رویټرز خبري اژانس د یوې امنیتي سرچینې په حواله راپور ورکړی، د سېشنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۶مه) د سوریې پلازمېنه دمشق کې هغه هوټل ته څیرمه چاودنه شوې چې ټاکل شوې وه د فرانسې ولسمشر امانوېل مکرون پهکې واوسي.
راپور زیاتوي، چې تر چاودنې وروسته یادې سیمې ته تلونکې ټولې لارې تړل شوې او سخت امنیتي تدابیر نیول شوي دي. په سیمه کې د رویټرز خبریال ویلي، چې د څو چاودنو غږونه یې اورېدلي دي.
امانوېل مکرون د اروپايي ټولنې لومړی مهم مشر دی، چې د سوریې د پخواني ولسمشر بشار الاسد حکومت تر پرځېدو وروسته دمشق ته سفر کوي. ورته مهال د فرانسې ولسمشر امانوېل مکرون او د سوریې ولسمشر احمد الشرع په دمشق کې لیدلي دي.
د فرانسې ولسمشر امانوېل مکرون د دوشنبې په ورځ (د چنګاښ ۱۵مه) سوریې ته سفر وکړ. دا له ۲۰۲۴کال راهیسې د بشارالاسد حکومت تر نسکورېدو او واک ته د احمد الشرع تر رسېدو وروسته دمشق ته د اروپایي ټولنې د غړي هېواد د مشر لومړنی رسمي سفر بلل کېږي.
د سوریې د بهرنیو چارو وزیر اسعد الشیباني په دمشق هوايي ډګر کې د فرانسې له ولسمشر هرکلی وکړ. د راپور له مخې؛ ټاکل شوې چې مکرون د دوشنبې په ماښام له احمد الشرع سره او د سېشنبې په ورځ د سوریې له نورو مشرانو سره هم وګوري.
د راپورونو له مخې؛ د سوریې بیارغونه د دغه سفر له مهمو موضوعاتو ده. د فرانسې د سترو شرکتونو لکه «ټوتال انرژیز» او د کانټینري لېږد رالېږد شرکت «CMA CGM» لوړپوړي چارواکي هم په دغه سفر کې د مکرون ملتیا کوي.
رویټرز خبري اژانس لیکلي، د مکرون دغه سفر د احمد الشرع تر مشرۍ لاندې د سوریې د جیوپولیټیک بدلون نښه ګڼل کېږي. راپور زیاتوي، چې الشرع پخوا د القاعدې ډلې قوماندان و او په ۲۰۱۶کال کې یې له یادې ډلې سره اړیکې پرې کړې، له لوېدیځو هېوادونو او د منځني ختیځ له هغو هېوادونو سره یې اړیکې پراخې کړې چې د بشارالاسد د واکمنۍ پرمهال یې له دمشق څخه واټن نیولی و.
نوموړی هڅه کوي، هغه هېواد بېرته ورغوي چې د ۱۳ کلنې جګړې له امله سخت زیانمن شوی دی. احمد الشرع ژمنه کړې، چې د اسد کورنۍ د پنځو لسیزو واکمنۍ له پای ته رسېدو وروسته به یو ټولګډونه نظام رامنځته کړي؛ خو د نوموړي حکومت د دولتي ځواکونو او مذهبي او قومي لږکیو ترمنځ د تاوتریخوالي له پېښو سره هم مخ شوی، چې تېر کال یې سلګونه کسان وژلي دي.
د فرانسې د ولسمشرۍ ماڼۍ یوه چارواکي ویلي، سوریه هغه وخت د فرانسې شریک کېدای شي چې د سیاسي او ټولنیز تکثر اصل په بشپړه توګه په پام کې ونیسي. د پاریس له نظره د واک د انحصار یوه بڼه باید د بلې بڼې ځای ونه نیسي.
احمد الشرع تېر کال د بشارالاسد تر نسکورېدو وروسته خپل لومړنی اروپایي سفر فرانسې ته کړی و او هلته یې له مکرون سره لیدلي وو.
د یوه لوړپوړي امریکايي چارواکي په وینا؛ د ایران سپاه پاسداران د سېشنبې په سهار هرمز تنګي ته نږدې پر دوو سوداګریزو بېړیو توغندیز بریدونه کړي. هغه وایي، دغه اقدام د تاوتریخوالي د زیاتېدو نښه ده او ښايي د امریکا او ایران ترمنځ د جګړې د پای ته رسولو روانې خبرې له ستونزو سره مخ کړي.
دغه امریکايي چارواکي ویلي، په یادو بریدونو کې چاته ځاني زیان نهدی اوښتی. یاد بریدونه وروسته له هغه شوي، چې په هرمز تنګي کې د بریدونو د درولو لپاره د امریکا او ایران ترمنځ د یوې اوونۍ هوکړه پای ته ورسېده.
د راپور له مخې؛ د ایران له لوري د بریدونو بیا پیل د هغه تفاهملیک د برخلیک په اړه لا ډېرې پوښتنې راولاړوي، چې تر درېیو اوونیو لږ مخکې لاسلیک شوی و. راپور زیاتوي، ډېر احتمال شته چې امریکا د دغه بریدونو په ځواب کې د ایران په خاوره کې پر ځینو موخو برید وکړي.
برید د علي خامنهيي د جنازې له مراسمو سره هممهاله ترسره شو
دغه بریدونه په داسې حال کې شوي، چې ایران د خپل پخواني مشر علي خامنهيي د ښخولو مراسم ترسره کول. د راپور له مخې؛ خامنهيي د ۱۴۰۴ لمریز کال (د کب ۹مه) د ایران او امریکا د جګړې په لومړۍ ورځ په یوه برید کې وژل شوی و.
د راپور له مخې؛ د ایران ګڼو چارواکو د نوموړي د جنازې په مراسمو کې د علي خامنهيي د غچ اخیستلو پر اړتیا ټینګار کړی او د امریکا د ولسمشر ډونالډ ټرمپ، د اسراییل د لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو او یوشمېر امریکايي چارواکو د وژلو غوښتنه کړې ده.
د عمان په اوبو کې د بېړیو د تګراتګ له زیاتېدو وروسته سپاه پاسداران خپلې ګواښنې هم زیاتې کړې وې. دغه ځواک بېړیو ته خبرداری ورکړی و، چې له هرمز تنګي د تېرېدو پرمهال دې د عمان ساحل ته نږدې هغه سمندري مسیر نه کاروي چې د امریکا پوځ تایید کړی دی.
د راپور له مخې؛ سپاه پاسداران د تېرې اوونۍ په پای کې د سمندري راډیو له لارې بېړیو ته ویلي وو: «زموږ توغندي او بېپیلوټه الوتکې چمتو دي چې ستاسو پر لور وتوغول شي». ویل شوي، چې دغه غږیز پیغام د وال سټریټ ژورنال ورځپاڼې ترلاسه کړی دی.
یادې ورځپاڼې لیکلي، پر سوداګریزو بېړیو توغندیز بریدونه په داسې وخت کې ترسره شوي چې د جګړې د پای ته رسولو لپاره خبرې روانې دي او دا د سپاه پاسداران د نفوذ او ځواک څرګندونه کوي. د راپور له مخې؛ سپاه پاسداران د ایران له هغو کړیو سره چې نسبتا منځلاری دریځ لري، د نظر اختلاف هم لري.
د وال سټریټ ژورنال ورځپاڼې تر دې مخکې راپور ورکړی و، چې سپاه پاسداران او ورسره نږدې ځواکونه د امریکا او ایران ترمنځ د یوې هوکړې ترلاسه کولو پر وړاندې تر ټولو لوی خنډ بلل کېږي.
د سېشنبې سهار د سپاه پاسداران بریدونه په داسې وخت کې شوي، چې په هرمز تنګي کې د بېړیو تګراتګ تازه بېرته عادي حالت ته ستنېده. په وروستیو ورځو کې هره ورځ د دغه ستراتیژیکو اوبو لارې له ۳۰ تر ۶۰ بېړۍ تېرېدې.
سره له دې چې تېره میاشت پر یوې بار وړونکې بېړۍ او یوې تېل وړونکې بېړۍ دوه بریدونه شوي وو؛ خو د بېړۍ چلونې شرکتونو لاهم له همدې لارې د خپلو بېړیو تګراتګ ته دوام ورکړی دی.
د هغه دوو بریدونو په ځواب کې امریکا د ایران په سویلي سواحلو کې پر ځینو موخو بریدونه وکړل او خبرداری یې ورکړ، که ایران په فارس خلیج کې پر بېړیو نور بریدونه وکړي، امریکا به هم ورته متقابل پوځي اقدام وکړي.
د هماغه نښتو پر مهال ایران په کوېټ او بحرین کې د امریکا پر پوځي اډو بریدونه وکړل؛ خو وروسته هم واشنګټن او هم تهران د نښتو له دوام څخه ډډه وکړه او هوکړه یې وکړه چې خپل بریدونه به ودروي.
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ تر دې مخکې ویلي و، د بریدونو په درولو سره یې ایران ته فرصت ورکړی، چې خپل پخوانی مشر خاورو ته وسپاري. د سپاه پاسداران وروستي بریدونه پر سوداګریزو بېړیو په داسې حال کې شوي، چې ټاکل شوې د ناټو د غړو هېوادونو مشران د ترکیې په پلازمېنه انقره کې غونډه وکړي.
تمه ده د ایران جګړه او په هرمز تنګي کې د بېړیو د تګراتګ وضعیت د یادې غونډې د مهمو بحثونو له موضوعاتو څخه وي. د ناټو غړو هېوادونو په وار، وار په دغه اوبو کې د ازادې بېړۍ چلونې پر اهمیت ټینګار کړی دی.
جرمني او فرانسې هم اعلان کړی، چې له هرمز تنګي نه د سمندري ماینونو د پاکولو لپاره چمتو دي؛ خو ایران ویلي چې هېڅ هېواد ته به په دې برخه کې د مداخلې اجازه ورنه کړي.
اوکرایني چارواکي وایي، روسیې د دوشنبې په سهار پر پلازمېنه کییف او شاوخوا سیمو د توغندیو او بېپیلوټه الوتکو پراخ بریدونه کړي چې لږ تر لږه ۲۸ کسان پکې وژل شوي دي.
د اوکراین چارواکو ویلي، روسیې د دوشنبې په سهار پر کییف او شاوخوا سیمو د بالستیک توغندیو او بېپیلوټه الوتکو پراخ بریدونه کړي چې له امله یې لږ تر لږه ۲۸ کسان وژل شوي او لسګونه نور ټپیان شوي دي.
د راپورونو له مخې، د کییف په یوه استوګنیز لوړپوړي ودانۍ د برید له امله د ژغورنې ډلې تر ناوخته د کنډوالو لاندې د قربانیانو د موندلو هڅې کولې. د اوکراین د بېړنیو خدمتونو ادارې ویلي چې یوازې په کییف ښار کې ۱۸ کسان وژل شوي، په داسې حال کې چې د کییف په شاوخوا سیمه کې هم ۱۰نور کسان وژل شوي دي.
د اوکراین هوايي ځواک ویلي، روسیې په دې برید کې ۲۳ بالستیک توغندي توغولي، خو د هېواد هوايي دفاع ونه توانېده چې له هغو څخه یو هم شنډ کړي. چارواکي دا وضعیت د امریکا جوړو «پېټریاټ» دفاعي توغندیو د کمښت پایله بولي.
د اوکراین ولسمشر ولودیمیر زېلېنسکي په خپلې شپنۍ ویډیويي وینا کې ویلي: «دا په رښتیا هم د منلو نه ده چې په نننۍ نړۍ کې لا هم د بالستیک توغندیو پر وړاندې د خلکو د ساتنې لپاره د اړتیا وړ دفاعي وسایل په کافي اندازه نه تولیدېږي.»
زېلېنسکي زیاته کړې، که امریکا اوکراین ته د «پېټریاټ» دفاعي سیستمونو د تولید جواز ورکړي، هېواد یې نه یوازې د ځان دفاع کولی شي، بلکې له خپلو متحدانو سره هم مرسته کولای شي.
هغه د سهشنبې په ورځ په ترکیه کې د ناټو د سرمشریزې په درشل کې له غړو هېوادونو وغوښتل چې د اوکراین د هوايي دفاع د پیاوړتیا لپاره «پیاوړې پرېکړې» وکړي. نوموړي په خپل ایکس پاڼه هم لیکلي: «تر هغه چې د پېټریاټ توغندي د متحدانو په زېرمو کې پراته وي، روسیه به د استوګنیزو ودانیو ویجاړولو ته نوره هم وهڅول شي.»
د اوکراین د هوايي ځواک د معلوماتو له مخې، دفاعي ځواکونو د روسیې ۳۷ نور توغندي او له ۳۵۱ بېپیلوټه الوتکو څخه تر ۹۰ سلنې ډېرې شنډې کړې دي.
بل لور ته، د روسیې د دفاع وزارت ویلي چې ځواکونو یې پر کییف او د اوکراین پر نورو سیمو د اوږد واټن «لوړ دقت» لرونکي هوايي، ځمکني او سمندري بریدونه کړي او ادعا یې کړې چې په دغو عملیاتو کې پوځي او د انرژۍ اړوند هدفونه په نښه شوي دي.
دا بریدونه په داسې وخت کې شوي چې ټاکل شوې د ناټو مشران د ترکیې په کوربهتوب غونډه وکړي او د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ هم له خپل اوکرایني سیال ولودیمیر زېلېنسکي سره د سولې او امنیتي همکاریو په اړه خبرې وکړي.
د افغانستان لپاره د ایران پخواني ځانګړي استازي حسن کاظمي قمي ویلي، چې د علي خامنهیي د جنازې په مراسمو کې د ګډون لپاره تهران ته د طالبانو او د دې ډلې د مخالفانو هممهاله بلنې سیاسي بڼه نه لرله، بلکې فرهنګي، تمدني او عقیدوي اړخ یې درلود.
کاظمي قمي د دوشنبې په ورځ، د چنګاښ په ۱۵مه، له ایراني رسنۍ «ایراف» سره په مرکه کې وویل، طالبان د افغانستان د خلکو یوازې د یوې برخې استازیتوب کوي، نه د ټول افغانستان.
هغه زیاته کړه، د افغانستان خلک بېلابېل استازي لري؛ اوس د هېواد یوه برخه واکمنه ده او بله برخه واکمنه نه ده، خو د هغه په وینا، ایران د افغانستان له ټولو خلکو سره اړیکې ساتي.
نوموړي همداراز وویل، د طالبانو د پلاوي او د دې ډلې د مخالفانو استازو ته د ایران د پخواني مذهبي مشر علي خامنهيي د جنازې مراسمو ته بلنه، سیاسي موضوع نه وه، بلکې فرهنګي، تمدني او عقیدوي انګېزه یې لرله.
د ایران پخواني استازي په خپلو څرګندونو کې په غیر مستقیم ډول د طالبانو هغه ادعا هم رد کړه چې ګواکې د ټول افغانستان استازیتوب کوي.
تهران ته د طالبانو او د هغوی د مخالفانو د پلاوو هممهاله بلنې، چې د علي خامنهيي د جنازې په مراسمو کې د ګډون لپاره شوې وې، تر دې وړاندې په ټولنیزو رسنیو کې پراخ غبرګونونه راپارولي وو.
د افغانستان د ولسي جرګې پخوانۍ غړې فوزیه کوفي وایي، په بریتانیا کې د هغو جرمونو په اړه د رسنیزو راپورونو زیاتوالی چې له افغانستان څخه د راغلو کسانو له خوا ترسره شوي، د اندېښنې وړ دي.
فوزیه کوفي په ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي چې په وروستیو کې په بریتانیا کې د رسنیو هغه راپورونه زیات شوي چې پکې د افغانانو له خوا د ترسره شویو جرمونو پر پېښو تمرکز کېږي.
هغې ویلي چې دا ډول تمرکز د پام وړ دی او باید وکتل شي چې ایا دا یوازې د خبري رسنیو عادي کار دی او که د یوې احتمالي سیاسي اجنډا برخه ده.
کوفي په خپل پیغام کې پوښتنه کړې چې ایا دا رسنیز تمرکز د دې لپاره کارول کېږي چې د عامه افکارو لوری بدل کړي او د افغانستان په اړه د راتلونکو پالیسیو لپاره زمینه برابره کړي.
هغې ټینګار کړی چې د رسنیو د راپورونو څرنګوالی کولی شي د خلکو پر ذهنیت او سیاسي بحثونو اغېز ولري، او دا موضوع د جدي غور وړ ده.