د افغان کرېکټ ملي لوبډلې چټک توپ اچوونکی شاپور ځدراڼ د ورپېښې ناروغۍ له امله ومړ

منیره چې د کابل ښار د خیرخانې مېنې اوسېدونکې ده افغانستان انټرنشنل پښتو ته یې په استول شوي پیغام کې ویلي، د دوی په سیمه کې د برېښنا پرچاوي ډېره شوې ده.
د هغې په وینا؛ وړمه ورځ یې په ټوله شپه او ورځ کې یوازې څو ساعته برېښنا لرله. نوموړې زیاتوي، د برېښنا د نشتوالي له امله یې ماشومان د سختې ګرمۍ له امله کړېږي.

له ننګرهار نه نصیر احمد (مستعار نوم) هم د برېښنا له پرچاوۍ شکایت کړی دی. هغه وایي، ننګرهار یو ګرمسیر ولایت دی او په اوړي کې خلک تر بل هر وخت ډېرې برېښنا ته اړتیا لري. د هغه په وینا؛ د برېښنا پرله‌پسې پرې کېدل ځوانان اړ باسي، د لامبو لپاره سیندونو او بندونو ته ولاړ شي چې له امله یې هر کال یوشمېر کسان په اوبو کې ډوبېږي.
له بلې خوا د ملګرو ملتونو پراختیایي پروګرام (UNDP) په تازه راپور کې راغلي، چې په افغانستان کې یوازې ۳۳ سلنه خلک برېښنا ته لاسرسی لري او دغه کچه په کلیوالو سیمو کې تر ۲۰ سلنې هم ټیټه ده.
د راپور له مخې؛ په افغانستان کې په یوه ساعت کې د هر وګړي کلنی د انرژۍ لګښت شاوخوا ۷۰۰ کیلو واټه دی، چې د نړۍوالې منځنۍ کچې پرتله نږدې ۳۰ کمښت ښیي. د یادې ادارې په وینا؛ دغه وضعیت د هېواد د اقتصادي او ټولنیزې پراختیا پر وړاندې یوه جدي ننګونه ده.
بلال چې د کابل ښار د مکروریانو سیمې اوسېدونکی دی وایي، د برېښنا پرچاوۍ یې ورځنۍ چارې ګډوډې کړې دي. هغه چې بازار ته نږدې د خیاطۍ دوکان لري وایي، د برېښنا د پرله‌پسې تګ‌راتګ له امله په سختۍ خپل کار پر مخ وړي.

بل لور ته د برېښنا ریاست یوه کارکوونکي د نوم نه ښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، د برېښنا د پرچاوۍ اصلي لامل د تولیدي او وارداتي برېښنا پرتله د تقاضا زیاتوالی دی.
د هغه په وینا؛ د هوا له ګرمېدو سره خلک په کورونو او رسمي دفترونو کې د هوا د یخولو لپاره برېښنایي وسایل ډېر کاروي، چې د شبکې پر ظرفیت فشار زیاتوي او له همدې امله اړ کېږي چې د وېش د ځانګړي مهالوېش له مخې برېښنا پرې کړي.

هغه دا هم ویلي، چې د برېښنا د عوارضو لپاره پر خپل وخت رسېدنه کېږي او د پرچاوۍ لامل عوارض نه‌دي؛ بلکې د برېښنا د اړتیا لوړېدل دي. د هغه مهالوېش له مخې چې افغانستان انټرنشنل پښتو ته رسېدلی، د کابل ښار په بېلابېلو سیمو کې هره ورځ شاوخوا د درېیو ساعتونو لپاره په پرله‌پسې توګه د برېښنا پرچاوي عملي کېږي او دغه وېش پر ټولو سیمو تطبیقېږي.

له بلې خوا د طالبانو د ریس‌الوزرا اقتصادي مرستیال رسنیز دفتر ویلي، چې د ملا عبدالغني برادر په مشرۍ اقتصادي کمېسیون د برېښنا د انرژۍ پنځه کلن پراختیايي پلان تصویب کړی او د ملا هبت‌الله اخوندزاده له‌خوا هم منظور شوی دی.

طالبان وایي، د دغه پروژو په بشپړېدو سره به د انرژۍ په سکټور کې د پام وړ پرمختګ رامنځته شي او پر وارداتي برېښنا به د افغانستان تکیه کمه شي. دوی هیله څرګنده کړې، چې له دې لارې به هېواد د انرژۍ د ځان‌بساینې او انرژۍ د خوندیتوب ټاکل شویو موخو ته ورسېږي.

افغانستان دامهال د خپلې برېښنا ډېره برخه له ازبکستان، ترکمنستان او تاجکستان څخه واردوي. د دغې وارداتي برېښنا لګښتونه لوړ دي او طالبانو د خپلې واکمنۍ له پیل راهیسې څو ځله ژمنه کړې چې د کورني تولید د زیاتولو لپاره به عملي ګامونه پورته کړي؛ خو تر اوسه د برېښنا د تولید په برخه کې د پام وړ عملي پرمختګ نه‌دی لیدل شوی.

دغه رسنیز دفتر د سې‌شنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۶مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي: «په یاد پلان کې له کورنیو سرچینو لکه اوبو، لمر، باد او ډبرو سکرو څخه د برېښنا تولید ۲۵ پروژې، د برېښنا لېږد مزي غځولو ۱۳ نیمګړې او ۲۳ پلان شوې پروژې، د سب‌سټېشنونو جوړولو ۲۱ نیمګړې او ۲۱ پلان شوې پروژې او د برېښنا توزیع ۳۴ پلان شوې پروژې په پام کې نیول شوې دي».

خبرپاڼه زیاتوي، چې د دغه پروژو د چارو په بشپړېدو سره به د انرژۍ په سکټور کې د پام وړ پراختیا رامنځته او پر وارداتي برېښنا به تکیه هم راکمه شي. طالبانو هیله ښودلې، چې له دې سره به د ځان بسیاینې او د انرژۍ خوندیتوب پر بنسټ ټاکل شويو موخو ته ورسېږي.

افغانستان اوس‌مهال خپله ټوله تکیه له ازبکستان، ترکمنستان او تاجکستان څخه په وارداتي برېښنا لري. د دغه برېښنا لګښتونه هم د پام وړ لوړ دي‌ او طالبانو په وار، وار د خپلې واکمنۍ له پیل راهیسې ژمنه کړې، چې په کور دننه د تولیدي برېښنا د ډېروالي لپاره هڅه کوي؛ خو په عملي ډول کوم اقدام نه تر سترګو کېږي.

یاد وزارت د سې‌شنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۶مه) په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې تېرکال یې ۱۸۱ غلا شوي وسایط هم کشف او بېرته ترلاسه کړي دي. په خبرپاڼه کې راغلي: «د اداري پړاوونو په کمولو او ډیجیټل کولو سره هېوادوالو ته ګڼې اسانتیاوې برابرې شوې او پر لویو لارو د ترافیکي پېښو د مخنیوي لپاره ۲۴ ساعته څارنه روانه ده».

د طالبانو د کورنیو چارو وزارت زیاته کړې، چې په مرکز او ولایتونو کې د ترافیکي نظم د لا ښه‌والي لپاره د واټ جلا کوونکو نښو د نصب او د ۱۲۰زره متره مربع سړکونو د خط اچونې رغنده پروژې پلي شوې دي.

دا په داسې حال کې ده، چې په افغانستان کې هرکال سلګونه کسان د ترافیکي پېښو له امله مري او زرګونه نور ټپیان کېږي. ډېری موټر چلوونکي او پر لویو لارو تلونکي مساپر د سړکونو خراب وضعیت، د ترافیکي قوانینو نه مراعت، د موټر چلوونکو بې‌احتیاطي، چټک او خطرناکه مزل، د وسایطو تخنیکي نیمګړتیاوې او په غرنیو لارو کې د خوندیتوب اسانتیاوو نشتوالی د دغه پېښو له مهمو لاملونو ګڼي.

د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام (UNDP) ویلي، چې په کابل کې یې د «چلنج فنډ» او د «سیسیها» پروژې له لارې ۲۰ ښځې د لمریزې برېښنا د تخنیکرانو په توګه روزلې دي. د دغه پروګرام له مخې؛ دغو ښځو د لمریزو برېښنايي سیستمونو د نصب، ساتنې او بیا کارونې عملي مهارتونه زده‌ کړي او اوس د روغتیا او زده‌کړو له ۵۰ څخه د ډېرو مرکزونو د لمریزې برېښنا د سیستمونو د تخنیکي ملاتړ چارې ترسره کوي.

ملګرو ملتونو ویلي، دغه نوښت داسې مهال ترسره کېږي چې په افغانستان کې د ښځو پر زده‌کړو، کار او ټولنیز ژوند ګڼ محدودیتونه لګېدلي. د دغه سازمان په وینا؛ د ښځو د مهارتونو پراختیا او د کار زمینې برابرول د هېواد د اقتصادي ودې او دوامداره پرمختګ لپاره مهم دي.

د یادې ادارې په باور؛ د ښځو ګډون کولای شي د افغانستان د انرژۍ سکټور پیاوړی کړي او د یو ټول‌ګډونه او دوامداره راتلونکې لپاره زمینه برابره کړي. دغه اداره وايي، چې د انرژۍ په برخه کې به د ښځو د ملاتړ پروګرامونو ته دوام ورکړي.

دا په داسې حال کې ده، چې د ملګرو ملتونو د پراختیایي موسسې وروستی راپور ښیي چې د دغه پروګرام د ټولنیز ـ اقتصادي ارزونې له مخې ۷۴ سلنه افغانان لا هم د ژوند د لومړنیو اړتیاوو د پوره کولو له ستونزې سره مخ دي.

راپور وايي، کمزوری اقتصاد، د ۲.۷ میلیونه افغان کډوالو بېرته راستنېدل، د اقلیمي بدلونونو زیاتېدونکې اغېزې او د ښځو د ونډې کمېدل د خلکو پر معیشت او اساسي خدمتونو فشارونه لا زیات کړي دي.

بلخوا د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام ویلي، چې د ۲۰۲۵کال تر پایه د افغانستان اقتصادي او ټولنیز وضعیت لاهم نازک او له ستونزو سره مخ دی او پر ښځو او نجونو لګېدلي محدودیتونه زیات شوي دي.

په راپور کې ویل شوي، چې د طالبانو له‌خوا د ښځو د زده‌کړو، کار، روغتیايي خدمتونو او ټولنیز حضور په برخو کې لګېدلي محدودیتونه د افغانستان د دوامدار پرمختګ پر وړاندې تر ټولو ستر خنډ ګڼل کېږي.

د پولیسو په وینا؛ د نیول شویو کسانو په ډله کې د افغان تابعیت (اې‌سي‌سي) کارت لرونکي هم شامل دي، چې له دغه پنډغالو به په مستقیم ډول افغانستان ته ستانه کړای شي. پولیسو زیاته کړې، چې د دغه کسانو د کورنۍ غړي به هم له دوی سره یوځای ونیول شي او لنډمهاله پنډغالو ته به ولېږدول شي.
دا په داسې حال کې ده، چې د پاکستان په بېلابېلو برخو کې هره ورځ سلګونه افغان کډوال نیول کېږي او د تورخم او چمن له لارو بېرته افغانستان ته ستنول کېږي.

د لنډي کوتل د مرستیال ولسوال دفتر ویلي، تېره ورځ له حمزه بابا پنډغالي څخه ۳۳۵ افغان کورنۍ چې ټولټال ۱۱۳۱ کسان کېږي؛ د تورخم له لارې افغانستان ته په جبري توګه ستنې کړای شوې دي.

د ځایي چارواکو په وینا؛ یادې کورنۍ تر دې وړاندې د خیبر پښتونخوا په بېلابېلو ولسوالیو او د پاکستان په نورو ښارونو کې مېشتې وې.