له کابل څخه عیني شاهدانو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته ویلي، چې د جمعې په شپه شاوخوا اته بجې د کابل پوهنتون په لیليه کې چاودنه شوې ده. عیني شاهدان د چاودنې نوعيت لاسي بم بولي، خو لا تراوسه طالبانو په دې تړاو څه نهدي ویلي.
د شاهدانو په وينا، په پېښه کې ټپيان د علياباد روغتون ته لېږدول شوي، خو په دغې پېښه کې د اوښتې احتمالي مرګژوبلې په تړاو تر اوسه څه نهدي ویل شوي.
طالبانو هم تر اوسه د دې پېښې د څرنګوالي او د احتمالي مرګ ژوبلې په تړاو څه نهدي ویلي.
د طالبانو تر کنټرول لاندې ملي ټلوېزیون خبر ورکړی، چې په پلازمېنه کابل کې د کورونو کرایې تر پخوا په بې ساري ډول لوړې شوي او د خلکو اقتصادي ژوند یې له سختو ستونزو سره مخ کړی دی. کابل ښاریان نیوکه کوي، چې طالبان د کرایو کنټرول کې پاتې راغلي دي.
د کابل ښار یو شمېر اوسېدونکي وايي، چې د لوړو کرایو له کبله یې لګښتونه د پام وړ ډېر شوي او دوی یې د ورکړې وس نهلري. د امان الله په نوم د کابل یو اوسېدونکی وایي: «د دغو کرایو د لاسه به خلک بسترې په شاه کړي، کله به یو خوا ځي او کله به بل خوا. ځاي به نهلري، نو بالاخره به څه کوي»؟
د کابل یو بل اوسېدونکي هم وايي: «نن سبا کې د رهنما او کورونو والا سخت ظلم شروع کړی دی او حکومت یې باید مخنیوی وکړي».
د کابل ښاریانو په وینا، د کرایو د کنټرول لپاره طالبان هېڅ ډول روښانه تګلاره نهلري او د کورونو مالکان له همدې تشې څخه په استفادې سره په خپله خوښه کرایې لوړوي. د کورونو د کرایې لوړېدو یو مهم لامل له پاکستان او ایران څخه راستانه شوي کډوال بلل کېږي چې لسګونه زره کورنۍ یې یوازې په کابل ښار کې مېشتې شوې دي.
د نور رحمان په نوم د کابل ښار د یوه اوسیدونکي په خبره: «د ورځې په تېریدو سره دا کرایه نوره هم لوړېږي. درې کوټې کور اوس په ۱۲ زره کرایه ورکول کېږي چې مخکې په پنځه زره پیدا کېدل. مهاجر نور هم راروان دي او کرایه ګانې نورې هم پورته ځي».
کابل مېشتی دیني عالم مولوي بشیر احمد نثار د خلکو له مجبوریتونو ګټه اخیستل او پرې د کرایې لوړول د اسلامي شریعت خلاف عمل بولي.
نه یوازې په کابل بلکې د ننګرهار، کندهار او هرات په ګډون د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د کډوالو له راستنېدو وروسته د کورونو کرایې ډېرې لوړې شوي او طالبانو یې هم د کنټرول لپاره هېڅ راز لازم اقدامات نهدي کړي.
افغانستان چې له سخت بشري ناورین او خلک یې له فقر سره مخ دي، لوړې کرایې عامو وګړو ته یوه بله ننګونه ده چې اقتصادي ژوند یې ورته تریخ کړی دی.
د جمهوري نظام پر مهال د کانونو او پټرولیم پخوانۍ وزیرې نرګس نهان په خپلې اېکس پاڼې لیکلي، چې طالبانو په تېرو پنځو کلونو کې افغانستان د ښځو او نجونو لپاره په یوه ډلهییزه «هدیره» بدل کړی دی.
نرګس نهان د جمعې په ورځ (د چنګاښ ۱۲مه) په خپله اېکسپاڼه زیاته کړې، هغه ډله چې په ځانمرګو بریدونو کې یې د امیندوارو ښځو او نویو زېږېدلو ماشومانو په ګډون د سلګونو بېګناه خلکو ژوند اخیست، اوس د انساني اصولو خبرې کوي چې دا واقعاً د «تعجب» وړ ده.
نرګس نهان ټینګار کړی، چې طالبان باید د هغو ټولو ظلمونو او ستمونو ځواب ووایي، چې د افغانستان پر خلکو یې «روا» کړي دي. د هغې په وینا، افغان ښځو د عدالت د ټینګښت او ځواب ورکړې لپاره څلور مېکانیزمونه تر لاس لاندې لري، چې په وسیله به یې طالبان د خپلو کړنو ځواب ورکولو ته مجبور کړل شي.
د کانونو او پټرولیم پخوانۍ وزیرې د دغو مېکانیزمونو په اړه نور جزییات نهدي ورکړي، خو ویلي یې دي، چې د دغو پروسو پلي کېدل ښايي وخت ونیسي. هغې زیاته کړې، چې طالبان هېڅکله له عدالته تښتېدلی نهشي او د حساب و کتاب له ورځې څخه د خلاصون لاره نهلري.
دغه څرګندونې په داسې حال کې کېږي، چې پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، پر ښځو او نجونو د زده کړو، کار او ټولنیز ژوند سخت محدودیتونه لګول شوي دي. د بشري حقونو یو شمېر نړیوالو سازمانونو هم په وار وار پر افغان ښځو د طالبانو محدودیتونه غندلي او دا یې د بشري حقونو ښکاره سرغړونه بللې ده.
د پنجشېر لپاره د طالبانو د امنیه قومندانۍ مسوولین وايي، یو ۲۲ کلن ځوان د دویمې امنیتي حوزې اړوند په یوه کانال کې د لامبو پر مهال ومړ.
د پنجشېر لپاره د طالبانو د امنیه قومندانۍ ویاند حقمل سعد د جمعې په ورځ (د چنګاښ ۱۲مه) د یوې اعلامیې په خپرولو سره ویلي، دغه پېښه د دویمې امنیتي حوزې اړوند په پاراخ سیمه کې د اوبو په یوه کانال کې رامنځته شوې ده.
د نوموړي په وینا، دغه کس د لامبو پر مهال د اوبو د زیات شدت له امله د کانال په دروازې کې بند پاتې شو او بالاخره یې خپل ژوند له لاسه ورکړ.
ویل کېږي، جسد له اوبو را اېستل شوی او کورنۍ ته یې سپارل شوی دی.
د یادونې وړ ده، چې په هېواد کې د ګرمۍ په موسم کې ځوانان د ګرمۍ د اغېزو د کمولو لپاره لامبو ته مخه کوي او ځینې یې د بېاحتیاطۍ له امله خپل ژوند له لاسه ورکوي.
د پولنډ پولیسو اعلان کړی چې د دغه هېواد په سرحد کې یې د ۱۵ افغانانو په ګډون ۵۴ پناه غوښتونکي نیولي دي.د پولنډ چارواکي وایي دا کسان له لیتوانیا څخه په ناقانونه توګه پولنډ ته داخل شوي وو او ډېر ژر به بېرته لیتوانیا ته واستول شي.
د پولنډ د پولیسو د معلوماتو له مخې، په نیول شویو کسانو کې د ۱۵ افغانانو سربېره ۳۰ د پاکستان او ۹ د بنګلهدېش وګړي هم شامل دي. دا عملیات د پولنډ د سرحدي ځواکونو او د ملي مالیاتو او ګمرکونو د ادارې د مامورینو په همکارۍ ترسره شوي دي.
پولنډي پولیسو پر خپلو پولو د سختو امنیتي تدابیرو پر دوام ټینګار کړی او ویلي یې دي چې د دغه هېواد ځواکونه په پوره جدیت سره د کډوالو د ناقانونه راتګ پر وړاندې د پولنډ له سرحدونو ساتنه کوي.
دا نیونې په داسې حال کې کېږي چې پولنډ په وروستیو کلونو کې د خپلو ختیځو پولو، په ځانګړې توګه له بېلاروس او لیتوانیا سره په ګډه پوله کې امنیتي کنټرول سخت کړی ترڅو اروپايي ټولنې ته د کډوالو د ناقانونه ننوتلو لارې بندې کړي.
د لیتوانیا او پولنډ ترمنځ ګډه پوله په وروستیو کلونو کې د لوېدیځې اروپا هېوادونو ته د کډوالو د رسېدو لپاره په یوه مهمه لاره بدله شوې ده.
اروپايي هېوادونو د پناه غوښتونکو د ناقانونه ننوتلو د مخنیوي لپاره پر دغه سرحد څار زیات کړې، چې له امله یې د افغانانو په ګډون د کډوالو د پرله پسې نیول کېدو پېښې ډېرې شوې دي.
په وروستیو کلونو کې د افغان کډوالو کړکېچ په بېساري ډول زیات شوی دی؛ د ترلاسه شویو معلوماتو له مخې تېر کال شاوخوا ۳ میلیونه افغانان له ایران، پاکستان او ترکیې څخه بېرته هېواد ته ستانه شوي چې ډېری یې په زوره ایستل شوي دي.
د بشري حقونو د څار ډلې ویلي چې پر کډوالو د پولیسو چاپې په بېساري ډول زیاتې شوي او د کورنیو د جلا کېدو لامل شوي دي.
په کابل کې د ایران د سفارت په بلنه د افغانستان او ایران د څه باندې ۲۰۰ اقتصادي فعالانو، صنعتکارانو او پانګوالو په ګډون یوه مسلکي سوداګریزه ناسته شوې، چې په ترڅ کې یې په بېلابېلو صنعتي او سوداګریزو برخو کې د ګډې همکارۍ درې هوکړه لیکونه هم لاسلیک شوي دي.
په کابل کې د ایران سفارت د جمعې په ورځ، پر خپل اېکس پاڼه لیکلي، چې د ناستې پر مهال په کابل کې د ایران سفیر علي رضا بیکدلي د دواړو هېوادونو ترمنځ د اقتصادي او سوداګریزو همکاریو پر ظرفیتونو ټینګار کړی.
د ایران د سفارت د معلوماتو له مخې د ایران او افغانستان د ګډې سوداګرۍ خونې استول شوي پلاوي د افغانستان له اقتصادي فعالانو سره د نفتو، ساختماني صنایعو، درملو، سمنټو، لابراتواري تجهیزاتو، خوراکي صنایعو، د بیټرۍ جوړونې، تخنیکي او انجنیرۍ خدمتونو په برخو کې خبرې اترې او مسلکي غونډې ترسره کړې.
په کابل کې د ایران سفارت ویلي، چې د ایران او افغانستان د شرکتونو ترمنځ د ګډو همکاریو درې هوکړه لیکونو چې د دواړو هېوادونو د خصوصي سکټور ترمنځ د اقتصادي او سوداګریزو همکاریو دلا پراختیا لپاره اغېزناک ګام ګڼل کېږي لاسلیک شوي دي.