سرچینې افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وايي، همدا څو شېبې وړاندې د پکتیا پر څمکنیو ولسوالۍ هوايي بریدونه شوي دي. ځايي اوسېدونکي زیاتوي، دمګړۍ د دغې ولسوالۍ په فضا کې د جېټ الوتکو او همداراز په سیمه کې د چاودنو غږونه هم اورېدل کېږي.
د سرچینو په وینا، دغه بمبار د څمکنیو ولسوالۍ په مندهخېلو سیمه کې ترسره شوی دی. لا تر اوسه روښانه نهده، چې دغه بمباري د کوم لوري لهخوا ترسره شوې او طالبانو هم لاتراوسه په دې تړاو څه نهدي ویلي.
د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ ادارې (اوچا) خبرداری ورکړی، چې د روان کال ورښتونه، سره له دې چې په ځینو سیمو کې یې د خلکو او کروندګرو لپاره لنډمهاله هیلې راژوندۍ کړي، خو د افغانستان د اوبو ژور بحران او د پرلهپسې پنځو کلونو وچکالۍ اغېزې لا هم پر خپل ځای پاتې دي.
اوچا په خپل تازه راپور کې ویلي، چې د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې ګڼې کورنۍ لا هم د څښاک او کرنیزو اوبو له کمښت سره مخ دي او د اقلیمي بدلون دوامداره اغېزې د خلکو پر ژوند او معیشت فشارونه لا زیاتوي.
د راپور له مخې، که څه هم وروستیو بارانونو د اوبو ځینې سرچینې تر یوه بریده بیا رغولې، خو دا پرمختګ د هغو زیانونو د جبران لپاره بسنه نهکوي، چې د پنځو پرلهپسې وچکالیو په ترڅ کې رامنځته شوي دي.
اوچا ټینګار کړی، چې د اقلیم بدلون او د اوبو د سرچینو کمښت لا هم د افغانستان د بشري وضعیت له مهمو ننګونو څخه دي او د راتلونکي فصل په اړه هم جدي اندېښنې موجودې دي.
په همدې حال کې، د اقلیمي او بشري چارو کارپوهان وایي، چې د ځمکنیو اوبو کچه ټیټه شوې او د کرنې او مالدارۍ سکتور له سخت زیان سره مخ شوی دی. د دوی په باور، د دې ستونزې د هواري لپاره یوازې موسمي ورښتونه بسنه نه کوي، بلکې د اوبو د مدیریت، د اوبو لګولو د بنسټیزو پروژو، د اقلیم د بدلون پر وړاندې د چمتووالي او دوامدارو نړیوالو مرستو ته اړتیا ده.
کارپوهان خبرداری ورکوي، که د اوبو د بحران د مدیریت لپاره اوږدمهاله او عملي ګامونه وانخیستل شي، افغانستان به د خوړو د ناامنۍ، اقتصادي ستونزو او د اقلیمي بدلون له لا سختو اغېزو سره مخامخ پاتې شي.
د خوست مېشتو په وینا، په دې وروستیو کې په دغه ولایت کې د شپې لهخوا د طالبانو په نوم او یونیفورم سمبال کسانو له لوري غلاوې ډېرې شوې. د خوست لپاره د طالبانو امنیه قومندانۍ هم وايي، په دې وروستیو کې یې د طالبانو په یونیفورم ملبس کسان نیولي چې د تلاشۍ په پلمه یې د خلکو کورونه لوټل.
د خوست یو شمېر اوسېدونکي وايي، په دې وروستیو کې د طالبانو په نوم او یونیفورم د سمبال وسلهوالو کسانو له لوري د غلاوو ګراف ډېر لوړ شوی دی. د دوی په وینا، دغه کسان چې څڼې یې پرېښي او ټول د طالبانو په څېر دي، معمولا دشپې لهخوا د خلکو کورونو ته د تلاشۍ په پلمه ورځي او بیا کورونه لوټي.
تازه یوه شپږ کسیزه ډله د دغه ولایت په اسماعېلخیل- مندوزیو ولسوالۍ کې دشپې لهخوا یوه کور ته د طالبانو په نوم ننوتي او له نغدو پیسو او سرو زرو سربېره د کور نور ګران بیه توکي له ځانه سره وړي دي.
د خوست ولایت لپاره د طالبانو د امینه قومندانۍ ویاند طاهر احرار وايي، دغې ډلې چې پر نظامي یونیفورم، وسلو او مخابرو سمبال وو، د طالبانو په نوم دشپې لهخوا د تلاشۍ په پلمه د خلکو کورونه لوټل. د نوموړي په وینا، دغې ډلې په وروستۍ پېښه په اسماعېلخېل- مندوزیو ولسوالۍ کې دشپې په یوه بجه یوه کور ته د طالبانو په نوم د تلاشۍ په پلمه ننوتي وو.
هغه وايي: «دغه ۶ کسیزه ډله دشپې په یوه بجه د امنیتي کسانو په نوم د یوه ځايي اوسېدونکي کور ته داخلېږي د کور د غړو لاسونه تړي او کور پلټي. ۲۵۰ زره افغانۍ، ۱۵۰ زره کلدارې، یو کلاشینکوف، یوه تفنګچه، ۵ تولې زر او نور توکي له ځانه سره وړي».
له دې سره سم، د اسماعېلخېل- مندوزیو ولسوالۍ د جنايي چارو امر محمد رحیم هلال وايي، د دغه کور یو غړی په امریکا کې اوسېږي او یاد کسان هم د نظامیانو په نوم او له امریکا مېشتي د پلټنو په پلمه یوه کور ته د لوټلو په موخه ننوتي وو.
هغه زیاتوي: «دغه پېښه د اسماعېلخېل- مندوزیو ولسوالۍ په للمیو سوروۍ غونډۍ کلي کې رامنځته شوې ده. د دغه کور څښتن ته د دروازې د ټکولو پر مهال ویل شوي چې موږ نظامیان یو او کور تلاشي کوو. بیا کور ته ننوتل او ټول سامانونه یې له ځانه سره وړي وو».
په ورته وخت کې د یاد کور څښتن نعیم وايي، یو ورور یې په امریکا کې اوسېږي او دغو وسلهوالو غلو د دروازې د ټکولو پر مهال غږ کړی چې امریکا مېشتی ورور یې هم په کور کې دی او د تلاشي په موخه راغلي دي.
نعیم زیاتوي: «د شپې یوه بجه وه چې کور ته راننوتل. موږ چې راویښ شو غږ یې راوکړ چې امریکا مېشتی ورور دې په کور کې دی او موږ مجاهدین او طالبان یو. دغو کسانو دریشۍ اغوستې وې، مخابرې ورسره وې او راته یې ویل چې تاسو سره لیزونه او نور ټوپکونه دي او موږ تلاشي کوو».
هغه وايي: «زه او وریرونه مې وتړل او تلاشي یې شروع کړه. په کور کې چې څه سامان، ټوپک او تمانچې، زر او روپۍ وې هر څه یې سره ټول کړل نور ووتل».
دغه متضرر کس وايي، څو ورځې مخکې یې د زړه عملیات کړي وو، نو هېڅ ډول حرکت یې نهدی کړی، ځکه پر خپل ځان وېرېده.
نیول شوي کسان هم وايي، چې د کور د تلاشۍ پر مهال یې د کور څښتن ته ځانونه طالبان معرفي کړي وو او د دغې غلا مشري هم د شهباز په نوم یوه کس کوله.
یو مظنون وايي: «موږ چې کور ته ورغلو ورته مو ویل چې موږ نظامي کسان یو او تلاشي کوو. موږ پوهېدو چې په دې کور کې پېسې شته، خو دا چې څومره دي، پر دې نهپوهېدو».
د خوست لپاره د طالبانو د امنیتي مسوولینو په وینا، دغه شپږ کسیزه ډله په څه کم ۲۴ ساعتونو کې د خوست له بېلابېلو سیمو نیول شوې ده. دوی زیاتوي، له دغو کسانو ۳ کلاشینکوفونه، یوه تفنګچه، نظامي یونیفورم، مخابرې، موبایلونه او نور نظامي وسایل ترلاسه شوي دي.
د یادونې وړ ده، چې تر دې مخکې هم داسې راپورونه وو، چې تنقیص شوي او برحاله طالبان د شتمنو کورونو ته د تلاشۍ په پلمه ورځي او کورونه لوټي، خو د نیول کېدو پر مهال بیا د طالب مسوولینو له لوري غله نومول کېږي.
د بشري حقونو د څار سازمان د ښځو د حقونو برخې مرستیالې مشرې هېډر بار، خبرداری ورکړی چې که اروپايي ټولنه له بشري حقونو سره د تړلو شرطونو پرته له طالبانو سره تعامل ته دوام ورکړي، دا به د طالبانو د اوسني واکمن نظام د عادي کېدو او نړیوال مشروعیت د ترلاسه کولو لامل شي.
هغې په خپل پیغام کې ویلي، اروپايي ټولنه باید له طالبانو سره هر ډول اړیکې او تعامل د بشري حقونو له روښانه او معلومو معیارونو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو له رعایت سره مشروط کړي.
بار ټینګار کړی چې د افغان ښځو او نجونو د اساسي حقونو خوندیتوب باید د طالبانو او نړیوالې ټولنې ترمنځ د هر ډول سیاسي او ډیپلوماټیکو خبرو اساسي محور وي او دغه موضوع باید د سیاسي مصلحتونو تر سیوري لاندې رانشي.
د هغې په وینا، که اروپايي ټولنه د بشري حقونو له شرطونو پرته له طالبانو سره تعامل وکړي، نو دا به د ښځو او نجونو پر وړاندې د روانو محدودیتونو د دوام تر څنګ، طالبانو ته د نړیوال مشروعیت د ترلاسه کولو زمینه هم برابره کړي.
د بشري حقونو د څار سازمان دغه دریځ په داسې وخت کې څرګند کړی چې په وروستیو میاشتو کې د طالبانو او یو شمېر اروپایي هېوادونو ترمنځ د افغانستان د کډوالو او نورو تخنیکي موضوعاتو په اړه تماسونه او خبرې اترې زیاتې شوې دي.
دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې ښځې او نجونې له زدهکړو، ډېری کاري فرصتونو او ګڼو ټولنیزو ازادیو بېبرخې شوې دي، هغه محدودیتونه چې لا هم د ملګرو ملتونو او نړیوالو بشري حقونو بنسټونو له دوامدارو نیوکو سره مخ دي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت ویلي، چې په بغلان ولایت کې یې د افغانستان د کورنیو تولیداتو او صنعتي محصولاتو درې ورځنی نندارتون، نن د یکشنبې په ورځ د چنګاښ په ۷مه پرانیست.
د یاد وزارت د معلوماتو له مخې، په دې نندارتون کې د هېواد د بېلابېلو برخو کورني تولیدات او صنعتي محصولات په ۸۵ غرفو کې نندارې ته وړاندې شوي او ټاکل شوې چې دا نندارتون به درې ورځې دوام وکړي.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزارت ویلي، د دې نندارتون موخه د کورنیو تولیداتو او لاسي صنایعو دودول، د بازارموندنې پیاوړتیا، د صنعتکارانو او پانګهوالو هڅول او د هېواد د اقتصادي ودې ملاتړ دی.
دغه نندارتون د بغلان د طالب چارواکو په ګډون، د سوداګرو، صنعتکارانو او د یو شمېر ادارو د استازو په حضور کې پرانیستل شوی دی.
د وزارت په وینا، د بغلان طالب والي د پرانیستې مراسمو پر مهال ویلي چې دا ډول نندارتونونه یوازې د تولیداتو د نندارې لپاره نه دي، بلکې د اقتصادي ودې، د کورنیو تولیداتو د پراختیا، د کاري فرصتونو د رامنځته کولو او د تولیدوونکو د ملاتړ لپاره مهم فرصتونه هم برابروي.
هغه زیاته کړې چې بغلان د کرنې، صنعت، سوداګرۍ او طبیعي زیرمو له پلوه د افغانستان له مهمو ولایتونو څخه دی او د حاصلخېزو ځمکو، د اوبو سرچینو، کانونو او د کرنیزو محصولاتو د پروسس د اسانتیاوو په لرلو سره کولای شي د هېواد په اقتصادي پرمختګ کې مهم رول ولوبوي.
طالب چارواکي په داسې حال کې د کورنیو تولیداتو د ملاتړ لپاره د ورته نندارتونونو پر جوړېدو ټینګار کوي چې د افغانستان خصوصي سکتور لا هم د پانګونې د کمښت، د صادراتو د محدود بازار، بانکي ستونزو او اقتصادي رکود په څېر له ګڼو ننګونو سره مخ دی.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو ملاتړ ادارې (یونیسف) ویلي، سره له دې چې په افغانستان کې د واکسینونو د رسولو او ساتنې لپاره هڅې روانې دي، خو د واکسیناسیون بهیر لا هم د بېلابېلو لوژستیکي او تخنیکي ستونزو له امله له جدي ننګونو سره مخ دی.
یونیسف په خپل تازه راپور کې ویلي چې د واکسین د نړیوالې ټولنې په ملاتړ د واکسینونو د پېرلو او د «کولډ چین» یا یخونې شبکې د پیاوړتیا چارې روانې دي، څو د واکسین هر ډوز د خپل کیفیت او اغېزمنتیا له ساتلو سره د افغانستان تر لیرې پرتو سیمو پورې ورسېږي.
د یادې ادارې په وینا، د یخونې د شبکې پیاوړتیا د دې لپاره اړینه ده چې ماشومان په ټول هېواد کې له ګواښونکو او وژونکو ناروغیو خوندي پاتې شي او د واکسینونو اغېزمنتیا وساتل شي.
یونیسف ټینګار کړی چې د واکسینونو خوندي لېږد او مناسب ساتل د ماشومانو د روغتیايي پروګرامونو د بریا اساسي برخه ده او په دې برخه کې د نړیوالو شریکانو مالي او تخنیکي ملاتړ مهم رول لري.
دا په داسې حال کې ده چې په افغانستان کې د واکسیناسیون پروګرام لا هم له ګڼو خنډونو سره مخ دی. په ځینو سیمو کې د طالبانو له لوري د واکسین د تطبیق پر وړاندې محدودیتونه، د سړکونو خراب وضعیت، په لیرې پرتو سیمو کې د برېښنا نشتوالی او ځینې کلتوري محدودیتونه د ماشومانو روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی ستونزمن کړی او د واکسینونو د پراخ تطبیق پر وړاندې یې ننګونې زیاتې کړې دي.