د بې‌پولې خبریالانو سازمان د طالبانو له‌خوا د تمدن تلویزیون تړل ناعادلانه وبلل

دغه اداره وايي، چې یاد بسکېټونه د اندونیزیا په ملاتړ برابر شوي او د شاوخوا ۱۵زره کیلومتره اوږد سفر وروسته افغانستان ته رسېدلي دي. د معلوماتو له مخې؛ یاده مرسته به په ټول افغانستان کې شاوخوا ۱۷۲زره زده‌کوونکو ته د ښوونیزې پروسې د ملاتړ په موخه ووېشل شي.

دغه اداره ټینګار کوي، چې د مرستې د لېږد لاره د بندو پولو او امنیتي او لوژستېکي ستونزو له امله څو ځلې بدله شوې؛ نو له همدې امله دغه مرسته له یو څه ځنډ وروسته رسېدلې ده.

تر دې وړاندې د خوړو نړۍوال پروګرام د افغانستان څانګې مشر جان ایلیف ویلي و، چې د نړۍوالو مرستو کمښت د مېلیونونه اړمنو افغانانو ژوند له جدي ستونزو سره مخ کړی دی. د نوموړي په وینا؛ د دغه مرستو کمښت تر ټولو دروند اغېز او بار پر افغان مېرمنو او ماشومانو پرېوتی.

یادې ادارې ویلي، چې د ازموینې پایلې به د وړتیا، روڼتیا او عدالت پر بنسټ اعلان شي؛ خو یادې ادارې په دغه ازموینه کې د ښځو د محرومیت په اړه هیڅ ډول وضاحت نه‌دی ورکړی.

دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو له تېرو درېیو کلونو راهیسې ښځې او نجونې له طبي زده‌کړو محرومې کړې دي. یادې پرېکړې په کور دننه او نړۍواله کچه پراخ غبرګونونو له ځان سره لرلي دي.

د ملګرو ملتونو د راپورونو او د یونېسف د ارزونو له مخې؛ تر شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو د طالبانو د بندیز له امله هر کال د افغانستان اقتصاد شاوخوا ۸۴ مېلیون ډالره زیان ویني.

همدارنګه د بشري حقونو د نړۍوالو بنسټونو او د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنټ په وینا؛ که دغه وضعیت همداسې دوام ومومي؛ نو تر ۲۰۳۰کال پورې به په افغانستان کې د ښځینه ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو شمېر ۲۵زرو ته راکم شي.
د هغوی په باور؛ دا به د مېندو او ماشومانو روغتیايي وضعیت نور هم کړکېچن او د مړینې کچه لوړه کړي. بلخوا د روغتیايي چارو کارپوهان او نیوکه کوونکي وایي، د نجونو پر زده‌کړو بندیزونه او له پوهنتونونو او دولسمو ټولګیو څخه د هغوی د فراغت مخنیوی به په نږدې راتلونکي کې د ښځینه ډاکټرانو او متخصصو د کمښت له امله یو جدي انساني او روغتیايي ناورین رامنځته کړي.

د طالبانو د امر له مخې؛ په ټولو پوځي او ملکي ادارو کې د ځیرکو ټېلیفونونو کارول بند شوي دي. طالبان خبرداری ورکوي، که څوک ځیرک ټېلیفون وکاروي، نو ترې ضبط او په عام محضر کې به له‌منځه یوړل شي او سرغړونکي به له قانوني سزا سره مخ شي.

د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد تراوسه د یادې پرېکړې د پایلو په اړه څه نه‌دي ویلي؛ خو د پنجشېر لپاره د طالبانو والي په یوه اعلامیه کې ویلي، چې دغه بندیز د یاد ولایت په ټولو ادارو کې بې‌استثنا عملي شوی دی.

یو دولتي کارکوونکي رویټرز ته ویلي: «د یادې پرېکړې اغېز تر دې حده رسېدلی، چې ډېری اداري پروسې عملا درېدلې؛ ځکه تر دې مخکې د رسمي اړیکو او همغږۍ لویه برخه د موبایل له لارې ترسره کېده».

یو بل دولتي کارکوونکي هم افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د بدیل امکاناتو نشتوالی ستونزې نورې هم زیاتې کړې دي. د هغه په وینا؛ «په افغانستان کې منظم او اغېزمن پوستي سیستم نه‌شته او د کابل او ولایتونو ترمنځ ډېری اړیکې د موبایل له لارې ترسره کېدې».

په کابل کې د پوهنې وزارت یوه کارکوونکي ویلي: «هغه څه چې طالبان یې کوي له عقل سره سمون نه‌لري». د هغه په وینا، «په اوسني عصر کې د ځیرکو موبایلونو بندیز نه عملي دی او نه منطقي».

په ورته وخت کې د بازار فعالان په کابل او نورو ښارونو کې د ځیرکو موبایلونونو د پلور په تقاضا کې د سخت کمښت خبر ورکوي. ځینې کارپوهان خبرداری ورکوي، چې دغه محدودیت نه یوازې دولتي ادارې؛ بلکې ښوونیز مرکزونه او پوهنتونونه هم له جدي ستونزو سره مخ کولی شي.
افغانستان انټرنشنل ته رسېدلي راپورونه ښيي، چې طالبانو په پوهنتونونو او ښوونځیو کې هم د ځیرکو ټېلیفونونو کارول بند کړي دي.

د معلوماتو لاسرسي ته د محدودېدو اندېښنې

د بشري حقونو فعالان دغه پرېکړه له یوه اداري اقدام څخه لوړه او پراخه ګڼي. د دوی په وینا؛ په داسې شرایطو کې چې کورنۍ رسنۍ له پراخو محدودیتونو سره مخ دي، ځیرک موبایلونه د خلکو لپاره د انلاین زده‌کړو، د خبرونو ترلاسه کولو، شخصي اړیکو او د بشري حقونو د سرغړونو د ثبتولو تر ټولو مهمه وسیله ګرځېدلې ده.

د بشري حقونو فعالې نظیفه جلالي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، طالبان د دغه اقدام له لارې د معلوماتو لاسرسي ته د محدودولو هڅه کوي. د هغې په وینا؛ دغه اندېښنه شته چې یاد بندیز به ټول هېواد ته وغځېږي؛ ځکه اوس‌مهال یوازې دولتي ادارې په‌کې شاملې دي.

فعالان باور لري، چې د ځیرکو موبایلونو بندیز به د خلکو د معلوماتو او اړیکو چېنلونو ته لاسرسی لا پسې محدود کړي.

له کابل نه سرچینې وایي، چې د ښار په بېلابېلو سیمو کې مخابراتي شبکې غیرفعالې شوې او په ځینو مواردو کې انټرنېټي خدمتونه په بشپړ ډول پرې شوي او یا هم سخت محدود شوي وو. د کابل اوسېدونکو په وینا؛ د ورځې له لومړیو ساعتونو راهیسې د مخابراتي شبکو اړیکې پرې شوې او په ځینو سیمو کې د انټرنېټي خدمتونو د درېدو له امله د خلکو ورځني کارونه اغېزمن شوي دي.

د دوی په وینا؛ د اړیکو پرې کېدو له امله یې له کورنیو سره تماسونه نه‌شي نیولای او د کاروبارونو، دفترونو او انلاین خدمتونو فعالیتونه هم درېدلي دي. د ښار د ځینو برخو اوسېدونکي وایي، چې یوازې په ځینو یا محدودو سیمو کې د شبکې کمزوری سیګنال شته؛ خو د ښار په عمومي کچه خدمات پرې دي.

یوشمېر کاروونکي وایي، چې د وای‌فای شبکې هم یو څه سوکه کار کوي. لاتراوسه د مخابراتي شرکتونو یا طالبانو له لوري د دغه پراخ بندښت په اړه کوم رسمي وضاحت نه‌دی ورکړل شوی.

په تېرو کلونو کې هم د عاشورا او نورو لویو مذهبي مراسمو پرمهال په کابل او ځینو نورو لویو ښارونو کې د امنیتي تدابیرو په چوکاټ کې د مخابراتي خدمتونو لنډمهاله محدودیتونه رامنځته شوي دي؛ خو سږکال د بندښت پراخوالی تر پخوا زیات محسوس شوی دی.

طالبانو تر اوسه په دې اړه څه نه‌دي ویلي او نه یې هم روښانه کړې، چې دغه مخابراتي شبکې به تر کله بندې وي.

کابلوف همدارنګه ټینګار کړی، چې په نږدې راتلونکي کې د یادې موضوع په حل کې کوم پرمختګ نه ښکاري؛ ځکه د هغه په وینا امریکا او اروپا په دې برخه کې خبرې اترې له پامه غورځوي.

کابلوف له روسي ورځپاڼې اېزوسټیا سره په خبرو کې ویلي، چې اوسنی بندښت د لوېدیځ د اقداماتو پایله ده. هغه زیاته کړه: «ځکه چې دغه شتمنۍ نه روسیې او نه د شانګهای سازمان غړو کنګل کړې؛ بلکې امریکا او اروپایانو دا کار کړی، نو باید همدوی یې ازادې کړي. دا هغه پوښتنه ده، چې له هغوی څخه باید وشي».

هغه وویل، چې اوس‌مهال له امریکایانو او اروپایانو سره په دې اړه هېڅ ډول خبرې نه‌کېږي. روسیې تر دې وړاندې هم دا موضوع څو ځله د سیمه‌‌ییزو غونډو لکه د شانګهای سازمان او مسکو فارمټ په غونډو کې مطرح کړې ده.

امریکا د افغانستان د مرکزي بانک له زېرمو څخه شاوخوا ۳.۵ مېلیارده ډالر په سویس کې د «افغان صندوق» په نوم یوه اماني صندوق ته انتقال کړې دي. د طالبانو هڅې تراوسه پورې دغه شتمنیو ته د لاسرسي لپاره کومه پایله نه‌ده ورکړې.

دغه صندوق د افغانستان د اقتصادي ثبات د ملاتړ او د دې لپاره جوړ شوی، چې طالبان دې مالي سرچینو ته لاسرسی پیدا نه‌کړي. دغه صندوق د یوه پلاوي له‌خوا اداره کېږي، چې په‌کې د امریکا او سویس استازي او همدارنګه د افغانستان دوه پخواني چارواکي انوارالحق احدي او شاه‌ محمد محرابي شامل دي.

د پاتې شاوخوا ۳.۵ مېلیارده ډالرو برخلیک لاهم ناروښانه دی، ځکه په امریکا کې د سپټمبر ۱۱مې بریدونو د قربانیانو د کورنیو له‌خوا د غرامت غوښتنه شوې ده. هغوی طالبان د القاعدې د ملاتړ له امله مسوول ګڼي، هغه ډله چې د نیویارک د نړۍوال سوداګریز مرکز د بریدونو عامل ګڼل کېږي.