نیپال کې د سېلابونو مرګونې څپه؛ د کرېکټ ستوري راشدخان د قربانیانو کورنیو سره خواخوږي وښوده

د سکای‌نیوز خبریالې الکس کرافورډ په کابل کې د افغانستان تر ټولو لوی د ماشومانو روغتون څخه لیدنه کړې او د ناروغو ماشومانو، نوزیږو ماشومانو او د هغوی د میندو وضعیت یې انځور کړی دی.

دې رسنۍ په روغتون کې د درملو او طبي تجهیزاتو له کمښت او د ناروغانو له ګڼې ګوڼې راپور ورکړی دی.

په راپور کې راغلي چې کله ناکله درې سخت ناروغ ماشومان پر یوه کټ بستر وي او روغتیايي کارکوونکي له ګڼ شمېر ناروغانو او د امکاناتو له کمښت سره مخ دي.

د سکای نیوز په وینا، ډېری دغه ماشومان له خوارځواکۍ او ساري ناروغیو کړېږي چې د ډاکټرانو په وینا، شاوخوا ۴۰ تر ۵۰ سلنه یې د مخنیوي وړ دي.

سکای‌نیوز لیکلي: «د طالبانو د محدودیتونو تر سیوري لاندې، هغه نجونې چې نن د ژوندي پاتې کېدو لپاره مبارزه کوي، که ژوندۍ هم پاتې شي، په راتلونکي کې به له زده‌کړو او د ډاکټرې یا نرسې کېدو له فرصت څخه محرومې وي.»

په راپور کې بېوزلي، کمزوری روغتیايي وضعیت او روغتیايي خدمتونو ته محدود لاسرسی د ماشومانو د ناروغیو او زیان‌منېدو له مهمو لاملونو بلل شوي دي.

یادې رسنۍ اوسنی وضعیت «ټکان ورکوونکی» بللی او وايي، چې یو شمېر ماشومان په ویروسي او ساري ناروغیو اخته دي. میندې هم په خورا سختو شرایطو کې د خپلو ناروغو ماشومانو ترڅنګ د درملنې د ترلاسه کولو په تمه دي.

سکای‌نیوز وايي، له افغانستان سره د بشري مرستو د پام وړ کمېدو له امله په لرې پرتو سیمو کې یو شمېر روغتیايي مرکزونه تړل شوي او له همدې امله، د درملنې لپاره د ښارونو لویو روغتونونو ته د مراجعه کوونکو ناروغانو شمېر زیات شوی او دې چارې پر دغه روغتون فشار لا ډېر کړی دی.

د دې رسنۍ د راپور له مخې، ځینو میندو د خپلو ماشومانو د درملنې لپاره سلګونه کیلومتره سفر کړی دی. په راپور کې د یوې مور یادونه شوې چې د خپل ماشوم د درملنې لپاره له کندهار څخه کابل ته راغلې ده.

د سکای نیوز دغه راپور داسې مهال خپریږي، چې د وږي پر درېیمه په اندراګاندي روغتون کې د ناروغانو پایوازانو افغانستان انټرنشنل ته په خپلو پیغامونو کې وویل، دلته ناروغان او پایوازان له ګڼو ستونزو سره مخ دي.

په رالېږل شوي پیغام کې ویل شوي وو، چې بېوزله کورنۍ چې خپل ناروغ ماشومان د درملنې لپاره دغه دولتي روغتون ته راوړي، د درملنې ترڅنګ د لومړنیو اسانتیاوو د نشتوالي له امله له ګڼو ستونزو سره مخ دي.

په پیغام کې د ماشومانو د درملنې او څارنې په اړه هم اندېښنه څرګنده شوې وه او ویل شوي وو، چې په ځینو مواردو کې د روغتیايي کارکوونکو احتمالي بې‌پروایي د ناروغو ماشومانو ژوند له خطر سره مخ کوي.

افغان ایواک او هایاس د امریکا په کچه دغه نظرپوښتنه د لیک ریسرچ پارټنرز او ټیرنس ګروپ له خوا په ګډه ترسره کړې ده چې پایلې ښيي له امریکايي ځواکونو سره د افغانانو او د هغوی د کورنیو د ساتنې لپاره پراخ دوه ګوندي ملاتړ شته او کله چې ګډونوال د دغو افغانانو د خدمتونو په اړه معلومات ترلاسه کوي، د هغوی ملاتړ په څرګند ډول زیاتېږي.

دا پایلې په داسې وخت کې خپرېږي چې امریکا ته د افغانانو د داخلېدو لارې د یوې مودې لپاره تړل شوې دي.

د هایاس مشره او اجرایوي رییسه بېت اوپن هایم وايي، د هرې شمېرې تر شا یوه کورنۍ ده چې راتلونکې یې د یوې نه پوره شوې امریکايي ژمنې له امله ځنډېدلې ده. نوموړې وايي، ځینو کسانو کلونه انتظار کړی او ځینې د امریکايي وګړو او پوځي خدمت کوونکو کورنۍ، مېرمنې یا ماشومان دي.

د هغې په وینا، امریکایي خلک خنډ نه دي، بلکې د حکومت بې غوري خنډ ده او واشنګټن باید خپل اقدام وکړي.

د افغان ایواک مشر او بنسټګر او د امریکا د سمندري ځواکونو پخوانی سرتېری شان واندایور وايي، امریکا له دریو کلونو ډېر وخت د هغو افغانانو په اړه خپله ژمنه پوره کوله چې د امریکايي ځواکونو ترڅنګ یې کار کړی و، خو وروسته دغه سیستم وتړل شو.

افغان ایواک لیکلي چې کله له ګډونوالو لومړی یوازې د ۲۰۲۱ کال د امریکايي ځواکونو د وتلو او له هغې وروسته د وضعیت په اړه د افغانانو د منلو پوښتنه وشوه، ۵۲ سلنې یې ملاتړ وکړ.

وروسته ګډونوالو ته وویل شول چې افغانانو له امریکايي ځواکونو سره د ژباړونکو، خبریالانو، قراردادیانو، موټرچلوونکو او ساتونکو په توګه کار کړی، نو د افغانانو د منلو ملاتړ په ټولیزه کچه ۷۱ سلنې ته لوړ شو چې د جمهوري غوښتونکو په منځ کې دغه ملاتړ له ۲۲ څخه ۵۴ سلنې ته ورسېد.

نظرپوښتنه ښيي چې امریکایان د کډوالۍ ځانګړې ویزې پروګرام او د امریکا د کډوالو د منلو د پراخ پروګرام له لارې د افغانانو د هرکلي ملاتړ هم کوي.

د کډوالو ملي او سیمه ییزو ادارو، چې هایاس هم پکې شامله ده، په ۲۰۲۱ کال کې د دغه پروګرام له لارې د ۷۰ زره افغانانو د هرکلي لپاره هڅې کړې وې، خو دغه پروګرام اوس د افغانانو او د نړۍ د زیانمنو کډوالو پر مخ تړل شوی دی.

۷۶ سلنه کسان د هغو افغانانو د ساتنې پروګرام د بېرته فعالولو ملاتړ کوي چې مخکې د امریکا د بیا مېشتېدو لپاره منظور شوي دي. ۵۳ سلنه یې په کلکه ملاتړ کوي.

د تېر جمهوري نظام د ولسمشر مرستیال امرالله صالح پر خپل ایکس لیکلي چې موخه دا وه چې د سولې پروسې تر نامه لاندې له جمهوري نظام څخه له نوم او پوستکي پرته بل څه پاتې نه شي، د نظام محتوا او معنا د خلکو په ذهنونو کې له منځه یووړل شي او وروسته همدغه نوم او بې محتوا بڼه په یوه علني مجلس کې منحل او طالبانو ته مشروعیت ورکړل شي.

د هغه په وینا، د دغې موخې نورې برخې په بریالیتوب ترسره شوې، خو د طالبانو لپاره د «تاج اېښودنې مجلس» جوړ نه شو او له همدې امله، د صالح په باور، طالبان تر اوسه سیاسي حیثیت او مشروعیت نه لري.

صالح ټینګار کوي چې که د سولې واقعي پروسه موجوده وای، هیچا یې د مخنیوي توان نه درلود؛ بلکې د هغه په وینا، «د سولې پروسه» د رژیم د بدلون لپاره جعلي نوم و.

صالح ویلي چې له ۲۰۱۸ کال وروسته امریکا او لوېدیزو شریکانو یې د جمهوري نظام نږدې ۳۰۰ زره غړو، یا د جمهوریت تر چتر لاندې د ګټه اخیستونکو کسانو، لکه خبریالانو، د مدني ټولنې غړو، خیریه او پراختیايي بنسټونو کارکوونکو ته په لوېدیځ کې د انتقال ژمنې ورکړې، چې ډېری یې د SIV په نوم پېژندل کېدې.

صالح وايي، د ۲۰۲۰ کال په لومړیو کې یې ډېرې هڅې وکړې، څو امریکایان قانع کړي چې د ځانګړو قطعاتو قوماندانانو او غړو ته د ویزو ورکول او د مادي او هوساینې امتیازونو ژمنې ودروي.

نوموړي وايي، وروسته د دې دسیسې د توجیه لپاره وویل شول چې جمهوري نظام د فساد له امله سقوط وکړ، خو پوښتنه کوي چې که د جمهوریت مامورین په فساد کې ډوب وو، نو ولې په لوېدیځ کې د هوساینې امتیازونو او دایمي ویزو مستحق وګرځول شول؟

د هغه په وینا، لوېدیځ ته د ویزې او انتقال ژمنو د جمهوري نظام د نږدې ټولو غړو لپاره یو نه تشریح کېدونکی وضعیت رامنځته کړی و. صالح وايي، ډېرو کسانو داسې فکر کاوه چې که د زلمي خلیلزاد او د دوحې د پروسې له فکري مسیر سره یوځای نه شي، ښايي له دغو امتیازونو بې برخې پاتې شي.

صالح زیاته کړې، چې د دې پروسې د ساده کولو لپاره تر ټولو اسانه لاره دا وه چې وویل شي «سوله یو ګام لرې ده، خو ولسمشر او امرالله صالح یې خنډ دي».

د هغه په وینا، په دې توګه په خلکو کې دا تصور رامنځته شو چې له طالبانو سره جوړجاړی یوازې دوه قربانیان لري؛ غني او د هغه مرستیال، او غوره ده چې دوی د سولې پروسې لپاره قرباني شي.

هغه د طالبانو لپاره د ۱۷ میلیارد ډالرو د ورکړې یادونه هم کړې او وايي، چې که د دغو پیسو لس سلنه د طالبانو پر ضد د مبارزې د پیاوړتیا لپاره لګول شوې وای، نو هیچا به له افغانستان نه تېښتې ته اړتیا نه لرله.

صالح اوس پوښتنه کوي چې ولې د افغانستان ټول مدني او علمي ظرفیتونه له هېواده بهر انتقالېږي، څو طالبان وکولای شي خپل پروګرامونه له اندېښنې او خنډ پرته عملي کړي.

د هغه په وینا، امریکا په تېرو پنځو کلونو کې لږ تر لږه ۱۸ ځله اعلان کړی چې نه غواړي طالبان سقوط وکړي.

نوموړي ادعا کړې چې د روان کال د جولای په ۱۳مه، د ۱۱ میلیارد افغانیو په ارزښت بانکنوټونه په پولنډ کې چاپ او طالبانو ته سپارل شوي. هغه وايي، د دغو پیسو د چاپ لګښت ۸،۵ میلیون ډالر و، حال دا چې د صالح په وینا، د چاپ شویو افغانیو ارزښت نږدې ۱،۵ میلیارد ډالرو ته رسېږي.

صالح وايي، د دغې «دسیسې» دغو اړخونو ته لږ پام شوی دی. هغه باور لري چې د جمهوري نظام ټولې ستونزې او نیمګړتیاوې د حل وړ وې او د «جمهوري اسلامي افغانستان» نظام د تفاهم او د واک د عمودي او افقي وېش لپاره دروازه پرانیستې وه.

د تېر جمهوري نظام مرستیال په پای کې پوښتنه کوي چې طالبانو ته د افغانستان د سپارلو د دغې «دسیسې» اساسي هدف څه و او څه دی، او وايي چې په دې اړه به په راتلونکي کې نور وضاحت ورکړي.

میلر وايي، امریکا د دوو لسیزو لپاره په افغانستان کې پراخ بشري او مالي امکانات ولګول، د افغانستان د مخکیني حکومت ملاتړ یې وکړ، امنیتي ځواکونه یې جوړ کړل او د ترهګرۍ په وړاندې یې عملیات ترسره کړل. خو د امریکايي ځواکونو له وتلو وروسته افغانستان په چټکۍ سره د واشنګټن د بهرني سیاست له لومړیتوبونو څخه ووت.

د هغې په باور د امریکا د سیاست دا ناڅاپي بدلون د واشنګټن د ستراتیژیکو پرېکړو په اړه مهمې پوښتنې راپورته کوي. میلر زیاتوي: «ښايي د افغانستان ګواښ تر خپل واقعي اندازې لوی ښودل شوی وي، ښايي د امریکا د ترهګرۍ په وړاندې عملیاتو له وتلو مخکې خپل اصلي موخې ترلاسه کړي وي، یا ښايي د مخکیني حکومت څخه د نامحدود ملاتړ دوام نور ستراتیژیک توجیه نه درلوده».

ګریم سمیت بیا وايي، د افغانستان جګړې د واشنګټن د یو شمېر متحدانو د امریکا د رهبرۍ او نړیوال نظم په اړه نظرونه هم بدل کړل. د هغه په وینا، د جګړې په لومړیو کلونو کې پر امریکايي رهبرۍ پراخ باور، د دوحې د خبرو اترو پر مهال په شک او بې‌باورۍ بدل شو. د تخلیې د عملیاتو له پای ته رسېدو وروسته هم له طالبانو سره د نړۍ د چلند لپاره کومه روښانه تګلاره نه وه موجوده.

دوی همداراز ویلي چې په افغانستان کې نسبي ارام وضعیت د امریکا د شل کلنې جګړې منطق او اړتیا تر پوښتنې لاندې راوستې ده.

سمیت وايي، افغانستان د نړۍ له یوې تر ټولو خونړۍ جګړې له پای ته رسېدو وروسته ارام شوی دی.

د هغه په باور دغه وضعیت د لوېدیځ هغه استدلال تر پوښتنې لاندې راولي چې ویل یې باید په افغانستان کې له وسله‌والو ډلو سره جګړه وشي، څو د هغوی بریدونه لوېدیځو هېوادونو ته ونه رسېږي.

خو نوموړی له القاعدې سره د طالبانو اړیکې د اندېښنې وړ بولي. میلر وايي، القاعده د امریکايي ځواکونو له وتلو مخکې په ډېره کچه کمزورې شوې وه او د دې ډلې بیا پیاوړې کېدل د طالبانو په ګټه نه دي.

طالبان اوس مهال له داعش سره جګړه کوي او داسې راپورونه هم خپاره شوي چې دغه ډله د ترهګرۍ پر وړاندې د مبارزې په برخه کې له امریکا سره محدودې همکارۍ لري. د دې همکارۍ جزییات او دا چې کومې ډلې یې هدف ګرځوي لا روښانه نه دي.

سمیت اټکل کوي چې د افغانستان په سوېلي او ختیځو سیمو کې د طالبانو ملاتړ ښايي د اوسني ثبات په رامنځته کېدو کې ونډه ولري. خو میلر وايي، په یوه ځپونکي نظام کې د خلکو د ملاتړ د کچې د معلومولو لپاره باوري معلومات نه شي ترلاسه کېدای.

د دوی په وینا، د طالبانو په دننه کې هم د حکومتولۍ پلوي چارواکو او د طالبانو د مشر هبت‌الله اخوندزاده ته د نږدې مذهبي کړۍ ترمنځ اختلافات شته؛ خو د وېش وېره د دې لامل شوې چې دغه اختلافات تر اوسه په ښکاره او مستقیمې مقابلې بدل نه شي.

تړل شوی حکومت، کمزوری اقتصاد

میلر افغانستان د ښځو او نجونو پر وړاندې د محدودیتونو له پلوه د نړۍ تر ټولو ځپونکی هېواد یاد کړ. هغې وویل، طالبانو ښځې له زده‌کړو، کار او د عامه ژوند له ډېرو برخو څخه ایستلې دي.

سمیت اټکل کوي چې ښايي یو شمېر نجونې په پټو ښوونځیو او دیني مدرسو کې زده‌کړې کوي، خو میلر خبرداری ورکوي چې له زده‌کړو څخه د ښځو د محرومیت دوام به افغانستان په راتلونکو کلونو کې د ډاکټرانو او ښځینه مسلکي کارکوونکو له کمښت سره مخ کړي.

سمیت وايي، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغانستان شاوخوا ۲۰ تر ۳۰ سلنه اقتصاد له منځه تللی دی.

د بهرنیو مرستو بندېدل او د حکومت د لګښتونو کمېدل د اقتصادي سقوط له مهمو لاملونو څخه وو. وروسته اقتصاد یو محدود رشد تجربه کړ، خو هر کال شاوخوا ۵۰۰ تر ۶۰۰ زره کسان د کار بازار ته نوي داخلېږي. د کډوالو بېرته ستنېدو هم د کار پر بازار فشار زیات کړی او د فقر او لوږې په اړه اندېښنې لا هم دوام لري.

هغه همداراز د طالبانو د واکمنۍ په لومړیو ورځو کې د غچ اخیستنې له څپې یادونه کوي. د هغه په وینا، په هغه دوره کې له پخواني حکومت سره تړلي سلګونه کسان تعقیب شول او یو شمېر یې ووژل شول.

د سمیت په وینا، دغه بهیر وروسته کم شو او طالبانو هڅه وکړه چې عمومي عفوې ته عملي بڼه ورکړي.

اوس د پخواني حکومت ګڼ شمېر کارکوونکي د طالبانو په ادارو، حتی په امنیتي بنسټونو کې هم دندې ترسره کوي. له دې سره سره، هغه د طالبانو تر ادارې لاندې افغانستان یو پولیس‌محور نظام بولي چې پر خلکو سخته څارنه کوي.

هغه جګړه چې امریکا یې د پای ته رسولو لپاره ډېر ناوخته هڅه وکړه

میلر وايي، د امریکا له مهمو او برخلیک ټاکونکو پرېکړو څخه یوه په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو نسکورول او وروسته د یوه نوي حکومت د جوړولو مسولیت پر غاړه اخیستل وو. د هغې په باور واشنګټن کولای شول خپل پوځي عملیات یوازې پر القاعده متمرکز کړي وی.

هغې زیاته کړه: «امریکا هغه مهال چې په افغانستان کې د خپل ځواک په اوج کې وه، د یوه سیاسي توافق د ترلاسه کولو لپاره یې جدي هڅه ونه کړه؛ خو هغه وخت یې خبرې جدي ونیولې چې طالبانو هر کال د هېواد نورې سیمې نیولې».

هغې له پاکستان سره د واشنګټن سیاست هم غیرواقعي بللی دی. هغه وايي: «د امریکا تمه دا وه چې پاکستان به خپلې ستراتیژیکې ګټې بدلې کړي او په افغانستان کې به د واشنګټن له سیاست سره همغږی شي. په مخکیني حکومت کې پراخ فساد هم د امریکا تر ملاتړ لاندې نظام مشروعیت کمزوری کړ».

میلر وايي، د دوحې هوکړه تر ډېره د طالبانو په ګټه وه او د اشرف غني حکومت یې کمزوری کړ. واشنګټن د وتلو بهیر تر ډېره له طالبانو سره همغږی کړ، خو مخکینی حکومت یې د احتمالي سقوط لپاره چمتو نه کړ.

سمیت وايي، د حکومت د چټک ړنګېدو بهیر حتی د طالبانو ځینې مذاکره کوونکي هم حیران کړل. د هغه په اند، د مخکیني حکومت د امنیتي ځواکونو بشپړ سقوط وښوده چې د واک د وېش لپاره اړین پوځي توازن موجود نه و.

میلر د امریکا له لوري د طالبانو په رسمیت پېژندلو امکان کم بولي، خو د ګډو ګټو پر سر محدوده همکاري ممکنه ګڼي. هغه وايي، د اوسني وضعیت دوام تر ټولو احتمالي سناریو ده.

هغه زیاتوي: «په دې حالت کې به طالبان خپل واک وساتي، خو افغانستان به لا هم بېوزلی، له لوږې سره مخ او کمزوری پاتې شي. د طالبانو په مشرتابه کې بدلون ښايي د تحول لپاره زمینه برابره کړي، خو هېڅ تضمین نشته چې د هبت‌الله ځایناستی به نرمه او معتدله تګلاره غوره کړي».

د روټیرز د خبر له مخي، ټرمپ په سپینه ماڼۍ کې خبریالانو ته وویل: «موږ نه غواړو له هغوی سره خبرې وکړو. موږ د لیدنې یا بل هر ډول ملاقات په لټه کې نه یو.»

دا څرګندونې وروسته له هغه وشوې چې سپینې ماڼۍ وویل، د تهران پر وړاندې د امریکا اقتصادي فشارونو کمپاین به تر هغه دوام ولري څو ایران په جدي او ماناداره توګه خبرو ته چمتو شي.

د لویو پوځي عملیاتو بهیر له څو اوونیو راهیسې درول شوی، خو د پراخې سولې د هوکړې یا د هرمز تنګي د بیا پرانیستلو په برخه کې، چې د سمندري لېږد یوه مهمه لار ده ډېر لږ پرمختګ شوی دی.

ټرمپ چې په نومبر میاشت کې د کانګرس د ټاکنو له رانږدې کېدو سره په کور دننه د انرژۍ د لوړو بیو له امله تر سیاسي فشار لاندې دی، پرېکړه کړې چې پر اقتصادي بندیزونو تمرکز وکړي. خو د دغو بندیزونو جدي او پراخ پلي کول به اړ کړي چې د ایران د سوداګریزو شریکانو چین او هند پر وړاندې هم اقدامات وکړي.

رویټرز د قطر بهرنیو چارو وزارت له قوله لیکلي، چې په تهران کې د قطر لومړي‌ وزیر شيخ محمد بن عبدالرحمن ال ثاني د پنجشنبې په ورځ د ايران له لوړپوړي مذاکراتي پلاوي محمد باقر قاليباف سره په خبرو کې د ډېپلوماسۍ بيا پيل غوښتنه وکړه.

په خبر کې ویل شوي، ايران په بدل کې له سيمه ييزو ګاونډيانو وغوښتل چې امريکا ته اجازه ور نه کړي د هغوی له خاورې څخه د ايران پر ضد پوځي يا اقتصادي بريدونه ترسره کړي.

ایراني رسنیو راپور ورکړی و چې د ايران د ملي امنيت عالي شورا منشي محسن رضايي د قطر لومړي وزیر ته ویلي، که واشنګټن د ايران پر وړاندې بې ځایه اقدام وکړي، تهران به د امريکا پوځي او اقتصادي ګټو ته ضربه ورسوي.

رضايي ويلي امریکا بايد پر ایران د بندیزونو پای ته رسول، تاوان ورکول او پر بندرونو د محاصرې پای ته رسولو په برخه کې ګام واخلي او د ایران دغه شرطونه پوره کړي.

رضايي وويل: «موږ پر امریکا باور نه لرو؛ هغه څو څو ځله له ډېپلوماسۍ او خبرو سره خيانت کړی دی.»

د سپينې ماڼۍ وياندې کارولين لېوېټ د پنجشنبې په ورځ وويل چې ټرمپ د ايران په برخه کې «ټولې لارې لا هم پر مېز» ساتي.

هغې زياته کړه: «اوس مهال هېڅ خبرې نه دي روانې، او دا به همداسې دوام وکړي تر هغه چې ولسمشر احساس کړي کېدای شي هغوی په معنا لرونکي ډول مېز ته راشي. موږ لا تر اوسه دا نه دي ليدلي.»