د تاجکستان د بدخشان ولایت د مشر جسد له افغانستان سره پر پوله د پنج سیند څخه وموندل شو

اندېشه دغه ګډه اعلامیه د یادو هېوادونو په استازیتوب د بشري حقونو شورا په غونډه کې وړاندې کړې ده.

په اعلامیه کې راغلي چې د پرله‌پسې پنځم کال لپاره په افغانستان کې ښځې او نجونې له زده‌کړو، کار، روغتیايي خدمتونو، په عامه ژوند کې له ګډون، مدني فضا او بشري مرستو پورې له اساسي حقونو بې‌برخې پاتې شوې دي.

د اعلامیې له مخې، خپل‌سري نیونې، د طالبانو د امر بالمعروف محتسبینو له لوري ځورونې، سانسور او تاوتریخوالی د ښځو او نجونو د ځپلو په مهمو وسیلو بدل شوي دي.

په اعلامیه کې همداراز ویل شوي چې د طالبانو تبعیض‌پال قانوني چوکاټونه، لکه د دې ډلې ۱۲مه فرمان چې د کورني تاوتریخوالي عادي کېدو ته لار هواروي او ۱۸مه فرمان چې د ماشومانو ودونه مجاز ګڼي، د ښځو او نجونو د حقونو د نقض کچه نوره هم لوړه کړې ده.

د اعلامیې لاسلیک کوونکو هېوادونو د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د ځانګړي راپور ورکوونکي د ماموریت او د خپلواک حساب‌ورکوونکي میکانېزم د پیاوړتیا غوښتنه کړې ده.

دوی ټینګار کړی چې د افغانستان د ښځو او نجونو د حقونو بېرته تأمین او د هغوی د انساني کرامت ساتنه باید د نړیوالو سیاستونو او د افغانستان د اوسني وضعیت په اړه د نړیوال غبرګون اساسي محور وي.

دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته پر ښځو او نجونو محدودیتونه په پرله‌پسې ډول زیات شوي دي. طالبانو د خپلې واکمنۍ په لومړي کال کې نجونې له منځنیو او لوړو زده‌کړو او ښځې له ډېرو کاري برخو محرومې کړې، او وروسته یې دا محدودیتونه لا پراخ کړل، چې له امله یې ښځې تر ډېره له عامه ژوند څخه ایستل شوې دي. په وروستیو کې هم د افغانستان په ځینو ولایتونو کې د طالبانو له لوري د حجاب د څرنګوالي په تړاو د ښځو د نیولو راپورونه خپاره شوي دي.

د دغې جبهې په خبرپاڼه کې راغلي چې د دوی ځواکونه په دغو سیمو کې د نویو پوځي عملیاتو د پیلولو لپاره پوره چمتووالی لري.

د ازادۍ جبهې په خپره شوې خبرپاڼه کې ویل شوي چې د دوی مبارزان په سپکو او درنو وسلو سمبال دي او د پرمختللو چریکي تاکتیکونو په کارولو سره پر پوځي مرکزونو، پوستو، غونډو او د طالبانو پر لېږدوونکو کاروانونو د ناڅاپي او غافلګیرانه بریدونو پلانونه لري.

دغه راز په خبرپاڼه کې ادعا شوې چې د دوی ځواکونه اوسمهال په لغمان، ننګرهار او نورستان ولایتونو کې شتون لري او په ډېری ولسوالیو کې یې خپل فعالیتونه پراخ کړي دي.

دغه جبهې د یوه ډله پټ مخو وسله‌والو ویډیو هم خپره کړې چې ادعا کوي په لغمان کې د دوی جنګیالي دي او طالبانو ته ګواښ کوي چې په دغه ولایت کې به پرې خپل بریدونه پراخ کړي.

یادې جبهې د افغانستان له خلکو، په ځانګړې توګه د ختیځو سیمو له اوسېدونکو مننه کړې چې له دوی سره یې د معلوماتو په شریکولو، پر وخت د وضعیت په اړه په خبرولو او نورو برخو کې صادقانه همکاري کړې ده.

د ازادۍ جبهې ویلي چې د خلکو دغه ملاتړ د سیمې د وضعیت د درک کولو او د دوی د پوځي پلانونو په پرمخ وړلو کې خورا مهم رول لوبولی دی.

د افغانستان د ازادۍ جبهې په پای کې ټینګار کړی چې دغه جبهه د ټولنې له منځه راپورته شوې او په ټولو خلکو پورې تړاو لري. د دوی په وینا، د هېوادوالو باور او ملاتړ د هغو رزمندګانو اصلي پشتوانه ده چې په دې ملي مبارزه کې خپل ځانونه قرباني کوي او له همدې امله یې له ټولو هغو کسانو مننه کړې چې په دې لاره کې خپله ملي وجیبه ترسره کوي.

تر اوسه طالبانو د ازادۍ جبهې د دغه ادعاوو په تړاو څه نه دي ویلي.

کاتز د جمعې په ورځ پر اېکس پاڼه د سپاه پاسداران د قدس ځواک د قوماندان اسماعیل قااني وروستیو څرګندونو ته په غبرګون کې ولیکل: «که د ایران اسلامي جمهوریت پر اسراییل برید وکړي، خپله به تر ټولو ستره تېروتنه وکړي».

هغه د قااني په اړه ویلي: «داسې ښکاري چې د جاسوس او خاین رول له دغو مسخره ګواښونو سره تر دې ډېر ورته مناسب دي».

د اسراییل د دفاع وزیر زیاته کړه: «نه به هرمز د دوی مرسته وکړي او نه هم پر ملکي وګړو بریدونه. هېڅ شی به زموږ مخه ونه نیسي. زموږ ځواکونه چمتو دي چې کار تر پایه ورسوي».

د شانګهای همکارۍ سازمان د ښځو مجمع د جمعې په ورځ، د چنګاښ په پنځمه، د غړو هېوادونو د استازو، نړیوالو چارواکو او د ښځو د چارو د یو شمېر کارپوهانو په ګډون غونډه وکړه. په دې غونډه کې د سیاست، اقتصاد، امنیت او ټولنیز پرمختګ په برخو کې د ښځو د همکارۍ پر پراختیا ټینګار وشو.

د قرغیزستان پخوانۍ ولسمشرې او په کابل کې د یوناما پخوانۍ مشرې روزا اوتونبایوا هم په دې غونډه کې ګډون کړی و او د شخړو په حل کې د ښځو د رول، بشري امنیت، اقتصادي پرمختګ او د افغانستان د ښځو د وضعیت په اړه یې وینا وکړه.

رووزا اوتونبایوا په دغه غونډه کې وویل: «نن په افغانستان کې نجونې له شپږم ټولګي وروسته خپلو زده کړو ته دوام نه شي ورکولای. ښځې له کار، پارکونو او ورزشي سالونونو ته له تګ او له محرم پرته له سفر کولو محرومې دي. دا ښيي چې محافظه کارو لارو ته بېرته ستنېدل په ډېرې چټکۍ سره رامنځته کېږي.»

نوموړې په افغانستان کې د خپل ماموریت یادونه وکړه او ویې ویل، د ښځو او نجونو پر وړاندې د لګېدلو محدودیتونو اغېزې یې له نږدې لیدلې دي.

د شانګهای همکارۍ سازمان چې په ۲۰۰۱ کال کې جوړ شوی نړیوال او سیمه ییز سازمان دی چې لس اصلي غړي لکه بلاروس، هند، ایران، قزاقستان، قرغیزستان، چین، پاکستان، روسیه، تاجکستان او ازبکستان لري. همدارنګه اذربایجان، ارمنستان، افغانستان، بحرین، مصر، کمبودیا، قطر، کوېټ، لاوس، مالدیف، مغولستان، میانمار، نیپال، متحده عربي امارات، سعودي عربستان، ترکیه او سریلانکا د «شریکانو» په توګه له دې سازمان سره تعامل لري.

د سرچینو په وینا، جمعه خان فاتح خپلې دودیزې اډې ته له ستنېدو وروسته، په سیمه کې خپل حضور زیات کړی او هممهاله یې د تر امر لاندې کسانو پوځي ځای پر ځای کول او پوځي چمتوالی هم زیات کړی دی؛ هغه اقدام چې د هر ډول احتمالي تحول لپاره د نوموړي د چمتووالي څرګندونه کوي.

د کابل د وړاندیز ردول

جمعه خان فاتح ته نږدې سرچینې وایي چې له هغه سره د خبرو اترو او د وړاندیزونو د وړاندې کولو هڅې شوې دي، خو د طالبانو دغه قوماندان واک ته هر ډول بېرته ستنېدل رد کړي دي.

دوو سرچینو چې په دې وروستیو کې یې له هغه سره په حضوري توګه لیدلي، افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې جمعه خان فاتح د دغو وړاندیزونو په ځواب کې ویلي دي: «زه په خپل کور کې یم، دنده نه غواړم، همدا دلته اوسېږم. لومړی ډز هم زه نه کوم.»

د دغو سرچینو په وینا، هغه په ورته مهال خپل ځواکونه د تیارسئ په حالت کې ساتلي او له پوځي او تدارکاتي پلوه بشپړ چمتووالی لري.

سرچینې زیاتوي چې جمعه خان فاتح په دې باور دی چې د بدخشان د غرنۍ او سختې جغرافیې له امله، په کابل کې مېشت د طالبانو ځواکونه به په اسانۍ سره ونه شي کړای د هغه د سنګرونو پر وړاندې بریالي عملیات ترسره کړي.

جمعه خان فاتح د افغانستان په شمال‌ختیځ کې د طالبانو له نفوذ لرونکو قوماندانانو څخه ګڼل کېږي. نوموړی د خپلو پلویانو ترمنځ په «د دروازونو فاتح» شهرت لري. فاتح په وروستیو اونیو کې په کندهار کې د طالبانو له مشرتابه سره د سیمه ییزو سرچینو او د سرو زرو د کانونو د مدیریت پر سر د اختلافاتو له جدي کېدو وروسته، د زابل ولایت له مرستیالۍ څخه ګوښه کړل شو.

شنونکي په دې باور دي چې له کومې بدیلې دندې پرته د هغه لیرې کول، د طالبانو له واکمن جوړښت څخه د غیرپښتون قومندانانو د څنډې ته کولو د لړۍ یوه برخه ده.

بدخشان ته د هغه له ستنېدو او د ځواکونو له چمتووالي سره هم‌مهاله، د کابل او دغه ناراضي قومندان ترمنځ د احتمالي نښتې اندېښنې زیاتې شوې دي؛ خو په کابل کې د طالبانو رسمي چارواکو تر اوسه په‌دې اړه څه نه دي ویلي.