سرچینې: پاکستاني جېټ الوتکې پر درېیو ولایتونو له بریدونو سربېره د ننګرهار پر فضا هم ګرځي

د سرچینو په وینا، لا هم په سیمه کې د پاکستان د جېټ الوتکو غږونه اورېدل کېږي او روغتونونو او روغتیايي مرکزونو ته د ټپیانو او نورو زیانمنو د لېږدونې بهیر دوام لري.

پاکستان پر پکتیا د هوايي بریدونو مسوولیت منلی او ویلي یې دي، چې له پکتیا سربېره یې پر پکتیکا او کونړ ولایتونو هم هوايي او ځمکني بریدنه کړي دي. د پاکستان د اطلاعاتو وزیر عطاالله تارړ ادعا کړې، چې په دې بریدونو کې یې ۲۹ وسله‌وال وژلي، خو تر دې مخکې د ملګرو ملتونو د راپورونو پر بنسټ پر افغانستان د پاکستان په بریدونو کې ډېری مرګ‌ژوبله ولسي وګړو ته اوښتې ده.

طالبانو د پاکستان د دغو تازه بریدونو په تړاو تر اوسه څه نه‌دي ویلي.

د‌ پاکستان د اطلاعاتو وزیر عطاالله تارړ د یکشنبې په نیمه شپه (د چنګاښ ۷مه) په خپله اېکس‌پاڼه ویلي، د خیبر پښتونخوا، بلوچستان د بې‌ګناه خلکو او په سند کې د رینجرز پر نظامي اډې د شویو بریدونو په غبرګون کې د ډیورند کرښې په اوږدو کې یې پر کونړ، پکتیا او پکتیکا ولایتونو «پلان شوي» بریدونه کړي دي.

نوموړی ادعا لري، چې په دې بریدونو سره یې د «جماعت‌الاحرار» په ګډون د نورو وسله‌والو ځینې پټنځایونه په نښه کړي دي. جماعت‌الاحرا پرون په سند کې پر رینجرز ځواکونو د ډله‌ییز برید مسوولیت منلی وو.

عطاالله تارړ زیاتوي: «امنیتي ځواکونو د خیبر پښتونخوا په باجوړ ولسوالۍ کې د پاکستان او افغانستان پولې ته نږدې د ترهګرو د یوې ډلې پر ضد د استخباراتو پر بنسټ ځمکني عملیات ترسره کړل. د دقیق اقدام په پایله کې، د هند د نیابتي ډلې جماعت الاحرار پورې تړلی د خوارجو یو لوړ پوړی قومندان خان فروش له ۳ نورو ترهګرو سره یوځای وژل شوی او څو نور ټپیان شوي دي».

تارړ دغه بریدونه د«غضب لله الحق»د عملیاتو دوام بولي او زیاتوي، چې په پکتیا، پکتیکا او کونړ کې درې نور هدفونه له منځه وړل شوي اوپه ترڅ کې یې ۲۵ نور وسله‌وال وژل شوي او په وینا یې، په دغو پټنځایونو کې زېرمه شوي وسلې او مهمات هم له‌منځنه وړل شوي دي.

نوموړي په دې بریدونو کې ولسي وګړو ته د اوښتي احتمالي تلفاتو په تړاو څه‌ نه‌دي ویلي، خو تر دې مخکې پر افغانستان د پاکستان په ډېریو دغه ډول بریدونو کې عام ولس او په ځانګړې توګه ښځې او ماشومان په نښه شوي دي.

طالبانو لا تراوسه د پاکستان د دغو بریدونو په غبرګون کې څه نه‌دي ویلي.

اوچا په خپل تازه راپور کې ویلي، چې د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې ګڼې کورنۍ لا هم د څښاک او کرنیزو اوبو له کمښت سره مخ دي او د اقلیمي بدلون دوامداره اغېزې د خلکو پر ژوند او معیشت فشارونه لا زیاتوي.

د راپور له مخې، که څه هم وروستیو بارانونو د اوبو ځینې سرچینې تر یوه بریده بیا رغولې، خو دا پرمختګ د هغو زیانونو د جبران لپاره بسنه نه‌کوي، چې د پنځو پرله‌پسې وچکالیو په ترڅ کې رامنځته شوي دي.

اوچا ټینګار کړی، چې د اقلیم بدلون او د اوبو د سرچینو کمښت لا هم د افغانستان د بشري وضعیت له مهمو ننګونو څخه دي او د راتلونکي فصل په اړه هم جدي اندېښنې موجودې دي.

په همدې حال کې، د اقلیمي او بشري چارو کارپوهان وایي، چې د ځمکنیو اوبو کچه ټیټه شوې او د کرنې او مالدارۍ سکتور له سخت زیان سره مخ شوی دی. د دوی په باور، د دې ستونزې د هواري لپاره یوازې موسمي ورښتونه بسنه نه کوي، بلکې د اوبو د مدیریت، د اوبو لګولو د بنسټیزو پروژو، د اقلیم د بدلون پر وړاندې د چمتووالي او دوامدارو نړیوالو مرستو ته اړتیا ده.

کارپوهان خبرداری ورکوي، که د اوبو د بحران د مدیریت لپاره اوږدمهاله او عملي ګامونه وانخیستل شي، افغانستان به د خوړو د ناامنۍ، اقتصادي ستونزو او د اقلیمي بدلون له لا سختو اغېزو سره مخامخ پاتې شي.

د خوست یو شمېر اوسېدونکي وايي، په دې وروستیو کې د طالبانو په نوم او یونیفورم د سمبال وسله‌والو کسانو له لوري د غلاوو ګراف ډېر لوړ شوی دی. د دوی په وینا، دغه کسان چې څڼې یې پرېښي او ټول د طالبانو په څېر دي، معمولا دشپې له‌خوا د خلکو کورونو ته د تلاشۍ په پلمه ورځي او بیا کورونه لوټي.

تازه یوه شپږ کسیزه ډله د دغه ولایت په اسماعېل‌خیل- مندوزیو ولسوالۍ کې دشپې له‌خوا یوه کور ته د طالبانو په نوم ننوتي او له نغدو پیسو او سرو زرو سربېره د کور نور ګران بیه توکي له ځانه سره وړي دي.

د خوست ولایت لپاره د طالبانو د امینه قومندانۍ ویاند طاهر احرار وايي، دغې ډلې چې پر نظامي یونیفورم، وسلو او مخابرو سمبال وو، د طالبانو په نوم دشپې له‌خوا د تلاشۍ په پلمه د خلکو کورونه لوټل. د نوموړي په وینا، دغې ډلې په وروستۍ پېښه په اسماعېل‌خېل- مندوزیو ولسوالۍ کې دشپې په یوه بجه یوه کور ته د طالبانو په نوم د تلاشۍ په پلمه ننوتي وو.

هغه وايي: «دغه ۶ کسیزه ډله دشپې په یوه بجه د امنیتي کسانو په نوم د یوه ځايي اوسېدونکي کور ته داخلېږي د کور د غړو لاسونه تړي او کور پلټي. ۲۵۰ زره افغانۍ، ۱۵۰ زره کلدارې، یو کلاشینکوف، یوه تفنګچه، ۵ تولې زر او نور توکي له ځانه سره وړي».

له دې سره سم، د اسماعېل‌خېل- مندوزیو ولسوالۍ د جنايي چارو امر محمد رحیم هلال وايي، د دغه کور یو غړی په امریکا کې اوسېږي او یاد کسان هم د نظامیانو په نوم او له امریکا مېشتي د پلټنو په پلمه یوه کور ته د لوټلو په موخه ننوتي وو.

هغه زیاتوي: «دغه پېښه د اسماعېل‌خېل- مندوزیو ولسوالۍ په للمیو سوروۍ غونډۍ کلي کې رامنځته شوې ده. د دغه کور څښتن ته د دروازې د ټکولو پر مهال ویل شوي چې موږ نظامیان یو او کور تلاشي کوو. بیا کور ته ننوتل او ټول سامانونه یې له ځانه سره وړي وو».

په ورته وخت کې د یاد کور څښتن نعیم وايي، یو ورور یې په امریکا کې اوسېږي او دغو وسله‌والو غلو د دروازې د ټکولو پر مهال غږ کړی چې امریکا مېشتی ورور یې هم په کور کې دی او د تلاشي په موخه راغلي دي.

نعیم زیاتوي: «د شپې یوه بجه وه چې کور ته راننوتل. موږ چې راویښ شو غږ یې راوکړ چې امریکا مېشتی ورور دې په کور کې دی او موږ مجاهدین او طالبان یو. دغو کسانو دریشۍ اغوستې وې، مخابرې ورسره وې او راته یې ویل چې تاسو سره لیزونه او نور ټوپکونه دي او موږ تلاشي کوو».

هغه وايي: «زه او وریرونه مې وتړل او تلاشي یې شروع کړه. په کور کې چې څه سامان، ټوپک او تمانچې، زر او روپۍ وې هر څه یې سره ټول کړل نور ووتل».

دغه متضرر کس وايي، څو ورځې مخکې یې د زړه عملیات کړي وو، نو هېڅ ډول حرکت یې نه‌دی کړی، ځکه پر خپل ځان وېرېده.

نیول شوي کسان هم وايي، چې د کور د تلاشۍ پر مهال یې د کور څښتن ته ځانونه طالبان معرفي کړي وو او د دغې غلا مشري هم د شهباز په نوم یوه کس کوله.

یو مظنون وايي: «موږ چې کور ته ورغلو ورته مو ویل چې موږ نظامي کسان یو او تلاشي کوو. موږ پوهېدو چې په دې کور کې پېسې شته، خو دا چې څومره دي، پر دې نه‌پوهېدو».

د خوست لپاره د طالبانو د امنیتي مسوولینو په وینا، دغه شپږ کسیزه ډله په څه کم ۲۴ ساعتونو کې د خوست له بېلابېلو سیمو نیول شوې ده. دوی زیاتوي، له دغو کسانو ۳ کلاشینکوفونه، یوه تفنګچه، نظامي یونیفورم، مخابرې، موبایلونه او نور نظامي وسایل ترلاسه شوي دي.

د یادونې وړ ده، چې تر دې مخکې هم داسې راپورونه وو، چې تنقیص شوي او برحاله طالبان د شتمنو کورونو ته د تلاشۍ په پلمه ورځي او کورونه لوټي، خو د نیول کېدو پر مهال بیا د طالب مسوولینو له لوري غله نومول کېږي.

هغې په خپل پیغام کې ویلي، اروپايي ټولنه باید له طالبانو سره هر ډول اړیکې او تعامل د بشري حقونو له روښانه او معلومو معیارونو، په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو له رعایت سره مشروط کړي.

بار ټینګار کړی چې د افغان ښځو او نجونو د اساسي حقونو خوندیتوب باید د طالبانو او نړیوالې ټولنې ترمنځ د هر ډول سیاسي او ډیپلوماټیکو خبرو اساسي محور وي او دغه موضوع باید د سیاسي مصلحتونو تر سیوري لاندې رانشي.

د هغې په وینا، که اروپايي ټولنه د بشري حقونو له شرطونو پرته له طالبانو سره تعامل وکړي، نو دا به د ښځو او نجونو پر وړاندې د روانو محدودیتونو د دوام تر څنګ، طالبانو ته د نړیوال مشروعیت د ترلاسه کولو زمینه هم برابره کړي.

د بشري حقونو د څار سازمان دغه دریځ په داسې وخت کې څرګند کړی چې په وروستیو میاشتو کې د طالبانو او یو شمېر اروپایي هېوادونو ترمنځ د افغانستان د کډوالو او نورو تخنیکي موضوعاتو په اړه تماسونه او خبرې اترې زیاتې شوې دي.

دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې ښځې او نجونې له زده‌کړو، ډېری کاري فرصتونو او ګڼو ټولنیزو ازادیو بې‌برخې شوې دي، هغه محدودیتونه چې لا هم د ملګرو ملتونو او نړیوالو بشري حقونو بنسټونو له دوامدارو نیوکو سره مخ دي.