امیر خان متقي د ایران د سفر پر مهال د بنګله‌دېش د پارلمان له ریس سره لیدلي

د ننګرهار د طالبانو عامې روغتیا ریاست په وینا، په دې مرسته کې د سیمه‌ییز روغتون لپاره ۶۴ قلمه او د ولسوالیو روغتیايي مرکزونو لپاره ۶۲ قلمه درمل شامل دي.

چارواکي وایي، دغه درمل به د ناروغانو په درملنه کې وکارول شي او د یونیسف ادارې ژمنه کړې چې پاتې درمل به هم ژر ننګرهار ته ولېږدول شي.

د ننګرهار د طالبانو دعامې روغتیا رییس، مولوي امین‌الله شریف، د دغه مرستې هرکلی کړی او مسولینو ته یې لارښوونه کړې چې درمل بې له ځنډه اړوندو روغتیايي مرکزونو ته ورسوي.

خو د دې مرستې سربېره، یو شمېر ناروغان او د هغوی کورنۍ وایي، په دولتي روغتونونو کې لا هم ډېری وخت ډاکټران ناروغان اړ باسي چې د اړتیا وړ درمل له خصوصي درملتونونو وپېري.

د دوی په وینا، د درملو کمښت او د روغتیايي امکاناتو محدودیتونه لا هم د ناروغانو پر وړاندې مهمې ستونزې دي.

بلخوا، بېکاري، بېوزلي او د مناسبو خوړو نشتوالی د دې لامل شوی چې د خلکو ډېره برخه د درملنې لپاره دولتي روغتونونو ته مخه کړي، چې ورسره په دغو روغتیايي مرکزونو کې د ناروغانو ګڼه‌ګوڼه هم زیاته شوې ده.

په داسې حال کې چې چارواکي د درملو د نوې مرستې خبر ورکوي، ناروغان ټینګار کوي چې د روغتیايي خدماتو د ښه کېدو لپاره یوازې د مرستو اعلان بسنه نه کوي، بلکې د درملو دوامداره موجودیت، د روغتیايي خدمتونو څارنه او د ناروغانو اړتیاوو ته عملي رسېدنه هم اړینه ده.

د یاد وزارت په خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي چې بغلان ګې د طالبانو د اطلاعاتو او فرهنګ رییس له یادو رسنیزو کارکوونکو سره د همغږۍ د پیاوړتیا او د معلوماتو د رسولو د بهیر د ښه والي په موخه دغه غونډه ترسره کړې ده.

د اعلامیې له مخې، د یاد ولایت د اطلاعاتو او فرهنګ ریاست له رسنیو ملاتړ اعلان کړی او له مسولینو یې غوښتنه کړې چې د پېښو معلومات پر وخت له رسنیو سره شریک کړي.

دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې پر رسنیو محدودیتونه او سانسور لا هم دوام لري، او هېڅ رسنۍ نه شي کولای چې د طالبانو له خوښې پرته کومه منځپانګه تولید یا خپره کړي.

همدارنګه د طالبانو له واکمنۍ راهیسې لسګونه خبریالان نیول شوي، او اوس هم یو شمېر رسنیز فعالان او خبریالان د هغوی په بند کې دي.

تازه څو ورځې وړاندې دغې ډلې پر تمدن ټلوېزیون چاپه وهلې، نشرات یې بند کړي او د دغه ټلوېزیون مسول اوس هم د دوی په بند کې دی.

د رسنیو پر وړاندې د بندیزونو او خنډونو په اړه نړیوالو بنسټونو په وار وار نیوکې کړې دي او په افغانستان کې یې د رسنیو د وضعیت په اړه اندېښنه څرګنده کړې ده، خو طالبان بیا د بیان ازادۍ د تامین او د رسنیو د ښه وضعیت ادعا کوي.

اصف دراني په خپل ایکس‌پاڼه کې لیکلي چې طالبان د تحریک طالبان پاکستان، بلوچ لېبریشن ارمي، د اسلامي دولت خراسان څانګه، ترکستان اسلامي تحریک، اسلامي حرکت ازبکستان او له دوه درجنو څخه زیاتو نورو ډلو ته د پناه په ورکولو سره د ۱۱ سپتمبر له پېښو وړاندې د وضعیت د بیا تکرار له خطر سره مخ دي.

هغه ویلي: «طالبان باید درک کړي چې دوی محدود نړیوال مشروعیت لري. د ترهګرو ډلو ته د پناه ورکولو له امله دوی د ۹/۱۱ له وړاندې خطرناک سناریو د بیا تکرار له ګواښ سره مخ دي، چې پایلې به یې د ټولې سیمې لپاره نه اټکل کېدونکې وي.»

اصف دراني همدارنګه د هند له لوري د ځینو وسله‌والو ډلو د مالي ملاتړ ادعا کړې او ویلي یې دي چې دا وضعیت د سیمې د امنیت لپاره نور هم خطرناک شوی دی.

هغه ټینګار کړی چې که دا تګلارې دوام وکړي، نو هم کابل او هم د نوي ډیلي سیاسي مشران به له خطرناک وضعیت سره مخ شي، ځکه د هغه په وینا د نیابتي جګړو پالنه په پای کې د هماغو ملاتړکوونکو لپاره هم جدي زیانونه رامنځته کوي.

په همدې حال کې، په سیمه کې د ترهګرو ډلو د ملاتړ او شتون په اړه بېلابېل متضاد تورونه هم مطرح دي. هند پر پاکستان تور پورې کوي چې د ځینو وسله‌والې ډلو ملاتړ کوي، طالبان بیا ادعا کوي چې پاکستان د داعش خراسان ډلې غړو ته پناه ځایونه ورکړي، او په پاکستان کې ځینې سیاسي او قومي تحریکونه هم ادعا کوي چې اسلام‌اباد ځینې وسله‌والې ډلې روزي او ملاتړ یې کوي.

دغه ټولې ادعاوې تر اوسه د بېلابېلو اړخونو له لوري رد یا تایید شوې نه دي او د سیمې د اوږدمهاله سیاسي او امنیتي اختلافاتو برخه ګڼل کېږي.

شنونکي وایي چې د دې ډول تورونو او ضد ادعاوو دوام د سیمه‌ییزو اړیکو د لا خرابېدو او د باور د کمزورۍ لامل کېږي، په داسې حال کې چې د ترهګرۍ پر ضد همغږي لا هم د سیمې له لویو ننګونو څخه ګڼل کېږي.

د یاد ریاست په وینا، په دې ملي او نړیوال  نندارتون کې ټولې ۳۶۵ غرفې د هېواد د بېلابېلو اقتصادي او صنعتي سکټورونو کورني تولیدات او صنعتي محصولات نندارې ته وړاندې کوي، څو د کورني تولید د پېژندنې او بازارموندنې لپاره زمینه برابره شي.

د یاد ریاست په خبره، دا نندارتون د کابل ښار په حضوري چمن کې د روانې میاشتې په لسمه نېټه پیل شوی او تر شپاړسمې نېټې پورې به دوام وکړي.

طالبان وایي چې دغه نندارتون ته یو شمېر بهرني پانګوال هم ورغلي دي.

تر دې وړاندې په کابل کې د ایران سفارت ویلي وو چې د دغه هېواد پلاوي، چې دوه ښځې هم په کې شاملې وې، د همدې نندارتون د لیدو او ګډون لپاره افغانستان ته راغلي وو.

دا په داسې حال کې ده چې په وروستیو میاشتو کې د طالبانو لخوا د ښځو د ګډون موضوع د نندارتونونو کې محدوده شوې ده.

د کډوالۍ نړیوال سازمان د شمېرو له مخې، د ۲۰۲۳ کال له سپټمبر راهیسې له پاکستان او ایرانه افغانستان ته د راستنو شویو ۶،۱ میلیونه افغانانو له ډلې څه باندې ۸۶ سلنه بې‌اسناده ثبت شوي دي.

تورخم کې افغان چارواکي او مرستندویه ادارې د راستنېدونکو کسانو د هویت د تثبیت او نوم‌لیکنې چارې پر مخ وړي، خو ډېری راستانه شوي کسان وایي نه پوهېږي چې تذکره څنګه او له کوم ځایه ترلاسه کړي.

۱۷ کلن عبدالرحمن سدیس، چې په پاکستان کې زېږېدلی، فرانس پرس خبري اژانس ته ویلي: «نه پوهېږم تذکره څنګه او له کوم ځایه واخلم، اوس به لاړ شم او پوښتنه به وکړم.»

۴۱ کلن سردار خان هم ویلي، د ده کورنۍ هېڅکله مخکې افغانستان ته نه وه راغلې او د اسنادو د ترلاسه کولو په اړه معلومات نه لري.

هغه ویلي: «موږ نه پوهېږو څه وکړو، افغانستان ته مو لومړی ځل دی چې راځو، اوس به د تذکرې په اهمیت پوه شو.»

د راپور له مخې، تذکره په افغانستان کې د کار، زده‌کړو، د ځمکو او کورونو د ملکیت د تثبیت، میراث، دولتي مرستو او د هېواد دننه د سفر لپاره اړینه ده.

د کډوالۍ نړیوال سازمان سیمه‌ییز همغږي کوونکي زیاد صالح ویلي، د هویت اسناد د راستانه شویو افغانانو د عادي ژوند د بېرته پیل لپاره ډېر مهم دي او د اسنادو نشتوالی هغوی د اداري او ټولنیز محرومیت له خطر سره مخ کوي.

په همدې حال کې ملګرو ملتونو د روان کال په جون میاشت کې یو درې کلن پروګرام پیل کړی چې له مخې به یې ۱،۵ میلیونه افغانانو ته د هویت اسناد برابر شي.

د کډوالو د عالي کمېشنرۍ استازي عرفات جمال ویلي، د هویت د اسنادو نشتوالی د راستانه شویو افغانانو د ژوند د بېرته جوړېدو پر وړاندې یو جدي خنډ دی، په داسې حال کې چې هېواد له اقتصادي ستونزو او د نړیوالو مرستو له کمښت سره هم مخ دی.