افغانستان کې د رواني درملنې او مشورې څو مرکزونو افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې د طالبانو لهخوا د لګېدلو محدودیتونو او د سختو تګلارو له پلي کېدو وروسته د رواني ناروغانو شمېر د پخوا پرتله د پام وړ زیات شوی او ډېری مراجعین یې ښځې دي.
د دغه مرکزونو د مسوولینو په وینا؛ که څه هم د رواني مشورې اړتیا ډېره شوې، خو ګڼ ناروغان د اقتصادي ستونزو، ټولنیزو محدودیتونو او د رواني درملنې په اړه د عامه پوهاوي د نشتوالي له امله روغتیايي مرکزونو ته مراجعه نهشي کولی.
رخشانه (مستعار نوم) چې په مزارشریف کې د رواني مشورې ډاکټره ده وایي، په وروستیو میاشتو کې ورته د حضوري او انلاین دواړو خدمتونو لپاره د ناروغانو مراجعه زیاته شوې ده.
هغې وویل، ډېری ښځینه ناروغانې د خپلو رواني ستونزو اصلي لامل د طالبانو محدودوونکې پالیسۍ بولي. د هغې په وینا؛ د زدهکړو او کار له حقه محرومېدل، حقوقي خدمتونو ته نه لاسرسی، تفریحي ځایونو ته پر تګ بندیز او کورنۍ ستونزې د دې لامل شوې چې ګڼې ښځې له اضطراب، خپګان او نورو رواني ستونزو سره مخ شي.
رخشانه زیاتوي، که څه هم د دوی کلینیک خصوصي دی او د مشورې فیس هم لوړ نهدی؛ خو ډېری ناروغان د بېوزلۍ له امله نهشي کولی د درملنې بهیر بشپړ کړي. د هغې په وینا؛ کله چې یې د انلاین وړیا مشورې پروګرام پیل کړ، د تمې خلاف د مراجعینو شمېر ډېر لوړ و، چې د رواني خدمتونو د پراخې اړتیا څرګندونه کوي.
هغې دا هم وویل، چې له ایران او نورو ګاونډیو هېوادونو څخه د افغان کډوالو له ستنېدو سره په افغانستان کې د رواني مشورې فرهنګ تر پخوا یو څه پیاوړی شوی؛ ځکه له دې وړاندې ډېری خلک له دغه خدمتونو سره چندان بلد نه وو.
فرشته (مستعار نوم) چې خپله یې د رواني درملنې څو غونډې څارلې دي وایي، د طالبانو له واکمنېدو مخکې د طب پوهنځي د دویم کال محصله وه؛ خو د نجونو پر زدهکړو د بندیز له امله یې زدهکړې نیمګړې پاتې شوې.
هغې ویلي، دغه وضعیت له سختو رواني ستونزو سره مخ کړه او ان ځینې وختونه د ځان وژنې فکرونه هم ورته پیدا کېدل؛ خو رواني مشورو او درملنې د هغې په رغېدو کې مهم رول ولوباوه.
د رواني مشورې یو بل ډاکټر د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته نه یوازې د ښځو؛ بلکې د نارینهو ژوند هم له ګڼو اقتصادي او ټولنیزو ستونزو سره مخ شوی دی.
هغه وویل، سره له دې چې په انلاین پروګرام کې ښځینه ډاکټرانې هم فعالیت کوي؛ خو بیا هم د دوی ډېری مراجعین ښځې دي. د نوموړي په وینا؛ پر کار، زدهکړو او تګراتګ بندیز، له پارکونو او تفریحي ځایونو بېبرخې کېدل او د کور دننه اوږدمهاله پاتې کېدل د ښځو د رواني ستونزو مهم لاملونه دي. هغه زیاته کړه، ډېری ناروغان بېکاري او اقتصادي ستونزې د خپلو ژورو اندېښنو اصلي لامل بولي.
نوموړي د پوهنتون یوې پخوانۍ استادې کیسه هم وکړه، چې د پوهنوالۍ تر کچې یې علمي سابقه لرله؛ خو د دندې له لاسه ورکولو وروسته په ژور خپګان اخته شوې او د انلاین رواني مشورو له لارې یې درملنه څارله.
دغه ډاکټر وایي، په افغانستان کې د رواني درملنې فرهنګ لاهم کمزوری دی او په دې برخه کې فعال کلینیکونه محدود دي. د هغه په وینا؛ د طالبانو د عامې روغتیا وزارت هم د رواني روغتیا برخې ته کافي پاملرنه نهکوي او لاهم په ډېرو سیمو کې خلک رواني ناروغ ته د «لېوني» په سترګه ګوري.
هغه ټینګار کوي، چې د رواني روغتیا په اړه پراخ عامه پوهاوی، د وړیا مشورې خدمتونو پراختیا او د رواني درملنې اسانه لاسرسی د وخت مهمې اړتیاوې دي. د نوموړي په باور؛ که د طالبانو محدودیتونه او په افغانستان کې اقتصادي بېوزلي همداسې دوام وکړي، په راتلونکو کلونو کې به د رواني درملنې اړتیا لا نوره هم لوړه شي.
دا په داسې حال کې ده، چې په وروستیو کلونو کې د رواني ناروغیو او پر نشهیي توکو د روږدو کسانو شمېر مخ پر زیاتېدو دی. د ټولنیزو چارو یوشمېر څارونکي وایي، بېوزلي، د جګړو اوږدمهاله اغېزې او د طالبانو محدودوونکې تګلارې د دغه ستونزو مهم لاملونه دي.
د هغوی په وینا؛ په ځینو سیمو کې د رواني ستونزو له امله د ځان وژنې پېښې هم زیاتې شوې، خو ډېری دغه ډول پېښې د ټولنیزو محدودیتونو او د طالبانو د فشارونو له امله نه رسنیزې کېږي.
د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق (UNFPA) تر دې وړاندې ویلي و، رواني مشورې او بشري ملاتړ کولی شي د افغانستان د ښځو او نجونو رواني او ټولنیز وضعیت ښه کړي. دغه سازمان زیاته کړې وه، چې د مېندو او ماشومانو په روغتیایي مرکزونو کې د مشورې او ملاتړ پروګرامونه له ګڼو زیانمنو ښځو سره د رواني ستونزو په کمولو کې مرسته کړې ده.
په افغانستان کې د ازادې نړۍ لپاره یو لوی طبیعي متحد شته، چې که یووالی او همغږي رامنځته شي، دا وړتیا لري چې د هېواد سیاسي بهیر د توازن، ګډ ژوند او ثبات پر لور بوځي.
د افغانستان ځوان نسل چې د نړیوالې ټولنې د شل کلن حضور او د اړیکو له برکته یې له بهر نړۍ سره بلدتیا پیدا کړې او له نوې ټیکنالوژۍ سره اشنا شوي، ځان ته یې یو متفاوت لیدلوری جوړ کړی دی. خو د سیاسي پرېکړو په مهمو مسایلو کې یې رول دومره څرګند نه دی.
دا ځوانان چې د طالبانو په اداره کې دننه، د افغانستان د مدني ټولنې بنسټونو او یا هم د سیمې او لویدیځو هیوادونو د کډوالۍ په نړۍ کې ژوند کوي له شته وضعیت څخه ستړي شوي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت یو ځوان چارواکی، چې د یوې مهم ریاست مشري ور تر غاړې ده، افغانستان انټرنشنل ته وایي: «کله چې له کندهاره فرمان صادر شي، زه لومړیتوب ورکوم چې خپل پلرني ټاټوبي کندوز ته لاړ شم، هلته د وزارت پر ځای د اوبو غاړې ته کښېنم او کتاب ولولم».
د موضوع د حساسیت له امله افغانستان انټرنشنل د دې چارواکي نوم او مقام نه افشا کوي، خو هغه وایي چې د طالبانو د زړو او محافظهکارو مشرانو د ناسم چلند له امله «په کابل کې ساه اخیستل سخت شوي دي».
دا چارواکی د طالبانو د پاڅون پر مهال د دې ډلې د کلتور او تبلیغاتو په برخه کې فعال و، خو اوس منځلاریتوب ته مایل شوی، د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر باور پرې لري او د طالبانو په ډېری داخلي او بهرنیو ناستو کې ګډون کوي.
په زرګونه کسان چې د رسنیو، معلوماتو او ټولنیزو شبکو له برکته واک ته رسېدلي، اوس ځانونه منزوي احساسوي او د هیواد له سیاسي بهیر څخه خوښ نه دي.
هغو ځوانونو ته چې د طالبانو له لیکو څخه بهر دي ساه اخیستل ورته خورا ستونزمن شوي دي. دوی ځانونه په لکه په تش میدان کې یوازې شوي ګڼي.
په بهر کې مېشت افغان ځوانان ظاهراً د کډوالۍ له ورځني ژوند سره لاس او ګرېوان دي، خو زړونه یې لا هم د وطن لپاره درزېږي او د یو فرصت په هیله دي، چې بېرته ستانه شي او په ټولنه کې بدلون راولي.
افغانستان د نړۍ له هغو هیوادونو څخه دی، چې تر ټولو زیات ځوان نفوس لري. د ملګرو ملتونو د شمېرو له مخې د افغانستان له ۴۰ میلیونه نفوس څخه ۶۳ سلنه یې تر ۲۵ کلنۍ لاندې عمر لري چې ډېری یې د یوه غیر افراطي، پرمختللي او ښه ژوند هیله لري.دا ځوانان په کلیو او ښارونو کې ژوند کوي او له مجبوریته د بېبرخلیکۍ، کډوالۍ او سیاسي ډلو سره د یوځای کېدو لوري ته هڅول شوي دي.
نجیب پیکان چې د امریکا د IVLP پروګرام برخهوال و وایي: «دا ځوانان په زور د افراطیت، تعصب او فقر قرباني شوي او د ژغورنې په هیله یو فرصت ته انتظار باسي. افغان ځوانان له ایران نه مایوسه دي. روسیه په خپلو ستونزو کې غرقه ده. چین پر هغو ځوانانو باور نه لري چې د لویدیځ د حضور پر مهال لوی شوي دي. پاکستان خپلې اندېښنې لري. نو یوازې آزادې نړۍ ته چې مشري یې امریکا کوي، د ژغورونکي په سترګه ګوري. امریکا ته اړتیا نشته چې بیا افغانستان ته راشي، خو له دې نسل سره په ګډه کار کولی شي چې د ټولنې دننه بدلون راولي».
فریما نوابيد ښځو د حقونو فعاله چې په ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ کلونو کې یې په امریکا کې زدهکړې کړي وایي: «د امریکا د نوي نسل سیاستوال له افغانستان سره مستقیمه آشنایي لري او دا ظرفیت درک کولی شي. د ټرمپ په کابینه کې شپږ وزیران د افغانستان له وضعیت سره اشنا دي. امریکاييتحصیلکړي افغانان هم کولی شي د بدلون رول ولوبوي. خو اړتیا دا ده، چې یو منظم انسجام رامنځته شي او داسې یو ګډ هدف تعریف شي، چې هم افغانستان ته ګټه وکړي او هم نړیوالې ټولنې ته. دوی باید خپلې ګټې د امریکا له اوږدمهاله ګټو سره وتړي. یوه داسې شبکه جوړه کړي، چې دننه افغانستان او له لویدیځ سره همغږي رامنځته کړي. دا یو ارزښتناک فرصت دی».
د روښانه راتلونکي لپاره اړینه ده چې ځوانان د پرېکړو مرکزونو ته لاره ومومي. په اسلامي ټولنو ټولنو کې داسې ډېر بېلګې شته چې یوه هوښیار مش ټولنه راویښه کړې ده.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.