د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر (اوچا) ویلي، پر افغانستان د پاکستان بریدونه د خلکو په ځانګړي ډول د ماشومانو د ویرې او رواني ځورونې لامل شوي. دغه دفتر د جګړې له تاوانونو د خلکو پر ساتنې او جګړو کې د نړۍوالو قوانینو په پام کې نیولو ټینګار کړی.
دغه دفتر د یو پیغام په خپرولو ویلي، چې جګړې یوازې کورونه او بنسټیز تاسیسات نه ویجاړوي، بلکې د خلکو ورځنی ژوند ګډوډوي، وېره او ناامني زیاتوي او په ځانګړي ډول د ماشومانو پر رواني روغتیا ژورې منفي اغېزې پرېږدي.
اوچا ټینګار کړی چې ملکي وګړي باید هېڅکله د جګړو قرباني نه شي او د نړیوال بشري قوانینو له مخې باید په هر ډول شرایطو کې خوندي وساتل شي.
دغه ادارې له ټولو ښکېلو لورو غوښتنه کړې چې د نړیوالو بشري قوانینو درناوی وکړي او د ملکي وګړو د ژوند خوندیتوب ته لومړیتوب ورکړي.
اوچا د بېلګې په توګه یادونه کړې چې د خوست ولایت د سپېرې ولسوالۍ یو شمېر اوسېدونکي وايي، د وروستیو هوايي بریدونو وروسته یې د شپې ارام خوب له لاسه ورکړی، ماشومان یې د هرې الوتکې یا لوړ غږ له اورېدو سره وېرېږي او خلک لا هم د رواني فشار او ناامنۍ احساس کوي.
د بېپولې خبریالانو ټولنې (RSF) په تازه راپور کې ویلي، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته نږدې ۷۰۰ افغان خبریالان جلاوطنۍ ته اړ شوي دي. د راپور له مخې، ډېری یې په پاکستان کې له نیونې او جبري ایستلو سره مخ دي او لږ تر لږه ۵۰ خبریالان بېرته افغانستان ته ستانه کړل شوي دي.
دغه ټولنې په یوه تازه راپور کې د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې د خبریالانو د جبري جلاوطنۍ وضعیت اندېښمنوونکی بللی او ویلي یې دي، چې په تېرو پنځو کلونو کې د هغو هېوادونو شمېر، چې خبریالان ترې تېښتې ته اړ شوي، دوه برابره شوی دی.
د راپور له مخې، جګړې، سازمانیافته جرمونه او استبدادي حکومتونه لامل شوي، چې له لږ تر لږه ۶۵ هېوادونو څخه تر ۱۴۰۰ډېر خبریالان د ګواښونو، بند او یا د مرګ له وېرې خپل هېوادونه پرېږدي. راپور زیاتوي، چې د دغو خبریالانو ستونزې له جلاوطنۍ وروسته هم پای ته نه رسېږي، ځکه په کوربه هېوادونو کې له اداري خنډونو، باج اخیستنې او د ایستلو له خطر سره هم مخ وي.
دار ایس ایفد معلوماتو له مخې، افغانستان د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د خبریالانو د جلاوطنۍ له تر ټولو ستر ناورین سره مخ شوی دی.
د دې ټولنې د معلوماتو له مخې، په تېرو پنځو کلونو کې نږدې ۷۰۰ افغان خبریالان جلاوطنۍ ته اړ شوي، چې دا د نړۍ د ټولو جلاوطنه شویو خبریالانو نږدې نیمایي جوړوي.
دد بې پولې خبریالانو ټولنېد معلوماتو د څانګې خبریال ویاني لوریکه، ویلي: «د افغانستان په اړه زموږ د معلوماتو له مخې، په تېرو پنځو کلونو کې د جلاوطنۍ له امله اغېزمنو شویو خبریالانو نږدې نیمایي افغانان دي، چې شمېر یې شاوخوا ۷۰۰ کسانو ته رسېږي. د دوی د جلاوطنۍ سفرونه له سختو ستونزو ډک دي.»
هغه زیاته کړې: «د دغو خبریالانو لوی شمېر په پاکستان کې بند پاتې دی، هلته له باج اخیستنې، نیونې او ان له جبري ایستلو سره مخ دي. موږ تر اوسه لږ تر لږه ۵۰ داسې خبریالان ثبت کړي، چې بېرته افغانستان ته ستانه کړل شوي، په داسې حال کې چې هلته د دوی ژوند له جدي خطر سره مخ دی.»
لوریکه ویلي، اوسنی وضعیت دومره کړکېچن دی، چې د دغو خبریالانو لپاره د خپل مسلک د دوام خبره لا لرې ده، بلکې لومړیتوب یې یوازې د ژوندي پاتې کېدو ډاډمنول دي.
راپور همدارنګه څرګندوي، چې افغانستان یوازېنی هېواد نه دی. د میانمار شاوخوا ۳۰۰ خبریالان هم د پوځي واکمنۍ د سختو محدودیتونو له امله، په ځانګړي ډول تایلنډ ته تښتېدلي دي، خو هلته هم په سختو اقتصادي او ټولنیزو شرایطو کې ژوند کوي.
د بېپولې خبریالانو ټولنې له هغو هېوادونو غوښتي، چې جلاوطنه خبریالان پکې مېشت دي، هغوی ته اوږدمهاله ویزې ورکړي، قانوني خوندیتوب یې پیاوړی کړي، مالي ملاتړ ورسره وکړي او د تبعید په حالت کې د رسنیو د فعالیت لپاره تخنیکي اسانتیاوې برابرې کړي.
د جمهوري نظام پر مهال د سرحدونو او قبایلو چارو وزارت مرستیال محمد اصف ننګ وایي، ایران هڅه کوي، چې د طالبانو د مخالفو ډلو د ملاتړ نوښت له پاکستان څخه تهران ته ولېږدوي. هغه همدارنګه ادعا کړې، چې د طالبانو مخالفې ډلې د سیمهییز ملاتړ ترلاسه کولو لپاره د نویو ملاتړو په لټه کې دي.
محمد اصف ننګ د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۳مه)، په خپله فېسبوکپاڼه کې لیکلي، چې ایران له امریکا سره تر جګړې وروسته هم د «نیابتي ځواکونو پر تګلارې» له تکیې لاس نهدی اخیستی او هڅه کوي د طالبانو د مخالفانو د ملاتړ مشري له پاکستان څخه تهران ته انتقال کړي.
هغه ادعا کړې، چې په سوریې او لبنان کې د ایران د نیابتي ډلو د نفوذ له کمېدو وروسته، تهران ښايي د طالبانو د مخالفو ډلو په ملاتړ کې لا پراخ رول ولوبوي.
محمد اصف ننګ یو بل احتمال هم یاد کړی او ویلي یې دي، چې د طالبانو مخالفې ډلې، په داسې حال کې چې لوی قدرتونه د افغانستان لپاره څرګنده تګلاره نهلري، په سیمه کې د نویو ملاتړو د موندلو هڅې کوي.
دغه پخواني افغان چارواکي د افغانستان دوامداره انزوا د هېواد د ملي ګټو پر زیان بللې او ویلي یې دي: «دا انزوا د اړیکو د پرې کېدو، د ګډو ګټو د له لاسه ورکولو او د متقابلو ملاتړونو د نشتوالي معنا لري».
تر دې وړاندې د ایران اسلامي جمهوریت د طالبانو او د دې ډلې د مخالفانو دواړو ته په تهران کې د دغه هېواد د پخواني مشر علي خامنهیي د جنازې په مراسمو کې د ګډون بلنه ورکړې وه. احمد مسعود او محمد محقق دا بلنه ومنله او په دغو مراسمو کې یې په رسمي توګه ګډون وکړ.
محمد اصف ننګ د طالبانو له مخالفانو سره د ایران پر چلند نیوکه کړې او د پوښتنې په توګه یې مطرح کړې: «که د افغانستان پخواني حکومت د ایران د اسلامي جمهوریت له مخالفانو همداسې کوربهتوب کړی وای، د تهران غبرګون به څه وو»؟
د طالبانو او د هغوی د مخالفانو هممهاله بلنې پراخ غبرګونونه راپارولي دي. ځینو اټکل کړی، چې ښايي د مراسمو په څنډه کې د دواړو لورو ترمنځ خبرې شوې وي، خو د افغانستان د ژغورنې لپاره د ملي مقاومت شورا ویاند دا ادعا رد کړې ده.
په خوست کې د طالبانو د والي ویاند وايي، چې له څه مودې ځنډ وروسته د متحده عربي امارات له دوبۍ څخه د خوست نړیوال هوایي ډګر ته د کاماېر هوایي شرکت الوتنې بیا پیل شوې. نوموړی د دغه ځنډ لامل تخنیکي ستونزې یادوي.
د خوست ولایت لپاره د طالبانو ویاند مستغفر ګربز د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۳مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، د یاد شرکت لومړۍ الوتکه نن په خوست نړیوال هوایي ډګر کې ناسته وکړه.
مستغفر ګربز زیاته کړې، چې د دغو الوتنو په بیا پیل سره به کاماېر هوایي شرکت په اونۍ کې دوه منظمې الوتنې د خوست او دوبۍ ترمنځ ترسره کړي. د هغه په وینا، د دغه منظم هوایي تګ راتګ په پیلېدو سره به د مسافرو لپاره ګڼې اسانتیاوې رامنځته شي.
د طالبانو دغه ولایتي ویاند د الوتنو د ځنډېدو لامل تخنیکي ستونزې یادې کړي او په وینا یې، چې اوس دغه تخنیکي ستونزې هوارې شوي او وضعیت عادي حالت ته راګرځېدلی دی.
د خوست نړیوال هوایي ډګر د هېواد په کچه یو له هغو ډګرونو دی چې د مسافرو د تګ راتګ لپاره کارول کېږي او د دوبۍ او خوست ترمنځ د الوتنو بیا پیل د هغو مسافرو لپاره خورا مهم بلل کېږي چې په متحده عربي امارات کې ژوند او کار کوي او غواړي په اسانۍ سره خپل ټاټوبي ته تګ راتګ وکړي.
د افغانستان نامتو سندرغاړي فرهاد دریا د کرېکټ ملي لوبډلې غړي نوین الحق ته په یوه پرانېستې لیکنه کې د «اخلاقو» پر اړتیا او ارزښت له ټینګار سربېره ویلي، چې د کرېکټ ملي لوبډله د ټول ملت ګډه پانګه ده او د هېچا شخصي میراث نهدی.
فرهاد دریا د شنبې په ناوخته (د چنګاښ ۱۳مه) په خپله فېسبوکپاڼه په تازه لیکنه کې روښانه کړې، چې د کرېکټ ملي لوبډله د یوه ځپلي ملت سرمایه ده او باید د چا شخصي میراث ونه ګڼل شي او نه هم د چا د کورنۍ غړي پهکې په میراثي توګه ولوبول شي.
فرهاد دریا لیکلي، چې د هېواد هر وګړی د ملي لوبډلې د بریا لپاره دعاګانې کوي او په ماتې یې خپه کېږي، نو ځکه د اصلاح لپاره د غږ پورته کولو حق هم لري. هغه زیاته کړې، چې په ملي لوبډله کې د لوبېدو عزت او افتخار باید په احساس، اخلاقو، استعداد او هڅو سره ترلاسه شي، نه په ملګرتیا، انډیوالۍ او میراثي توګه، ځکه چې د دغو معیارونو په نهشتوالي کې د ریښتینو اتلانو ارزښت لهمنځه ځي.
نوموړي د اعتراض د بڼې بدلون ته په اشارې سره ویلي، سره له دې چې یو عمر یې مینه خپره کړې او د اصلاح لپاره یې زارۍ کړي، خو غږ یې چا ونهاورېد او په پای کې اړ شو چې د خپل اعتراض بڼه بدله کړي.
دریا ټینګار کړی، چې دا لوبډله د چا د «پلار یا نیکه» هدیره نهده، چې هر څوک پهکې خښ کړي، بلکې دا د یوه ملت د خوشحالیو سرچینه ده او هېڅوک حق نهلري چې دا خوشحالي له خلکو واخلي.
دغه افغان سندرغاړي د سوداګریزو لیګونو لپاره د ملي لوبو پرېښودو په اړه ویلي، چې د لوبغاړو اقتصادي او شخصي ستونزې درک کوي او په دې اړه څه نهوایي، خو پکار ده، چې د دوی پر ځای نویو او ځوانو استعدادونو ته موقع ورکړل شي. هغه په ټینګار سره ویلي، چې د زړو طریقو او زړو څېرو د تکرار پر ځای باید نوي نسل ته لاره خلاصه شي، څو د ملي لوبډلې هویت او د اتلانو حساب روښانه پاتې شي.
تر دې مخکې د افغانستان د کرېکټ ملي لوبډلې لوبغاړي نوین الحق پر فرهاد دریا نیوکه کړې وه چې د فیسبوک له لارې د کرېکټ د اتلانو سپکاوی کوي او له حده زیات «خولهور» شوی دی.
نوین الحق زیاته کړې، چې د وطن هر لوبغاړی ریښتینی ستوری دی او هغوی پسې «ریشخند» وهل له «لوچکۍ» پرته بل څه نهدي. هغه له دریا وغوښتل، چې خپل کار وکړي او د «اشرافو» په لوبه کې ځان ګډ نهکړي.
فرهاد دریا له تېرو څو ورځو راهیسې د افغانستان د کرېکت ملي لوبډلې په اړه په طنزیه ژبه انتقادي تبصرې کوي. هغه تېره ورځ په خپله فېسبوکپاڼه په طنزیه ژبه ولیکل، چې حشمت شهیدي باید د خلکو غوښتنو ته مثبت ځواب ووايي او لوبډله کې خپل ځای بل نوي کس ته خوشې کړي. هغه همدا راز د کرېکټ د یوه بل لوبغاړي شرف الدین اشرف په اړه په طنزیه ژبه نیوکه کړې ده.
د طالبانو د لوړو زده کړو وزیر ندا محمد نديم په کابل کې د ايران له سفير سره په کتنه ويلي: «ایران او افغانستان دوه ګاونډي هېوادونه دي او یو د بل همکارۍ او ښه تعامل ته اړتیا لري».
د طالبانو لوړو زده کړو وزارت د شنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۳مه) د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، ندا محمد نديم په دې کتنه کې د دواړو هيوادونو ترمنځ د علمي تجربو پر شریکولو هم ټینګار کړی دی.
د خبرپاڼې لهمخې، نديم له خپله اړخه د ایران سفیر ته د علمي اړیکو د پراختیا ډاډ ورکړی دی.
په خبرپاڼه کې راغلي، په کابل کې د ایران سفیر علي رضا بېکدلي په دې وروستیو کې د ایران په تړاو د افغانستان له دریځ څخه مننه کړې او له لوړو زده کړو وزارت سره یې د غوره تحصیلي اړیکو، همکاریو او د تجربو شریکولو ته تیاری وښود.