پزشکیان: ځینې کړۍ د ملي ګټو او مذاکراتو د بهیر د ګډوډولو هڅه کوي

ټاکل شوې د جولای په ۷ او ۸مه، ترکیه د ناټو د ۳۲ غړو هېوادونو د مشرانو او همدارنګه د خلیج او اسیا ـ ارام سمندر د شریکانو د استازو کوربه وي.

اردوغان په استانبول کې د ناټو د غړو هېوادونو د پارلمان غړو یوې غونډې ته وویل، چې د سرمشریزې اصلي موخه باید د غړو هېوادونو د امنیتي اندېښنو درناوی، د ناټو د یووالي پیاوړتیا او د ګډې همکارۍ روحیه وي.

هغه زیاته کړه، چې د غونډې ګډونوال به د ایران، اوکراین او غزې جګړې هم وڅېړي.

د ترکیې ولسمشر له ناټو وغوښتل چې د دفاعي صنعت پر سوداګرۍ لګېدلي محدودیتونه لرې کړي او د امنیتي بار د وېش په برخه کې عادلانه چلند غوره کړي.

اردوغان وویل، سره له دې چې ترکیه د ناټو د دفاعي لګښتونو د هدفونو د پوره کولو لپاره خپله ونډه ادا کوي، خو د اروپا د امنیت په برخه کې د دغه هېواد مهم رول ځینې وخت له پامه غورځول کېږي.

هغه ټینګار وکړ چې ترکیه غواړي د اروپا د ټولو دفاعي او امنیتي نوښتونو برخه شي.

ترکیه له اوږدې مودې راهیسې شکایت کوي، چې امریکا او یو شمېر اروپايي هېوادونو د سیمه‌ییزو اختلافونو او له روسیې سره د انقرې د اړیکو له امله پر دفاعي صنعت محدودیتونه او بندیزونه لګولي، چې د انقرې په وینا، د ناټو د یووالي روحیه زیانمنوي او د دفاعي صنعت د پرمختګ مخه نیسي.

د سپینې ماڼۍ ویاندې کارولین لیوېټ فاکس نیوز ته وویل: «ځانګړی استازی وټکوف او جیرډ کوشنر به روانه اونۍ د لوړې کچې غونډو لپاره دوحې ته ولاړ شي، ځکه موږ د هوکړه لیک په اړه خپلو خبرو ته دوام ورکوو. د دغو لوړې کچې خبرو ترڅنګ به تخنیکي خبرې هم روانې وي.»

لیوېټ زیاته کړه: «تر کومه چې موږ پورې اړه لري، موږ د اوربند په تړاو پر خپلو کړو ژمنو ولاړ یو، تاوتریخوالی به پهتاوتریخوالي ځواب شي.»

امریکا او ایران د جون په ۱۷مه د ۱۴ مادو یو هوکړه لیک لاسلیک کړ چې موخه یې د څلورو میاشتو شخړې پای ته رسول وو. د دې هوکړه لیک له مخې دواړو خواوو د جګړې د درولو او د هرمز تنګي د بېرته پرانیستلو هوکړه وکړه خو د اونۍ په پای کې متقابلو بریدونو د دغه نازک تړون د زیانمنېدو اندېښنې راپورته کړې ي.

د جرمني په شمالي ښار سټاډ کې د دوشنبې په ورځ سیمه ییزو پولیسو وویل، چې تر اوسه د برید اصلي انګېزه روښانه نه ده.

سیمه ییزو رسنیو راپور ورکړی چې دا خونړۍ پېښه د هامبورګ لوېدیځ ته د سټاډ ښار په مرکز کې د ځوانانو په یوه مرکز کې شوې ده. دغه ښار شاوخوا ۵۰ زره نفوس لري او د پېښې له امله په سیمه کې وېره خپره شوې ده.

که څه هم په ځینو لومړنیو راپورونو کې د څو احتمالي بریدګرو د شتون خبره شوې وه، خو پولیسو په رسمي ډول دغه ادعاوې سملاسي تایید نه کړې.

د امنیتي ځواکونو د معلوماتو له مخې، سیمه د پولیسو تر کنټرول لاندې ده او پلټنې روانې دي.

د جرمني پولیسو ویلي چې د نیول شوي شکمن کس د برید د څرنګوالي او د هغه د دقیق هدف په اړه څېړنې پیل شوې دي.

تر اوسه پورې د وژل شویو کسانو هویت او د بریدګر د هویت په اړه نور جزییات د پولیسو له خوا په رسمي توګه نه دي خپاره شوي.

د راپور له مخې، تمه ده چې د دواړو هېوادونو استازي د سې‌شنبې په ورځ د قطر په پلازمېنه دوحه کې سره وګوري، څو د هرمز تنګي پر سر رامنځته شوی اختلاف د خبرو له لارې حل کړي.

اکسیوس لیکلي چې هرمز تنګی د نړۍ د انرژۍ د لېږد له مهمو سمندري لارو څخه شمېرل کېږي او د سیمې د نفتو د صادراتو لویه برخه د همدې تنګي له لارې نړیوالو بازارونو ته رسېږي.

د راپور له مخې، د دوحې احتمالي غونډه به تر ډېره د هرمز تنګي د امنیت، د سمندري تګ راتګ د خوندیتوب او د وروستیو پوځي ترینګلتیاوو د کمولو پر څرنګوالي متمرکزه وي.

دا راپور داسې مهال خپرېږي چې په وروستیو ورځو کې د امریکا او ایران ترمنځ د هرمز تنګي پر سر پوځي او لفظي ترینګلتیا زیاته شوې وه او دواړو لورو یو بل په پاروونکو اقداماتو تورن کړی و.

تر اوسه نه سپینې ماڼۍ او نه هم ایراني چارواکو د اکسیوس د دغه راپور په اړه رسمي څرګندونې کړې دي، خو که دا لیدنه ترسره شي، د دواړو هېوادونو ترمنځ به د وروستیو کړکېچونو له زیاتېدو وروسته لومړنۍ لوړه کچه مخامخ خبرې وي.

سیادت د یکشنبې په ورځ د فارس خبري اژانس ته وویل، افغانستان د نړۍ له هغو هېوادونو څخه دی چې د کانونو پراخې زېرمې لري، او ایران د خپل تخنیکي ظرفیت، ازادو اوبو ته د لاسرسي او پرمختللو صنعتي بنسټونو له امله د کانونو په برخه کې د همکارۍ لپاره مناسب فرصت لري.

د هغه په وینا، د ایران او افغانستان د سوداګرۍ خونې د کانونو د همکارۍ پلان پر دوو اساسي محورونو ولاړ دی؛ لومړی، افغانستان ته د کانونو اړوند د تخنیکي، انجنیرۍ خدمتونو او تجهیزاتو صادرول، او دویم، د دواړو هېوادونو ترمنځ د ګډ اقتصادي ځنځیر رامنځته کول.

سیادت وویل، ایران د کانونو د سپړنې، ځمک‌پېژندنې، برمې وهلو او استخراج په برخو کې د پام وړ تخنیکي وړتیاوې لري او کولای شي افغانستان ته اړین ماشینونه، تجهیزات او مسلکي روزنې د لوېدیځو ټکنالوژیو په پرتله په ټیټه بیه برابرې کړي.

هغه همداراز وړاندیز وکړ چې معدني مواد دې په افغانستان کې استخراج شي، خو د پروسس یوه برخه دې یې په ایران، په ځانګړي ډول د سرحدي ازادو سیمو په صنعتي مرکزونو کې ترسره شي. د نوموړي په باور، دا تګلاره به له یوې خوا افغانستان سره د خامو موادو د صادراتو په کمولو او د عوایدو په زیاتولو کې مرسته وکړي او له بلې خوا به د ایران د معدني صنعت اړتیاوې هم پوره کړي.

د ایران او افغانستان د سوداګرۍ خونې مشر د چابهار او بندرعباس بندرونو له لارې د افغانستان د معدني محصولاتو صادرات هم د دواړو هېوادونو په ګټه وبلل او ویې ویل، ایران باید یوازې د افغانستان په کانونو کې د نورو هېوادونو حضور ته ننداره ونه کړي.

تر دې مخکې د ایران دولتي فارس خبري اژانس د تېر کال د غویي په میاشت کې راپور ورکړی و چې ایران غواړي د افغانستان د اوسپنې په کانونو کې پنځه میلیارده ډالره پانګونه وکړي.

افغانستان د مسو، اوسپنې، لیتیم، سرو زرو او نادرو معدني عناصرو سترې زېرمې لري، خو د ناامنۍ، د بنسټیزو اسانتیاوو کمښت، د انرژۍ ستونزو او د پانګونې محدودیتونو له امله د کانونو د سکټور پراختیا لا هم له جدي خنډونو سره مخ ده.