د کندهار ولایت د سپین بولدک د موټرو پرزو سوداګر وايي، د افغانستان ـ پاکستان په ډيورنډ کرښه محدودیتونو او د منځني ختیځ د جګړې له امله یې سوداګري نږدې درېدلې او سلګونه کانټینرونه یې په بهرنیو بندرونو کې بند پاتې دي.
د کندهار د سوداګرۍ او پانګونې خونې مرستیال عبدالباقي بینا ویلي، د پاکستان له لارې د وارداتو له محدودېدو وروسته سوداګرو د متحده عربي اماراتو له لارې د پرزو لېږد پیل کړی و، خو د منځني ختیځ جګړې او د هرمز تنګي د وضعیت له امله دغه بهیر هم له جدي ستونزو سره مخ شوی دی.
د موټرو د پرزو سوداګر اسدالله ویلي، د یوه کانټینر د لېږد لګښت له شاوخوا دوه زره ډالرو څخه اته زره ډالرو ته لوړ شوی او اوس یې له ۳۰ زیات کانټینرونه په جاپان او متحده عربي اماراتو کې بند پاتې دي.
بل سوداګر مسعود وايي، له جګړې وروسته یې سوداګري په بشپړ ډول درېدلې ده. د هغه په وینا، پخوا به یې هره میاشت لسګونه کانټینرونه واردول، خو اوس هېڅ واردات نه لري او د زیات لګښت له امله یې ځینې بارونه بېرته جاپان ته استولي دي.
د سپین بولدک په بازار کې د موټرو د جوړولو د ورکشاپونو او پلورونکو په وینا، د پرزو د کمښت له امله تولید او پلور دواړه کم شوي او زرګونه کارګران د بېکارۍ له ګواښ سره مخ دي.
د نړیوال بانک د راپور له مخې، افغانستان لا هم د بهرنیو اقتصادي بدلونونو پر وړاندې ډېر زیانمن دی او د وارداتو او صادراتو ترمنځ واټن پراخ شوی دی.
طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یو پراخ کمپاین پیل کړی چې د افغانستان ځوانان د طالباني تفکر پر لور جذب کړي، خو دې هڅو سره له دې چې د هېواد ستونزې نه دي اوارې کړي بلکې وضعیت یې لا نور ترینګلی کړی دی.
په تېرو دریو کلونو کې د دیني مدرسو شمېر د تېرو شلو کلونو پرتله پنځه برابره زیات شوی، چې اوس یې شمېر نږدې ۷۰۰۰ ته رسېدلی او لا هم زیاتېږي. افغانان اړ دي چې خپل اولادونه ښوونځي ته ولېږي، آن که دا ښوونځی مدرسه هم وي.
د طالبانو د پوهنې وزارت د مدرسو او دارالحفاظونو مشر عبدالرزاق صدیق رسنیو ته ویلي و: «افغانستان یوه مذهبي ټولنه ده او هر کس باید لومړنۍ او د لوړې کچې دیني زدهکړې ولري. له همدې امله موږ د دیني مدرسو وده ضروري بولو».
خو دا فکر آن د طالبانو دننه هم پراخ ملاتړ نه لري. ځینې طالب چارواکي وایي چې افغانستان یوازې طالب او ملا ته اړتیا نه لري بلکې انجینرانو او ډاکټرانو ته هم اړتیا ده. دا وضعیت نړۍ ته یو انزوا طلبه او افراطي افغانستان معرفي کوي چې نه یوازې کولتوري ستونزې لري، بلکې سیمه او نړۍ ته قوي امنیتي ګواښ هم پېښولی شي.
که څه هم افراطي فکرونه پراخېږي، خو ټکنالوژي دا وړتیا لري چې له افراطیت سره مبارزه وکړي. انټرنټ او رسنۍ هغه څه دي چې په اوسني عصر کې ورسره ځوانان په بېلابېلو ډولونو نښلول شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانستان ۶۷ سلنه وګړي لږ تر لږه میاشت کې یو ځل ټلوېزیون ګوري، چې دا ۱۲ میلیونه ماشومان او ۱۴ میلیونه ځوانان رانغاړي.
نجیب پیکان زیاتوي، چې تر ټولو مهمه مسئله له دې ځوانانو سره د اړیکو جوړول دي: «افغان ځوانان په دوو برخو وېشل کېدای شي. لومړی، تحصیلکرده او ناراضه ځوانان دي چې په میدان یوازې پرېښودل شوي او د بدلون ځواک یې له لاسه ورکړی. دا هغه ځوانان دي، چې که څه هم ناهیلې دي، خو د ځان ژغورلو یوازینۍ لاره د آزادې نړۍ سره همکاري ګڼي.دویم، هغه ځوانان دي چې د طالبانو په اداره کې دي؛ هغوی افراطي شوي. هر کال نیم میلیون طالبان له مدرسو فارغېږي او د افراطیت پر لور ګام اخلي.»
د حالاتو د بدلون لپاره باید له دواړو ډلو سره کار وشي. تر ټولو مهمه لاره دا ده چې د رسنیو، خبرو اترو، کنفرانسونو او مشورو له لارې د ځوانانو ترمنځ پل جوړ شي، ترڅو هغوی انتقادي فکر ته وهڅول شي او خپل بحثونه له دین او آخرت څخه ور هاخوا هم وغځوي.
دا ځوانان کار غواړي، او د کار موندلو لپاره اړیکو ته اړتیا لري. له هغو هېوادونو درس اخیستل کېدای شي، چې د ځوانانو کچه پکې لوړه ده، او دغه ځوانان د سمې لارې پر لور هڅول کېدای شي.
