په هرات کې د طالبانو د والي ویاند محمدیوسف سعیدي ویلي، چې په نږدې راتلونکې کې به د هرات–خواف اوسپنې پټلۍ له لارې د سوداګریزو توکو د لېږد کچه په میاشت کې ۱۵۰زره ټنو ته لوړه شي.
هغه ویلي، د هرات–خواف اوسپنې پټلۍ د افغانستان او ایران ترمنځ یو له مهمو ترانزیټي لارو څخه ده او په راتلونکو میاشتو کې به د یادې لارې د توکو د لېږد، رالېږد حجم نور هم زیات شي. د هغه په وینا؛ د رباط پریان تمځای به هم په نږدې راتلونکې کې ګټې اخیستنې ته وسپارل شي.
بلخوا د هرات سیمهییز مسوولین وایي، چې د دهسرخ د اوسپنې پټلۍ جوړولو چارې بشپړې شوې او ډېر ژر به ګټې اخیستنې ته وسپارل شي.د دوی په وینا؛ دغه پروژه د نړۍوالو معیارونو له مخې جوړه شوې ده.
د یادې پروژې انجنیر حضرتقلي انتقامي ویلي، دغه د اوسپنې پټلۍ له نړۍوالو معیارونو او اړونده تخنیکي اصولو سره سم په منظم ډول جوړه شوې ده. د چارواکو په وینا؛ د یادې ترانزیټي لارې بشپړېدل او ګټې اخیستنه به د افغانستان او ایران ترمنځ د سوداګریزو توکو د لېږد، رالېږد کچه د پام وړ لوړه کړي.
په بلخ کې د درملو یوه تولیدي کارخونه د ورځې شاوخوا د ۲۰زره ډبیو درملو د تولید ظرفیت لري او مسوولین یې وايي، چې اوسمهال ۴۸ ډوله درمل توليدوي. د یادې خونې مشر زمرک شینواری وایي، هڅه کوي په دې برخه کې په کور دننه د بازار تقاضا پوره کړي.
زمرک شینواری زیاتوي، د تولید د لاپراختیا، د بازار د غوښتنې پوره کولو او د لازیاتو درملو د وړاندې کولو پلانونه لري او له طالبانو غواړي چې د ځمکو، برېښنا او نورو برخو کې ورسره همکاري وکړي.
د نوموړي په خبره؛ د درملو په برخه کې کورني تولیدات اوس د هېواد نږدې ۵۰ سلنه اړتیا پوره کوي، چې دا د روغتیا په برخه کې د ودې او وارداتي درملو د تکیې کمښت پر لور مهم ګام دی.
هغه زیاته کړې: «د بازار تقاضا زیاته ده، کورني تولیدات په هغه کچه نهدي چې سل سلنه د بازار غوښتنه پوره کړي؛ خو موږ هڅه کوو چې خپله فیصدي ۸۰ سلنې ته لوړه کړو. ځمکې ته اړتیا لرو؛ ترڅو خپل پلانونه او کارونه لا پراخ کړو».
ورته مهال په بلخ کې د طالبانو تر واک لاندې د صنعت او سوداګرۍ ریاست مسوولین د صنعتکارانو د ملاتړ او د هغوی د ستونزو د حل ډاډ ورکوي او وایي، د کورني صنعت د پیاوړتیا لپاره به لازمې اسانتیاوې برابرې کړي.
د برېتانیا پارلمان د دفاعي کمېټې پخواني مشر توبیاس الوود له طالبانو سره د تعامل غوښتنه کړې ده. هغه خبرداری ورکړی، چې د افغانستان دوامداره انزوا به یوازې د داعش په څېر ډلو ته ګټه ورسوي او د چین نفوذ به لا پراخ کړي.
د هغه په باور؛ له لرې واټن څخه د ښځو او نجونو د حقونو په اړه د طالبانو د تګلارو په غبرګون فریاد بېاغېزې دی. دغه ښي اړخی برتانوي سیاستوال چې درې کاله مخکې یې ویلي و، افغانستان د طالبانو تر واکمنۍ لاندې اوس تر پخوا ښه وضعیت لري؛ د ټېلیګراف ورځپاڼې په یوه مقاله کې خبرداری ورکړی، چې د افغانستان دوامداره انزوا د برېتانیا ګټې نه تامینوي.
ښاغلي الوود ټینګار کړی، د طالبانو د مشر له هغو فرمانونو سره چې د ښځو او نجونو پرضد صادر شوي؛ یوازې له لرې واټن غبرګون ښودل او فریاد کول د طالبانو پر سیاستونو هېڅ اغېز نهلري. د هغه په وینا؛ برېتانیا باید د لویو ناورینونو د مخنیوي لپاره فعاله ډیپلوماسي خپله کړي.
د برېتانیا د پوځ دغه پخواني افسر ویلي، په افغانستان کې شل کلن پوځي حضور چې مېلیاردونه ډالر پرې ولګېدل او ۴۵۷ برتانوي سرتېري پهکې ووژل شول؛ په پای کې له ماتې سره مخ شو او طالبان بیا واک ته ورسېدل.
الوود زیاته کړه، چې سخت فقر، د کاري فرصتونو نشتوالی او د افغانستان د ۴۰ مېلیونه وګړو نهیلي، د داعش خراسان څانګې د جلب او جذب شبکې پیاوړې کوي او اروپا ته د کډوالۍ څپه هم پراخوي.
د برېتانیا د پارلمان د دفاعي کمېټې پخواني مشر خبرداری ورکړی، چې د افغانستان له پامه غورځول به چین ته د لا ژور نفوذ زمینه برابره کړي او بیجېنګ د دغه هېواد له بډایه کاني سرچینو ګټه اخلي.
هغه د امریکا د سناتور جان مککېن تجربې ته په اشارې سره چې له کلونو جګړې وروسته یې امریکا د ویتنام سره تعامل ته هڅولې وه وویل، چې ډیپلوماسي د طالبانو د ادارې د تایید یا په رسمیت پېژندلو معنا نهلري.
د برېتانیا د پارلمان دغه پخواني غړي په خپله مقاله کې لیکلي، چې د طالبانو په اداره کې بېلابېل نظرونه شته. د هغه په وینا؛ په داسې حال کې چې د طالبانو مشر هبتالله اخندزاده ته نږدې سختدریځي د هېواد له انزوا خوښ ښکاري، خو د وزارتونو ځینې نور چارواکي د اقتصاد د ژغورلو لپاره د نړۍوال تعامل پر اهمیت پوهېږي.
هغه ټینګار کړی، چې د کابل په اړه د لوېدیځ اوسنۍ تګلاره به نه اخلاقي موخې پوره کړي او نه هم واقعبینه ده او برېتانیا باید خپل سفارت په کابل کې بېرته پرانیزي. توبیاس الوود په ۲۰۲۳کال کې د طالبانو په ستاینه تر یوې جنجالي څرګندونې وروسته، د برېتانیا پارلمان د دفاعي کمېټې د مشرۍ له دندې استعفا ته اړ شو.
نوموړي هغه مهال ویلي و، چې افغانستان د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د جمهوریت دورې پرتله ښه وضعیت لري او تر یوه بریده ثبات ته رسېدلی دی. الوود اوس په داسې حال کې له طالبانو سره د تعامل غوښتنه کوي، چې د ماشومانو د حقونو یو بنسټ د ۲۰۲۶کال د راپور له مخې؛ افغانستان د طالبانو د ادارې د پرېکړو تر سیوري لاندې د نړۍ د ۱۹۴ هېوادونو په منځ کې د ماشومانو د حقونو د رعایت له پلوه تر ټولو بد وضعیت لري.
باوري سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې طالبانو د پنجشېر ولایت مشهور او جنجالي دیني عالم، ملا یحیی عنابي، نیولی دی. د سرچینو په وینا، نوموړی وروسته له هغې د پنجشېر د عنابې ولسوالۍ په مرکز کې ونیول شو چې د هغه د مدرسې د زدهکوونکو او طالبانو ترمنځ نښته رامنځته شوه.
د سرچینو د معلوماتو له مخې، دا پېښه د چهارشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۳مه، شاوخوا د ماسپښین په یوه بجه د عنابې ولسوالۍ په عنابي مدرسه کې د وره ترڅنګ شوې ده.
سرچینې وایي، شخړه هغه مهال پیل شوه چې ملا یحیی عنابي او د هغه یو شمېر زدهکوونکو د مدرسې ترڅنګ د بوټانو د ترمیم د یوې غرفې د لرې کولو غوښتنه وکړه، ځکه د دوی په وینا دغه غرفه «مشکوکه» وه. د سرچینو په خبره، وروسته له هغې چې طالب ځواکونه سیمې ته ورسېدل، د مدرسې د زدهکوونکو او طالبانو ترمنځ نښته وشوه.
په ورته وخت کې د امرالله صالح په مشرۍ «زرغون بهیر» هم په یوه اعلامیه کې ویلي چې د طالبانو له حضور وروسته د مدرسې د زدهکوونکو او طالب ځواکونو ترمنځ نښته شوې ده.
ملا یحیی عنابي د پنجشېر له پېژندل شویو دیني عالمانو څخه دی، چې په وروستیو کلونو کې د خپلو جنجالي ویناوو او دریځونو له امله څو ځله د رسنیو او ټولنیزو شبکو د پام وړ ګرځېدلی دی.
نوموړی د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته کله د طالبانو د نږدې روحاني په توګه او کله هم د پنجشېر په اړه د دې ډلې د ځینو کړنو د منتقد په توګه یاد شوی دی.
د یحیی عنابي څرګندونې، په ځانګړي ډول د ښځو، شیعهګانو، د طالبانو د منتقدانو او د شریعت د پلي کېدو په اړه، څو ځله په ټولنیزو رسنیو کې پراخ غبرګونونه راپارولي دي. سره له دې، نوموړي په ځینو مواردو کې د طالبانو پر ځینو کړنو هم نیوکې کړې دي.
تر اوسه طالبانو د ملا یحیی عنابي د نیول کېدو او د یادې پېښې په اړه په رسمي ډول څه نه دي ویلي.
د امریکا د نوتردام پوهنتون د یوې هوکړې په لاسلیکولو سره د افغان ښځو له انلاین پوهنتون څخه خپل رسمي ملاتړ اعلان کړ، چې دا ګام په افغانستان کې د نجونو او ښځو لپاره د لوړو زدهکړو د پیاوړتیا په لاره کې یو مهم پرمختګ بلل کېږي.
دغه همکاري د دغه امریکایي پوهنتون د «کیو د نړیوالو چارو پوهنځي» او د ښځو د انلاین پوهنتون ترمنځ شوې ده ترڅو هغو ښځو ته د زدهکړو لا زیات فرصتونه برابر کړي چې په وروستیو کلونو کې له پراخو بندیزونو سره مخامخ دي.
د ښځو آنلاین پوهنتون چې په ۲۰۲۲ کال کې تاسیس شوی چې په لنډ وخت کې د افغان ښځو لپاره د انلاین زدهکړو په یو تر ټولو لوی مرکز بدل شوی دی.
دغه پوهنتون تر اوسه پورې په ۱۶ بېلابېلو څانګو کې له ۲۰ زرو څخه زیاتو محصلانو ته تعلیمي خدمات وړاندې کړي دي او په هره اونۍ کې نږدې ۸۰۰ درسي ټولګي تنظیموي. د اکاډمیکو زدهکړو ترڅنګ، محصلانو ته د رواني روغتیا د خدماتو وړاندې کول هم د دغه بنسټ د فعالیتونو یوه مهمه برخه ده.
د لاسلیک شوې هوکړې له مخې، دواړه پوهنتونونه به د ګډو درسي پروګرامونو د جوړولو، د ګډو تحصیلي اسنادو د ورکولو، د څېړنیزو پروژو د پلي کولو او د علمي سرچینو د تبادلې په برخه کې همکاري وکړي. د کیو د نړیوالو چارو د پوهنځي مشرې مري ګلګر په دې اړه وویل، دغه همکاري په داسې شرایطو کې د تعلیمي فرصتونو او د علمي ټولنې په ساتلو کې مرسته کوي چې زدهکړو ته لاسرسی له سختو محدودیتونو سره مخ دی.
هغې زیاته کړه چې افغان زدهکوونکي په بې ساري همت سره خپلې زدهکړې پرمخ وړي او دا هڅې د ملاتړ وړ دي.
د ښځو د انلاین پوهنتون د محصلانو د چارو مرستیالې عادلې زماني وویل، په داسې وخت کې چې د افغانستان ډېری نجونې له زدهکړو بېبرخې شوې دي، دغه پوهنتون د هغوی د وړتیاوو د لوړولو او پیاوړتیا په یو مناسب بستر بدل شوی دی. بلخوا، په نوتردام پوهنتون کې د سولې او پرمختګ لپاره د افغانستان د پروګرام مسوول عارف دوستیار دا همکاري د افغان ښځو څخه د نړیوالې علمي ټولنې د ملاتړ یوه ښکاره نښه وبلله.
د چارواکو په وینا، دا ګډ پروګرام به د روان کال له مني څخه په رسمي ډول پیل شي.
دا همکاري په داسې حال کې کېږي چې طالبانو له شپږم ټولګي څخه پورته نجونې د ښوونځي او پوهنتون له زدهکړو منع کړې دي. د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق (یونیسف) ویلي چې دا بندیز په کلني ډول د ۸۴ میلیونه ډالرو په ارزښت اقتصادي زیان اړوي او تر ۲۰۳۰ کال پورې به د ۲۵ زره ښځینه ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو د کمښت لامل شي.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارد بېنېټ هم دا بندیزونه د منلو وړ نه دي بللي.
د مقاومت جبهې مشر احمد مسعود وایي چې افغانان دا مهال د ځپنې، محرومیت او بېعدالتۍ تر سیوري لاندې ژوند کوي او ټینګار یې کړی چې د افغانستان د خلکو د ازادۍ، عدالت، انساني کرامت او د ولس د ارادې د حاکمیت لپاره به خپلې مبارزې او ژمنې ته دوام ورکړي.
د محرم د لسمې ورځې یا عاشورا په مناسبت په خپاره شوي پیغام کې، مسعود ویلي چې د امام حسین پاڅون د ظلم پر وړاندې د درېدو، ویښتیا او زړورتیا درس ورکوي.
هغه لیکلي چې عاشورا د دې حقیقت یادونه کوي چې هېڅ زور او استبداد د انسان عزت نه شي تر پښو لاندې کولی او د ظلم پر وړاندې درېدل یوازې یو انتخاب نه، بلکې «ایماني، انساني او تاریخي مسوولیت» دی.
د مقاومت جبهې مشر ویلي چې امام حسین په خپلې مبارزې ثابته کړه چې حق، که هر څومره یوازې هم وي، حق پاتې کېږي او باطل، که د قدرت پر ګدۍ هم ناست وي، بیا هم باطل دی.
مسعود د افغانستان اوسني وضعیت ته په اشارې ویلي چې د عاشورا پیغام نن هم د افغانانو لپاره د مسوولیت، ویښتیا او د ظلم پر وړاندې د مقاومت الهامبښونکی پیغام لري.
هغه زیاته کړې: «عزت هغه وخت مانا پیدا کوي چې انسان د ظالم د ظلم پر وړاندې چوپ پاتې نه شي او د حق ملاتړ وکړي.»
مسعود په پای کې د امام حسین او د هغه د ملګرو یاد تازه کړی او د ازادۍ، عدالت، انساني کرامت او د افغانستان د خلکو د ارادې د حاکمیت لپاره یې پر خپلې ژمنې ټینګار کړی دی.