طالبانو د عاشورا په مراسمو کې د حامد کرزي د ګډون مخه نیولې

سیمه یزو سرچینو نن جمعه، د جنګاښ پر ۵مه افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې طالبانو د سیمه‌ییزو پولیسو پخوانی قوماندان محمد اعظم باختر فراشغاني له نیولو وروسته نامعلوم ځای ته لېږدولی دی.

د سرچینو د معلوماتو له مخې، د طالبانو استخباراتو د جنګاښ په درېیمه د محمد اعظم باختر فراشغاني کور ته نږدې چاودېدونکي توکي، وسلې او مهمات ځای پر ځای کړي وو او وروسته یې پر کور برید وکړ. سرچینې وایي چې طالبانو د دغو وسلو او چاودېدونکو توکو د موندلو په پلمه نوموړی ونیوه او له ځان سره یې یووړ.

سرچینې زیاتوي، چې د طالبانو استخباراتو د پخوانیو نظامي ځواکونو د نیولو لپاره له نوو تکتیکونو کار اخلي، چې په هغو کې د پخوانیو سرتېرو او قومندانانو د کورونو په شاوخوا کې د ماینونو او وسلو ځای پر ځای کول شامل دي، ترڅو هغوی په همدې پلمه یې ونیسي او بندیان یې کړي.

د یادولو وړ ده چې د سیمه ییزو پولیسو دغه پخوانی قومندان محمد اعظم باختر فراشغاني له دې وړاندې هم د طالبانو د استخباراتو له خوا نیول شوی و او د څه مودې بند تېرولو وروسته کې له زندانه خوشې شوی و او اوس یو ځل بیا د نامعلومو تورونو له امله نیول شوی دی.

طالبانو تراوسه د سیمه يیزو پولیسو د دغه پخواني قوماندان د نیولو په اړه په رسمي توګه څه نه دي ویلي.

د بې‌پولې خبریالانو سازمان ویلي چې دغه رسنۍ د طالبانو د عدلیې وزارت سره د ځمکې پر سر حقوقي جنجال درلود، خو وسله‌والو د تمدن ټلوېزیون فعالیت بند کړی دی.

دغه سازمان د طالبانو یاد اقدام غیرعادلانه بللی او د تمدن تلوېزیون د نشراتو د بېرته پیلېدو غوښتنه یې کړې ده.

د سرچینو په وینا، د تمدن ټلوېزیون مسوولانو او کارکوونکو ته د نشراتو د بندولو په اړه هېڅ ډول مخکینی رسمي خبرداری نه وو ورکړل شوي. خو تمدن تلویزیون د چهارشنبې په ورځ په خپره شوې اعلامیه کې هغه تورونه رد کړل چې رسنیز فعالیت پټ او محرمانه ماهیت لري.

په اعلامیه کې راغلي: «د یوې رسنۍ خبرې، کړنې، نشراتي پالیسۍ او خپرېدونکي محتوا هره شېبه د خلکو، څارونکو بنسټونو او حکومتي ادارو تر څار لاندې وي».

تمدن زیاته کړې چې په داسې حال کې د ګوندي فعالیت تور پرې لګول کېږي چې تر دې وړاندې په هېواد کې د ټولو سیاسي ګوندونو جوازونه لغوه شوي دي.

په کابل کې د رسنیو د ملاتړ یو شمېر بنسټونو هم د دغه ګام په اړه اندېښنه ښودلې او دا یې په هېواد کې پر خپلواکو رسنیو د فشارونو د زیاتوالي یوه بله بېلګه بللې ده.

دغه اداره وايي، چې یاد بسکېټونه د اندونیزیا په ملاتړ برابر شوي او د شاوخوا ۱۵زره کیلومتره اوږد سفر وروسته افغانستان ته رسېدلي دي. د معلوماتو له مخې؛ یاده مرسته به په ټول افغانستان کې شاوخوا ۱۷۲زره زده‌کوونکو ته د ښوونیزې پروسې د ملاتړ په موخه ووېشل شي.

دغه اداره ټینګار کوي، چې د مرستې د لېږد لاره د بندو پولو او امنیتي او لوژستېکي ستونزو له امله څو ځلې بدله شوې؛ نو له همدې امله دغه مرسته له یو څه ځنډ وروسته رسېدلې ده.

تر دې وړاندې د خوړو نړۍوال پروګرام د افغانستان څانګې مشر جان ایلیف ویلي و، چې د نړۍوالو مرستو کمښت د مېلیونونه اړمنو افغانانو ژوند له جدي ستونزو سره مخ کړی دی. د نوموړي په وینا؛ د دغه مرستو کمښت تر ټولو دروند اغېز او بار پر افغان مېرمنو او ماشومانو پرېوتی.

یادې ادارې ویلي، چې د ازموینې پایلې به د وړتیا، روڼتیا او عدالت پر بنسټ اعلان شي؛ خو یادې ادارې په دغه ازموینه کې د ښځو د محرومیت په اړه هیڅ ډول وضاحت نه‌دی ورکړی.

دا په داسې حال کې ده، چې طالبانو له تېرو درېیو کلونو راهیسې ښځې او نجونې له طبي زده‌کړو محرومې کړې دي. یادې پرېکړې په کور دننه او نړۍواله کچه پراخ غبرګونونو له ځان سره لرلي دي.

د ملګرو ملتونو د راپورونو او د یونېسف د ارزونو له مخې؛ تر شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو د طالبانو د بندیز له امله هر کال د افغانستان اقتصاد شاوخوا ۸۴ مېلیون ډالره زیان ویني.

همدارنګه د بشري حقونو د نړۍوالو بنسټونو او د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنټ په وینا؛ که دغه وضعیت همداسې دوام ومومي؛ نو تر ۲۰۳۰کال پورې به په افغانستان کې د ښځینه ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو شمېر ۲۵زرو ته راکم شي.
د هغوی په باور؛ دا به د مېندو او ماشومانو روغتیايي وضعیت نور هم کړکېچن او د مړینې کچه لوړه کړي. بلخوا د روغتیايي چارو کارپوهان او نیوکه کوونکي وایي، د نجونو پر زده‌کړو بندیزونه او له پوهنتونونو او دولسمو ټولګیو څخه د هغوی د فراغت مخنیوی به په نږدې راتلونکي کې د ښځینه ډاکټرانو او متخصصو د کمښت له امله یو جدي انساني او روغتیايي ناورین رامنځته کړي.

د طالبانو د امر له مخې؛ په ټولو پوځي او ملکي ادارو کې د ځیرکو ټېلیفونونو کارول بند شوي دي. طالبان خبرداری ورکوي، که څوک ځیرک ټېلیفون وکاروي، نو ترې ضبط او په عام محضر کې به له‌منځه یوړل شي او سرغړونکي به له قانوني سزا سره مخ شي.

د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد تراوسه د یادې پرېکړې د پایلو په اړه څه نه‌دي ویلي؛ خو د پنجشېر لپاره د طالبانو والي په یوه اعلامیه کې ویلي، چې دغه بندیز د یاد ولایت په ټولو ادارو کې بې‌استثنا عملي شوی دی.

یو دولتي کارکوونکي رویټرز ته ویلي: «د یادې پرېکړې اغېز تر دې حده رسېدلی، چې ډېری اداري پروسې عملا درېدلې؛ ځکه تر دې مخکې د رسمي اړیکو او همغږۍ لویه برخه د موبایل له لارې ترسره کېده».

یو بل دولتي کارکوونکي هم افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د بدیل امکاناتو نشتوالی ستونزې نورې هم زیاتې کړې دي. د هغه په وینا؛ «په افغانستان کې منظم او اغېزمن پوستي سیستم نه‌شته او د کابل او ولایتونو ترمنځ ډېری اړیکې د موبایل له لارې ترسره کېدې».

په کابل کې د پوهنې وزارت یوه کارکوونکي ویلي: «هغه څه چې طالبان یې کوي له عقل سره سمون نه‌لري». د هغه په وینا، «په اوسني عصر کې د ځیرکو موبایلونو بندیز نه عملي دی او نه منطقي».

په ورته وخت کې د بازار فعالان په کابل او نورو ښارونو کې د ځیرکو موبایلونونو د پلور په تقاضا کې د سخت کمښت خبر ورکوي. ځینې کارپوهان خبرداری ورکوي، چې دغه محدودیت نه یوازې دولتي ادارې؛ بلکې ښوونیز مرکزونه او پوهنتونونه هم له جدي ستونزو سره مخ کولی شي.
افغانستان انټرنشنل ته رسېدلي راپورونه ښيي، چې طالبانو په پوهنتونونو او ښوونځیو کې هم د ځیرکو ټېلیفونونو کارول بند کړي دي.

د معلوماتو لاسرسي ته د محدودېدو اندېښنې

د بشري حقونو فعالان دغه پرېکړه له یوه اداري اقدام څخه لوړه او پراخه ګڼي. د دوی په وینا؛ په داسې شرایطو کې چې کورنۍ رسنۍ له پراخو محدودیتونو سره مخ دي، ځیرک موبایلونه د خلکو لپاره د انلاین زده‌کړو، د خبرونو ترلاسه کولو، شخصي اړیکو او د بشري حقونو د سرغړونو د ثبتولو تر ټولو مهمه وسیله ګرځېدلې ده.

د بشري حقونو فعالې نظیفه جلالي افغانستان انټرنشنل ته ویلي، طالبان د دغه اقدام له لارې د معلوماتو لاسرسي ته د محدودولو هڅه کوي. د هغې په وینا؛ دغه اندېښنه شته چې یاد بندیز به ټول هېواد ته وغځېږي؛ ځکه اوس‌مهال یوازې دولتي ادارې په‌کې شاملې دي.

فعالان باور لري، چې د ځیرکو موبایلونو بندیز به د خلکو د معلوماتو او اړیکو چېنلونو ته لاسرسی لا پسې محدود کړي.