخصصین اوسمهال په سیمهییزو روغتونونو کې ځای پرځای شوي او هره ورځ څو پېچلي عملیات ترسره کوي.
د قزاقستان روغتیا وزارت لیکلي، چې په دغه ډله کې د اورتوپیدي، ټراماتولوژي (د هډوکو او مفصلونو رنځ تشخیص)، کارډیولوژي (زړه او رګونه)، د ماشومانو، عمومي جراحۍ، یورولوژي، پلمونولوژي (د سږو ناروغۍ) او د اېپیډیمولوژي متخصصین شامل دي.
د جزییاتو له مخې؛ د دغه ماموریت اصلي تمرکز پر هغو ناروغانو دی، چې د سختو ټپونو له رنځ څخه کړیږي او دارنګه د هغو ناروغانو درملنه پهکې شامله ده چې له پیدایښت نه د حرکتي سیستم له ستونزو سره مخ دي.
ویل شوي، چې د دغه ډلې ارتوپیدي متخصصین هره ورځ تر ۴۰ پورې ناروغان ویني او تر ټولو پېچلي ناروغان د جراحۍ لپاره انتخابوي. هغوی هره ورځ له ۳ تر ۴ پورې د ترمیم او بیارغونې عملیات ترسره کوي، چې له ناروغانو سره د حرکت او پر لارې د تګ وړتیاوو ترلاسه کولو کې مرسته کوي.
د قزاقستان روغتیا وزارت یادونه کړې، چې د تېرکال په وروستیو کې د افغانستان تر ویجاړوونکې زلزلې وروسته دا د دوی دویم لوی ماموریت دی. دغه وزارت همدارنګه ویلي، چې د یاد طبي پلاوي د استولو ترڅنګ د قزاقستان د بشري مرستو یوه لویه جوپه چې ټول وزن یې ۳۱۸.۸ ټنه و؛ هم افغانستان ته لېږدول شوې.
نن (د جون ۲۶مه) د نشهیي توکو پر وړاندې د مبارزې نړۍواله ورځ ده. دغه ورځ داسې مهال نمانځل کېږي، چې یو ځل بیا په افغانستان او په ځانګړي ډول کندهار کې د نشهیي توکو د تولید، قاچاق او پټ بازار موضوع د بحث وړ ګرځېدلې ده.
کندهار له څو لسیزو راهیسې د افغانستان د نشهیي توکو د تولید، سوداګرۍ او قاچاق له مهمو مرکزونو ګڼل کېږي. که څه هم طالبانو د ۲۰۲۲کال په اپرېل میاشت کې د کوکنارو پر کر، تولید، پروسس او سوداګرۍ بندیز اعلان کړ او په وروستیو کلونو کې یې د کوکنارو د کروندو د لهمنځه وړلو ادعا کړې؛ خو د ملګرو ملتونو او نورو نړۍوالو څېړنو ترڅنګ، ځینې سیمهییزې سرچینې ادعا کوي، چې د نشهیي توکو اقتصاد په بشپړه توګه لهمنځه نهدی تللی؛ بلکې د فعالیت بڼه یې بدله شوې ده.
د طالبانو حکومت وايي، چې د نشهیي توکو پر ضد جدي مبارزه کوي، کروندې لهمنځه وړي او د قاچاق مخه نیسي. خو د ۲۰۲۴کال یوه علمي څېړنه چې د طالبانو او نشهیي توکو د اړیکو په اړه د متخصصینو ارزونې پهکې شاملې دي، دې پایلې ته رسېدلې چې د طالبانو ځینې غړي او سیمهییزې شبکې له پخوا راهیسې د نشهیي توکو له سوداګرۍ سره اړیکې لرلې او واک ته تر رسېدو وروسته هم د دغو اړیکو د دوام په اړه اندېښنې پرځای دي.
په کندهار کې څو سیمهییزې سرچینې چې د امنیتي دلایلو له امله یې نومونه نهدي اخیستل شوي وايي، چې د طالبانو ځینې سیمهییز چارواکي لاهم د نشهیي توکو له پټ بازار سره اړیکې لري.
د یوې سرچینې په وینا: «په ښکاره د نشهیي توکو پر ضد عملیات کېږي؛ خو د شبکو اصلي کسان نه نیول کېږي. زموږ د معلوماتو له مخې؛ ځینې با نفوذه کسان لاهم د دغه کاروبار ترشا نفوذ لري، لکه په کندهار کې د طالبانو والي ملا شرین، د دغه ډلې امنیه قوماندان ملا عبدالاحد طالب او داسې نور ډېر کسان شته».
یوه بله سرچینه هم وایي، بشر نورزی چې له پخوا راهیسې د نشهيي توکو په کاروبار بوخت وو اوس هم د هغه لوی کاروبار د نشهيي توکو اړوند دی چې ډېری طالبان هم ورسره شریکان دي.
سرچینه وایي: «دا خو ښکاره خبره ده، چې په کندهار کې د بشر نورزي په ګډون د طالبانو ځینې چارواکي د نشهيي توکو په کاروبار کې ښکېل دي او له نړۍوالو سوداګریزو شبکو سره اړیکې لري».
سرچینې ادعا کوي، چې د همدې پټو شبکو د دوام له امله د تریاکو سوداګري په بشپړه توګه نهده درېدلې او په کندهار کې د یو کیلوګرامه تریاکو بیه دامهال د ۱۰۰زره او ۱۵۰زره پاکستاني کلدارو ترمنځ ده.
د سرچینو په خبره؛ د نشهيي توکو په کاروبار کې ښکېل کسان هڅه کوي، د خلکو د پام اړلو او له نیوکو څخه د خلاصون لپاره دغه شبکې او کاروبارونه نورو سیمو په ځانګړي ډول شمالي ولایتونو ته انتقال کړي. د سرچینو په خبره؛ په شمالي ولایتونو بدخشان، تخار او کندوز کې د نشهيي توکو د کر، تولید او قاچاق فرصتونه اوس زیات شوي.
د ملګرو ملتونو د نشهیي توکو او جرمونو دفتر (UNODC) هم ویلي، که څه هم د کوکنارو کر په څرګند ډول کم شوی؛ خو پخوا د تولید شویو تریاکو زېرمې لاهم د قاچاق له لارو بهر ته لېږدول کېږي او قاچاقي شبکې په بشپړه توګه لهمنځه نهدي تللې.
د سرچینو په وینا؛ د کر د بندېدو له امله د قاچاق شبکو خپل تمرکز د زېرمو پر پلور، د بیو پر لوړېدو او د نویو قاچاقي لارو پر موندلو کړی دی. په همدې حال کې ملګرو ملتونو خبرداری ورکړی، چې د کوکنارو د کر له کمېدو سره هممهاله د مصنوعي نشهیي توکو او په ځانګړي ډول میتامفیتامین (شیشې) تولید او قاچاق د زیاتېدو نښې لیدل کېږي.
که څه هم طالبان د نشهیي توکو پر ضد د مبارزې ادعا کوي، ځینې سیمهییزې سرچینې او څېړنیز راپورونه ښيي چې د پخوانیو شبکو ځینې برخې لا هم فعالې دي.