د طالبانو د مالیې وزیر: د افغانستان او ایران ترمنځ دې ټول سوداګریز خنډونه لرې شي

نوموړي ادعا کړې چې دغو ځواکونو د خلکو کورونه پلټلي، پر ملکي وګړو یې ډزې کړې او د یوه دیني عالم په ګډون یې یو شمېر کسان وژلي دي.

افغانستان انټرنشنل د پنجشنبې په ورځ، د زمري په ۲۲مه، د جمعه‌خان فاتح دغه غږیز فایل ترلاسه کړی دی.

د بدخشان په نُسي ولسوالۍ کې د طالبانو د سیمه‌ییزو ځواکونو او د جمعه‌خان فاتح د کسانو ترمنځ وروستیو ورځو کې تاوتریخوالی زیات شوی دی.

د غږیز پیغام له محتوا ښکاري چې فاتح دغه پیغام د طالبانو لوی درستیز فصیح‌الدین فطرت ته استولی او د سیمه‌ییزو ځواکونو او د طالبانو د استول شوې قطعې ترمنځ د رامنځته شوي اختلاف په اړه یې پکې توضیحات ورکړي دي.

فاتح ویلي، دوی ځانونه د طالبانو د نظام مخالف نه ګڼي او غوښتنه یې کړې چې د سیمه‌ییزو ځواکونو او ور لیږل شوې قطعې ترمنځ ستونزه دې د خبرو له لارې حل شي.

د جمعه‌خان فاتح په وینا، درواز او یفتل ولسوالیو ته طالبانو د دغې قطعې له تګ مخکې ډاډ ورکړل شوی و چې هلته به کومه ستونزه نه رامنځته کېږي، خو د نوموړي په ادعا، د ځواکونو له رسېدو وروسته امنیتي پوستې جوړې شوې او وضعیت کړکېچن شو.

هغه وايي، سیمه‌ییزو کسانو په لومړیو کې هڅه وکړه چې له لیږل شویو ځواکونو سره د مېلمه‌پالنې او همکارۍ له لارې د نښتې مخه ونیسي او هغوی ته یې ډاډ ورکړ چې همکاري به ورسره کوي.خو د فاتح په ادعا، وروسته د طالبانو ځواکونو د خلکو کورونه یو په یو تلاشي کړل او د خلکو خصوصي حریم ته داخل شول.

نوموړي همداراز ادعا کړې چې د طالبانو قطعې څو ټانکونه هم نیولي دي.

جمعه‌خان فاتح په خپل غږیز پیغام کې د یوه دیني عالم او یو شمېر ملکي وګړو د وژل کېدو یادونه کړې ده.

د هغه په وینا، له نښتې وروسته د ولسوالۍ د ولسوال او امنیه قوماندان په حضور کې هڅه وشوه چې ستونزه د خبرو له لارې حل شي او قطعه له سیمې ووځي.خو د فاتح په ادعا، کړکېچ پای ته ونه رسېد او بل سهار د طالبانو ځواکونو یو ځل بیا امنیتي پوسته جوړه کړه او پر خلکو یې ډزې وکړې.

فاتح د رامنځته شوي تاوتریخوالي اصلي مسوولیت د طالبانو پر ور لیږل شوې قطعې اچولی او ادعا یې کړې چې د خلکو کورونو ته د دغو ځواکونو ننوتل او له ملکي وګړو سره ناسم چلند د شخړې اصلي لامل و.

هغه په پای کې ټینګار کړی چې که طالبان دغه ستونزه حل کړي، دوی به له نظام سره هېڅ ستونزه ونه لري.

تر اوسه د طالبانو دفاع وزارت یا لوی درستیز فصیح‌الدین فطرت د جمعه‌خان فاتح د دغو ادعاوو په اړه رسمي غبرګون نه دی ښودلی.

د افغانستان د خبریالانو مرکز د پنجشنبې په ورځ، د زمري په ۲۲مه، په خپل راپور کې ویلي چې په هېواد کې د رسنیو د ازادۍ وضعیت لا پسې خراب شوی او د دوی په وینا، افغانستان د اطلاعاتو په «زندان» بدل شوی دی.

د دغه مرکز د موندنو له مخې، د خبریالانو نیول، د رسنیو تړل او د رسنیزو محدودیتونو د نه مراعاتولو په تور خبریالانو او رسنیو ته ګواښونه، په تېر یوه کال کې د رسنیو د ازادۍ د نقض تر ټولو مهم موارد وو.

د افغانستان د خبریالانو مرکز وايي، په تېر یوه کال کې یې د ۱۵خبریالانو او د رسنیو د کارکوونکو د نیول کېدو موارد ثبت کړي دي.

دغه مرکز وايي، لږ تر لږه ۲۹رسنۍ او رسنیزې ادارې یا تړل شوې او یا یې د طالبانو د رسنیزو سیاستونو د نه رعایت له امله د فعالیت جوازونه لغوه شوي دي.

د راپور له مخې، لږ تر لږه پنځه رسنۍ د طالبانو د استخباراتو او امر بالمعروف ادارو د غوښتنو او لارښوونو د نه منلو له امله د خپلو فعالیتونو درولو ته اړې شوې دي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز وايي، په ۲۵ولایتونو کې د ساکښو د انځورونو پر خپرولو بندیز پراخ شوی دی.

د ښځینه خبریالانو پر وړاندې محدودیتونه هم زیات شوي او په ځینو خبري ناستو کې د ښځینه خبریالانو غږ سانسور شوی او په یو شمېر پروګرامونو او غونډو کې یې د ګډون مخه نیول شوې ده.

د راپور له مخې، لږ تر لږه دوه راډیوګانې هم لدې له امله د خپلو فعالیتونو درولو ته اړې شوې چې په ژوندیو خپرونو کې یې ښځو ته د ټیلیفوني اړیکو زمینه برابره کړې وه.

د خبریالانو اجباري اعترافونه

دغه مرکز وايي، په تېر کال کې د نیول شویو خبریالانو اجباري اعترافونه هم خپاره شوي دي.

اطلاعاتو ته د لاسرسي محدودیتونه هم د راپور له مهمو موندنو څخه دي. د مرکز په وینا، د طالبانو په شاوخوا ۴۰ وزارتونو او دولتي ریاستونو کې نږدې نیمایي ادارو ته د راپور ورکولو او تصویري مرکو اړوند محدودیتونه پراخ شوي دي.

همداراز، پر دولتي کارکوونکو د سمارټ‌فونونو د کارولو محدودیتونه هم زیات شوي دي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز وايي، د ښځینه خبریالانو حضور او فعالیت په ځانګړې توګه له محدودیتونو سره مخ شوی دی. د دوی په وینا، په ځینو خبري کنفرانسونو کې د ښځینه خبریالانو غږ سانسور شوی او په یو شمېر غونډو او کنفرانسونو کې د دوی د ګډون مخه نیول شوې ده.

مرکز وايي، دغه محدودیتونه د ښځینه خبریالانو پر مسلکي فعالیت سربېره معلوماتو ته د خلکو د لاسرسي پر حق هم اغېز کوي.

د طالبانو جزايي اصول‌نامه

د راپور له مخې، د طالبانو جزايي اصول‌نامې هم خبریالان او رسنۍ له قانوني ګواښونو او د بند له خطر سره مخ کړي دي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز ادعا کوي چې په دې اصول‌نامه کې قاضیانو ته د پراخو صلاحیتونو ورکول او د درنو مجازاتو ټاکل د خبریالانو او رسنیو پر وړاندې د قانوني فشار زمینه پراخولی شي.

د افغانستان د خبریالانو مرکز له نړیوالې ټولنې او د رسنیو له ملاتړو بنسټونو غوښتي چې پر طالبانو فشار زیات کړي، څو د رسنیو ازادي رعایت کړي.

دغه مرکز همداراز غوښتنه کړې چې له خپلواکو رسنیو او له ګواښ سره مخ خبریالانو سره سیاسي، مالي او تخنیکي ملاتړ زیات شي.

د مرکز په وینا، د تېر یوه کال ۱۰۲ ثبت شوي موارد ښيي چې په افغانستان کې د رسنیو د ازادۍ وضعیت لا هم له جدي فشارونو سره مخ دی.

نوموړې له جورج بوش له بنسټ سره په یوې مرکه کې وايي، د طالبانو تر واک لاندې د افغان ښځو پر وړاندې محرومیتونه له روانو بشري حقونو سرغړونو او د ښځو پر وړاندې له محدودیتونو سره یوځای شوي او د دغه ښځو وضعیت یې لا زیانمن کړی دی.
د علمي په وینا؛ په افغانستان کې د ښځو مبارزه یوازې د زده‌کړې، کار او تګ‌راتګ حقونو لپاره نه‌ده، بلکې ښځې له تاریخي تبعیض، جبري بې‌ځایه کېدو او نورو محرومیتونو سره هم مخ دي.
هغې وویل، کورنۍ یې له افغانستانه ن منځنۍ اسیا ته کډه شوې وه؛ خو له ۲۰۰۱کال وروسته بېرته افغانستان ته ستنه شوه؛ څو د خپلې ټولنې او کورونو په بیا جوړولو کې برخه واخلي.
د علمي په وینا؛ هغه د مزارشریف په یوه سیمه کې لویه شوې او وروسته یې کور وران او کورنۍ یې کابل ته جبري بې‌ځایه شوه. نوموړې وايي، یادې تجربې د جبري بې‌ځایه کېدو او بشري حقونو په اړه د هغې د څېړنو پر مسیر اغېز کړی دی.
علمي د خپلې کورنۍ د ښځو د زده‌کړیزو فعالیتونو یادونه هم وکړه او ویې ویل، چې د هغې انا د خپلې کورنۍ له یوازینۍ ښځې په توګه د میراث د ترلاسه کولو لپاره مبارزه وکړه او وروسته یې په خپل کلي کې یو ښوونځی جوړ کړ.
د نوموړې په وینا، دغه ښوونځی وروسته پراخ شو او زرګونو نجونو په‌کې زده‌کړې وکړې؛ خو اوس هغه نجونې د طالبانو د محدودیتونو له امله له زده‌کړو بې‌برخې دي. هغې ټینګار وکړ، چې بشري حقونه او امنیت باید له یو بل څخه جلا ونه ګڼل شي.
علمي وايي، که نړۍواله ټولنه د افغان ښځو او قومي لږکیو بشري حقونه له امنیتي او ترهګرۍ ضد سیاستونو جلا وګڼي؛ نو د خلکو شکایتونه، مبارزه او مقاومت به له پامه وغورځوي او د تېرو تېروتنو د تکرار ګواښ به زیات شي.
نوموړې په افغانستان کې د سفر کوونکو بهرنیو او افغان ټولنیزو رسنیو فعالانو پر فعالیتونو هم نیوکه وکړه او ویې ویل، چې یوازې د افغانستان د ښکلا، مېلمه‌پالنې او فرهنګ ښودل د دغه هېواد د اوسني وضعیت بشپړ انځور نه وړاندې کوي.
علمي وايي، باید له دوی وپوښتل شي چې په دغه انځورونو او ویډیوګانو کې افغان ښځې چېرته دي او ولې هغه کسان چې افغانستان ته سفر کوي د طالبانو له لوري په خوندي ډول ګرځول کېږي.
د هغې په وینا؛ طالبان له دغه سفرونو څخه د خپل حکومت د تبلیغ لپاره ګټه اخلي او د افغانستان د واقعي وضعیت د پټولو هڅه کوي. علمي وايي، په افغانستان کې د ښځو او ځوانانو روانه مبارزه ورته هیله ورکوي.
نوموړې وویل، په افغانستان او بهر کې افغان ښځې او ځوانان د خپل هېواد د ښه راتلونکي لپاره مبارزه کوي او همدا دوامداره فعالیتونه د هغې د هیله‌مندۍ تر ټولو مهم لامل دی.
هغې د افغانستان د ځوانانو د یوې څېړنې یادونه وکړه او ویې ویل، ځینو ځوانو افغانانو ورته ویلي وو چې د افغانستان د راتلونکي په اړه «خوشبین» نه‌دي؛ خو «هیله‌من» دي ځکه د دوی په باور خوشبیني ښايي د اوسني وضعیت منل وي، خو هیله د بدلون لپاره له مبارزې سره تړاو لري.
علمي ټینګار وکړ، چې په افغانستان کې د ښځو او ځوانانو مقاومت لاهم دوام لري او د همدې مبارزې دوام د دغه هېواد د راتلونکي لپاره د هغې د هیلې سرچینه ده.

برکت شاه کاکړ افغانستان انټرنشنل پښتو سره په خبرو کې ویلي، د یوې ادارې او ټولنې د پرمختګ مهم شاخصونه اصلاح، نقد، د احساساتو څرګندول او د نظر ازادي ده؛ خو د طالبانو د واکمنۍ پرمهال د خلکو له بنسټیزو حقونو سره یو ځای د تخلیقي اظهار زمینه هم محدوده شوې ده.
هغه وویل، شاعران، لیکوالان، تاریخ‌پوهان او د ټولنیزو اصلاحاتو فعالان هغه مهال خپل کار په ازاده توګه نه‌شي ترسره کولی چې د بیان او نظر ازادي محدودوي. کاکړ زیاتوي، په افغانستان کې د تېرو شلو کلونو د نظام د نیمګړتیاوو، اداري فساد او نورو ستونزو په اړه بېلابېل نظرونه موجود دي؛ خو په هغه دوره کې د ادبي، هنري او ټولنیزو فعالیتونو لپاره پراخه زمینه برابره وه.
د نوموړي په وینا؛ اوس د فکر، نظر، نقد او خبرو د محدودېدو له امله نه یوازې ادبي او هنري فضا اغېزمنه شوې، بلکې علمي او سیاسي فکر هم له ستونزو سره مخ دی.
هغه ټینګار وکړ، چې د تخلیقي او انتقادي فکر محدودول د افغانستان د ټولنیز او فکري پرمختګ لپاره جدي ستونزه ده او د ادب او هنر اغېز یې هم کمزوری کړی دی. بل لور ته پښتون لیکوال ،شاعر او د ادب شنونکی محمود اياز وايي، د طالبانو د پنځه کلنې واکمنۍ پرمهال پښتو شعر او ادب د ودې او پرمختګ لپاره له حکومت څخه د پام وړ ملاتړ نه‌دی ترلاسه کړی.
نوموړي افغانستان انټرنشنل پښتو ته په خبرو کې وویل، د طالبانو په اوسني حکومت کې د شعر او ادب د ودې لپاره کوم ځانګړی او فعال رول نه‌دی لوبول شوی؛ بلکې په دې موده کې د پښتو ادب د پیاوړتیا پر ځای یوشمېر ستونزې لا زیاتې شوې دي.
هغه وویل، په تېرو پنځو کلونو کې نه یوازې د افغانستان بلکې د سیمې ګڼ شمېر لیکوالان او ادیبان له خپل هېواد او ادبي چاپېریال څخه لرې شوي او د پاکستان او افغانستان ترمنځ د ادبي اړیکو او تګ‌راتګ کچه هم اغېزمنه شوې ده او د جمود ښکار شوې.
د نوموړي په وینا؛ شاعران، ادیبان او لیکوالان د ټولنې د روښانتیا او شعور مهمه برخه جوړوي او د خپل قلم له لارې خلکو ته پوهاوی ورکوي او د ټولنې د ستونزو انعکاس کوي.
هغه ټینګار وکړ، چې حکومتونه باید د لیکوالانو او شاعرانو ارزښت درک کړي، هغوی له پامه ونه غورځوي او د هېواد د مهمو فرهنګي او ټولنیزو موضوعاتو په اړه له ادیبانو سره مشورې وکړي.
محمود ایاز وویل، لیکوال خپل ځانګړی مقام، شخصیت او ټولنیز حیثیت لري او باید درناوی یې وشي.
د هغه په وینا؛ د شاعر او لیکوال د کار ملاتړ یوازې د ادب ملاتړ نه‌دی، بلکې د ټولنې د فکري ودې او روښانتیا ملاتړ هم دی. هغه لهاړوندو چارواکو غوښتي، چې د شاعرانو او لیکوالانو لپاره مناسب چاپېریال برابر کړي، د هغوی نظرونه واوري او د فرهنګي پالیسۍ په جوړولو کې د ادیبانو او لیکوالانو ونډه زیاته کړي.
نوموړي په پای کې وویل، که د شعر او ادب د ودې لپاره زمینه برابره شي، شاعران او لیکوالان کولای شي د هېواد د فکري او فرهنګي پرمختګ په برخه کې مهم رول ولوبوي.

د «ماډرن ډیپلوماسۍ وې‌باڼې» په یوه راپور کې چې د اګست پر ۱۰مه د بې‌پولې خبریالانو سازمان د ارزونې پر بنسټ خپور شوی راغلي، طالبانو یوازې د رسنیو په برخه کې تر ۲۰ ډېر فرمانونه او ګڼ ولایتي مقررات پلي کړي چې ډېری یې په رسمي ډول نه‌دي خپاره شوي؛ خو د افغانستان د رسنیو خپلواکي یې په تدریجي ډول له‌منځه وړې ده.
په راپور کې راغلي، د ۲۰۲۶کال په جنورۍ کې په پټه نافذ شوې جزايي اصول‌نامې د طالبانو د مشر د سپکاوي لپاره ۳۹ درې او یو کال بند او د طالبانو د نورو مشرانو د سپکاوي لپاره ۲۰ درې د شپږ میاشتو بند سزا ټاکلې ده.
د راپور له مخې؛ دغه قانون د خبریالانو لپاره ځانګړی استثنا نه‌لري، له همدې امله د طالبانو د حکومت پر فعالیتونو عادي انتقادي راپورونه هم د مشرتابه د سپکاوي له مادو سره مخ کېدای شي.
د بې‌پولې خبریالانو سازمان د ۲۰۲۶کال د رسنیو د ازادۍ د شاخص له مخې؛ افغانستان د ۱۸۰ هېوادونو له ډلې په ۱۷۵م ځای کې دی او د شمالي کوریا، اریتریا او چین ترڅنګ د نړۍ له هغه هېوادونو دی چې د رسنیو د ازادۍ وضعیت په‌کې تر ټولو کړکېچن بلل شوی.
راپور زیاتوي، طالبانو د ۲۰۲۱کال په سپټمبر کې د رسنیو لپاره ۱۱ مقررات اعلان کړي چې له مخې یې چارواکو ته د خپرېدونکو مطالبو د کنټرول پراخ واک ورکړل شو. وروسته د ۲۰۲۱کال په نومبر کې د طالبانو له نیوکه کوونکو سره پر مرکې بندیز ولګېد، د ۲۰۲۲کال په مارچ کې د امریکا غږ او ازادي راډیو د خپرونو بیا خپرول منع شول او د طالبانو مشر ملا هبت‌الله اخوندزاده په ۲۰۲۲کال کې پر چارواکو نیوکې د «اسلامي شریعت» خلاف وبللې.
د راپور له مخې؛ د افغانستان د رسنیو د ۲۰۱۵کال قانون چې د خبریالانو لپاره وروستی رسمي حقوقي خوندیتوب ګڼل کېده، د ۲۰۲۴کال په اپرېل کې لغوه شو. په همدې موده کې د ژوندیو سیاسي خپرونو پر وړاندې محدودیتونه ولګېدل او په ګڼو ولایتونو کې د ساکښو موجوداتو د انځورونو پر خپرولو بندیز پراخ شو.
د ښځینه خبریالانو وضعیت هم د طالبانو د محدودیتونو له امله خراب شوی دی. په راپور کې راغلي، ښځینه تلوېزیوني ویاندویاې له ۲۰۲۱کال راهیسې د مخ پټولو ته اړې شوې او په کندهار کې د ۲۰۲۵کال په مارچ کې د ښځو د غږ پر راډیويي خپرونو هم بندیز ولګېد.
د بې‌پولې خبریالانو سازمان د معلوماتو له مخې؛ د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته د افغانستان ۴۳ سلنه رسنیزې ادارې په لومړیو درېیو میاشتو کې له‌منځه ولاړې. راپور زیاتوي، چې په ۲۰۲۱کال کې په افغانستان کې د شاوخوا ۱۲زره خبریالانو له ډلې له دوه پر درېیمې برخې څخه ډېرو خپل مسلک پرېښی او له لسو ښځینه خبریالانو څخه اته یې نور په رسنیو کې کار نه‌کوي.
د راپور له مخې؛ د افغانستان د رسنیو د ازادۍ ناورین یوازې د هېواد دننه ستونزه نه‌ده. په تېرو پنځو کلونو کې د هغه هېوادونو شمېر چې خبریالان ترې د تېښتې لپاره اړ شوي، له ۱۹ تر ۴۰ لوړ شوی او افغانستان د یادې لړۍ په سر کې دی.
راپور کاږي، پاکستان او ایران د افغان خبریالانو د مېشتېدو له مهمو هېوادونو دي؛ خو په دغه هېوادونو کې د افغان کډوالو د پراخو اېستلو له امله یوشمېر خبریالان هم د نیول کېدو او بېرته افغانستان ته د ستنولو له ګواښ سره مخ دي.
راپور زیاتوي، چې د طالبانو له لوري د رسنیو د ازادۍ د محدودولو ترڅنګ، د افغان خبریالانو د کډوالۍ او پناه غوښتنې ناورین هم د نړۍوالې ټولنې لپاره جدي ازموینه ګرځېدلې ده. د راپور په وینا؛ د نوي جزايي قانون د اړوندو مادو لومړۍ مستنده قضیه به دا څرګنده کړي، چې د طالبانو د رسنیو قانون یوازې د ګواښ تر کچې پاتې کېږي او که په عملي ډول د خبریالانو او شنونکو پر وړاندې د قضايي اقداماتو لپاره کارول کېږي.