د «اکانومېسټ» مجلې په یوه راپور کې ویل شوي چې په افغانستان کې د کوکنارو د کښت او تریاکو د تولید له کمېدو وروسته، په سویل ختیځه اسیا کې د کوکنارو کروندګرو ته د دې بوټي د کرلو له لارې د لا ډېرو عوایدو زمینه برابره شوې ده.
اکانومېسټ ویلي چې «په میانمار کې د تریاکو د غوړېدو یوه برخه په نورو ځایونو کې له بدلونونو سره تړاو لري» او زیاته کړې یې ده چې د طالبانو له لوري په افغانستان کې د کوکنارو پر تولید د بندیز له امله، په جنوب ختیځه اسیا کې بزګران کولی شي له دې لارې لا ډېره ګټه ترلاسه کړي.
د ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې ادارې، د ۲۰۲۶ نړیوال راپور له مخې، په ۲۰۲۵ کال کې په میانمار کې د کوکنارو د کښت ساحه ۱۷ سلنه زیاته شوې او ۵۳ زره او ۱۰۰ هکتارو ته رسېدلې ده. دغه هېواد اوس د نړۍ د ناقانونه تریاکو تر ټولو لوی تولیدوونکی بلل کېږي.
د ملګرو ملتونو دغه اداره وايي، په افغانستان کې د کوکنارو پر کښت او تریاکو د تولید د بندیز له پلي کېدو وروسته، په ۲۰۲۳ کال کې د تریاکو تولید شاوخوا ۹۵ سلنه راکم شو او له هغه وروسته هم په ټیټه کچه پاتې دی. د ادارې په وینا، په افغانستان کې د تریاکو د تولید له چټک کمېدو سره په میانمار کې د تریاکو بیې هم له ۲۰۲۰ کال وروسته تر دوه برابره ډېرې لوړې شوې دي.
د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، په میانمار کې د کوکنارو کښت تر ډېره د دغه هېواد په ختیځو سیمو، په ځانګړي ډول شان او کاچین ایالتونو کې کېږي. په افغانستان کې بیا د تریاکو تولید تر ډېره د شمال ختیځ بدخشان ولایت ته محدود شوی، په داسې حال کې چې هلمند او د هېواد سوېل لوېدیځې سیمې د تېرو دوو لسیزو د کوکنارو د تولید اصلي مرکزونه وو.
دد ملګرو ملتونو د نشهيي توکو او جرمونو پر وړاندې د مبارزې ادارېد ارزونې له مخې، په میانمار کې د کوکنارو د کښت زیاتوالی د دغه هېواد له روانې کورنۍ جګړې، د کروندګرو د اقتصادي ستونزو او د تریاکو د لوړو بیو له وضعیت سره هم تړاو لري. په ۲۰۲۵ کال کې د تولید د زیاتوالي کچه محدوده پاتې شوې، ځکه د کارګرانو کمښت او کرنیزو توکو، په ځانګړي ډول سرې، ته د لاسرسي ستونزو پر حاصلاتو منفي اغېز کړی دی.
د «افټربرنر مېګفلګ» مجلې په یوه راپور کې راغلي چې د طالبانو له بیا واکمنېدو پنځه کاله وروسته د افغانستان د هغه هوايي ځواک ډېره برخه له منځه تللې چې امریکا د دوو لسیزو په اوږدو کې د میلیاردونو ډالرو په لګښت جوړ کړی و.
د راپور له مخې، د افغانستان د بیارغونې لپاره د امریکا ځانګړې پلټونکې ادارې (سېګار) د ۲۰۲۱ کال په جنورۍ کې، د کابل تر سقوط اووه میاشتې مخکې، خبرداری ورکړی و چې افغان هوايي ځواک د امریکايي سلاکارانو او قراردادیانو له دوامداره ملاتړ پرته د ځان بساینې وړتیا نه لري.
راپور وايي، د امریکا پروګرام تر ډېره د پیلوټانو او تخنیکي کارکوونکو پر روزنې متمرکز و، خو د لوژستیک، اکمالاتو، مالي مدیریت او د تجهیزاتو د ساتنې بنسټیز سیستمونه کمزوري پاتې شول.
د راپور له مخې، کله چې د ۲۰۲۰ کال د دوحې تړون له مخې امریکايي قراردادیان او تخنیکي پرسونل ووتل، د افغان هوايي ځواک د فعالیت اساسي ستنې هم ورسره له منځه ولاړې.
په راپور کې راغلي چې امریکا د پخوانیو «مي-۱۷» چورلکو پر ځای افغان هوايي ځواک ته «بلک هاک» چورلکې ورکړې وې، خو دغه الوتکې د ځانګړو پرزو او پرمختللي تخنیکي ملاتړ اړتیا لري.
د راپور په وینا، د نړیوالو بندیزونو له امله د بلک هاک چورلکو لپاره د پرزو او تخنیکي خدماتو ترلاسه کول ستونزمن شوي او یوازې محدود شمېر یې د الوتنې وړ پاتې شوي دي.
راپور همداراز یادونه کوي چې د ۲۰۲۱ کال د اګست له تحولاتو سره سم لسګونه افغان پیلوټان له خپلو الوتکو سره ازبکستان او تاجکستان ته وتښتېدل.
د راپور له مخې، شاوخوا ۴۶ الوتکې ازبکستان او لږ تر لږه ۱۷ نورې تاجکستان ته رسېدلې وې.
راپور وايي چې د الوتکو تر وتلو مهمه مسله د روزل شویو پیلوټانو او تخنیکي متخصصانو وتل وو، ځکه د یوه جنګي پیلوټ روزنه کلونه وخت او پراخ لګښت غواړي.
د راپور په وینا، هوايي ځواک یوازې الوتکې نه دي، بلکې پیلوټان، د ساتنې تخنیکران، د اکمالاتو کارکوونکي او د انجینرۍ متخصصان یې اصلي بنسټ جوړوي.
راپور زیاتوي، که څه هم طالبان د «مي-۱۷»، «مي-۸»، «بلک هاک»، «سیسنا ۲۰۸» او ځینو نورو الوتکو د فعال ساتلو ادعا کوي، خو د دغو الوتکو د فعالیت کره او خپلواکې شمېرې نه شته.
په راپور کې راغلي چې هغه هوايي ځواک چې په ۲۰۲۱ کال کې له سلو څخه زیاتې د کار وړ الوتکې او د روزنې فعال سیستم درلود، اوس د خپلې پخوانۍ وړتیا یوازې یوه برخه ساتلې ده.
د «افټربرنر مېګفلګ» په وینا، د افغانستان د هوايي ځواک تجربه ښيي چې د یوه هوايي ځواک جوړول یوازې د الوتکو پېرل نه دي، بلکې د لوژستیک، تخنیکي ملاتړ، بشري ظرفیت او د ساتنې د دوامداره شبکې شتون هم ورته حیاتي ارزښت لري.
د افغانستان د پخوانۍ ولسي جرګې غړي محييالدین مهدي له افغانستان انټرنشنل سره په یوې تازه مرکه کې ویلي، په هېواد کې هغه مهال ملي باور رامنځته کېدلای شي، چې د پښتنو مخور شخصیتونه د تېر تاریخ مسوولیتونه ومني او د هزارهګانو په ګډون د هېواد له نورو قومونو بښنه وغواړي.
محیيالدین مهدي په دې مرکه کې وویل: «په افغانستان کې به هغه مهال ملي باور رامنځته شي چې د پښتنې ټولنې مخور نه یوازې له هزارهګانو، بلکې له نورو قومونو څخه هم بښنه وغواړي».
له مسعود او مزاري څخه د تېرېدو غوښتنه
محیيالدین مهدي همدا راز له تاجکانو او هزارهګانو غوښتي چې له دوو جهادي مشرانو عبدالعلي مزاري او احمدشاه مسعود پر سر له جنجالي بحثونو څخه تېر شي.
هغه ویلي، چې د ۱۳۷۰مې لمریزې لسیزې په شخړو کې پاتې کېدل د دواړو قومونو ترمنځ د اختلافونو د لا ژورېدو لامل کېږي.
مهدی په دې مرکه کې ویلي، چې له دغو دوو تاریخي څېرو څخه تېرېدل د هغوی سپکاوی یا بېاحترامي نهده. هغه په ورته وخت کې د مسعود او مزاري ترمنځ د هغو مسایلو پر نه بحث کولو ټینګار کړی، چې ده ورته «ذاتالبیني اختلاف» ویلی دی.
دغه څېړونکي ویلي، چې د مسعود او مزاري ترمنځ اختلاف ایدیولوژیک وو.
د نوموړي په خبره: «د دغو دوو څېرو اختلاف ایډیالوژیک وو. هم مسعود پر سیاسي اسلام سمبال وو او هم ښاغلی مزاري».
مهدي زیاته کړې: «ما په څرګندو ټکو ویلي، چې باید سیاسي اسلام یوې خواته کېښودل شي. د هغوی د مقابلې لامل همدا موضوع وه. که دا موضوع یوې خواته کېږدو، زموږ ستونزه حلېږي».
هغه همداراز د سیاسي اسلام له ادبیاتو څخه د واټن نیولو غوښتنه کړې او په ځانګړي ډول یې د «جهاد» د کلمې کارول یاد کړي دي. مهدي ویلي، هغه کسان چې نن د طالبانو پر وړاندې جګړه کوي، باید «مجاهدین» ونهبلل شي.
د افشار د پېښې د څېړلو غوښتنه
مهدي د کابل په لوېدیځ کې د افشار د پېښې په اړه هم د یوې حقیقت موندونکې ډلې د جوړېدو غوښتنه کړې ده. د هغه په وینا، په دې ډله کې باید د تاجکانو او هزارهګانو استازي شامل وي او د څېړنې پایلې باید له خلکو سره شریکې شي.
مهدي په ورته وخت کې د کابل کورنۍ جګړې او د افشار پېښه د دواړو خواوو د «تېروتنو» پایله بللې ده.
نوموړی وایي: «هر کال د افشار د پېښې په درشل کې په ټولنیزو شبکو کې هغه مستعارې پتې، چې د دښمن په لاس کې دي، دغه نه رغېدلی زخم بیا پرانیزي، څو هغه جوړ نه شي او پر سرطان بدل شي».
د افشار پېښه د ۱۳۷۱ لمریز کال په ژمي کې د کابل ښار په لوېدیځ کې رامنځته شوه. د عبدالعلي مزاري په مشرۍ د حزب وحدت اسلامي ځواکونو او د احمد شاه مسعود په مشرۍ د جمعیت اسلامي ځواکونو تر منځ د جګړې پر مهال افشار د سختو نښتو پر ډګر بدل شو.
د دې پېښې په تړاو د ملکي وګړو د وژل کېدو، د خلکو د ورکېدو او د کورونو د ویجاړېدو په اړه بېلابېل راپورونه خپاره شوي دي.
د افشار د پېښې په اړه د ښکېلو لورو د مسوولیت او د مرګژوبلې د کچې په اړه روایتونه یو له بل سره توپیر لري.
سره له دې، افشار لا هم د افغانستان د کورنیو جګړو له تر ټولو لانجمنو او بحثپارونکو موضوعاتو څخه ګڼل کېږي.
په افغانستان کې د فدرالي نظام غوښتنه
مهدي همدا راز په افغانستان کې د فدرالي نظام غوښتنه هم کړې او ویلي یې دي، چې فدرالیزم د افغانستان د تجزیې په معنا نهدی. هغه د پاکستان د بېلېدو موضوع ته په اشارې ویلي، چې د هند له نیمې وچې څخه د پاکستان بېلېدل او د افغانستان فدرالي کېدل یو شان موضوعات نهدي.
مهدی ټینګار کړی، چې «دی د افغانستان د تجزیې دښمن دی».
په افغانستان کې د سرطان پر وړاندې د مبارزې بنسټ د دغې ناروغۍ پر زیاتوالي د اندېښنې په څرګندولو سره اعلان کړی، چې اوس مهال په هېواد کې لږ تر لږه یو نیم میلیون کسان پر سرطان اخته دي. د دغه بنسټ د شمېرو لهمخې، په افغانستان کې په کلني ډول د سرطان شاوخوا ۵۰ زره نوې پېښې ثبتېږي.
په افغانستان کې د سرطان ناروغۍ پر وړاندې د مبارزې بنسټ د شنبې په ورځ (د وږي ۲۱مه) اعلان وکړ، چې پر سرطان د اخته کسانو دا شمېر د طالبانو د عامې روغتیا وزارت د معلوماتو او د نړیوالو سازمانونو د راپورونو پر بنسټ چمتو شوی دی.
په افغانستان کې د سرطان پر وړاندې د مبارزې بنسټ رییس شفیق شینواري د طالبانو تر کنټرول لاندې ملي ټلوېزیون ته ویلي، د ملي او نړیوالو اټکلونو لهمخې په افغانستان کې په ښځو کې د تیو او رحم او په نارینهوو کې د سږو، معدې، پروستات او کولمو سرطان، د سرطان تر ټولو عام ډولونه دي.
نوموړي زیاته کړې، چې په افغانستان کې د زړه له ناروغیو وروسته د سرطان ناروغۍ د ډېرو ژوند اخلي.
د سرطان ناروغیو د متخصصینو له ډلې ډاکټر رحیم ګل دروېش د طالبانو تر کنټرول لاندې ملي ټلوېزیون ته وویل، چې د سګرټو او نسوارو کارول، د روغتیایي اصولو نه مراعاتول او ناسم غذایي رژیم په افغانستان کې پر سرطان د اخته کېدو د زیاتوالي مهم عوامل دي.
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت ویاند شرافت زمان امرخېل وویل، چې دمګړۍ په هېواد کې د سرطان د درملنې لسګونه مرکزونه فعال دي او زیاته یې کړه، چې د دوی روغتیایي نظام د سرطان د درملنې د تجهیزاتو او اسانتیاوو په برخو کې له جدي ستونزو سره مخ دی.
د راپورونو له مخې، د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته، سلګونه متخصص ډاکټران له افغانستان څخه لوېدیځو هېوادونو ته کډوال شوي دي. له دې سره سم، د طبي تجهیزاتو او امکاناتو کمښت د افغانستان روغتیایي نظام له جدي ستونزو سره مخ کړی دی.
پر سرطان ناروغیو اخته کسان به پخوا د درملنې لپاره پاکستان ته تلل، خو د افغانستان او پاکستان تر منځ د لارو د بندېدو او د پاکستان د ویزو په ترلاسه کولو کې د محدودیتونو له امله په یاد هېواد کې د درملنې خدماتو ته د هغوی لاسرسی لا ستونزمن شوی دی.
ډاکټران وايي، چې د سرطان درملنه دوامداره پاملرنې او د متخصص ډاکټر منظمې څارنې ته اړتیا لري. له دې سره سره، د افغانستان دننه د درملنې د امکاناتو کمښت د ډېری ناروغانو د درملنې بهیر ګډوډ کړی او د هغوی د مړینې خطر یې زیات کړی دی.
د یادونې وړ ده، چې د افغانستان او پاکستان تر منځ سوداګریز بهیر له نږدې یوه کال راهیسې په ټپه درېدلی او په افغانستان کې پر سرطان اخته ناروغان د اړتیا وړ درملو له شدید کمښت څخه شکایت کوي.
د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې (سيایاې) د هغو پټو اسنادو لهمخې چې تازه خپاره شوي، د طالبانو پخواني مشر ملا عمر د ۱۳۷۹ لمریز کال وري میاشت کې یو طالب قومندان او د هغه یو شمېر مرستیالان د دې لپاره اعدام کړي وو چې افغانستان کې اسامه بنلادن ته له پناه ورکولو سره مخالف وو.
د امریکا د مرکزي استخباراتو ادارې د جمعې په ورځ د سپټمبر د ۱۱مې له بریدونو څخه د مخکنیو میاشتو او کلونو اړوند ۷۱ استخباراتي راپورونه له پټ حالت څخه واېستل او په عامه توګه یې خپاره کړل.
له دغو راپورونو څخه په یوه کې ویل شوي، چې د طالبانو د هغه وخت مشر ملا عمر، سره له دې چې د هغه یو شمېر ټیټ رتبه کسانو پرې فشار راوړ چې اسامه بن لادن مهار کړي، خو هغه بیا هم په افغانستان کې د القاعدې د مشر د پاتې کېدو په کلکه ملاتړ کاوه.
په سند کې د بن لادن د پناه ورکولو لپاره د طالبانو د هڅو لاملونه هم بیان شوي او په افغانستان کې د نشهيي توکو په سوداګرۍ کې د هغه د مخ پر زیاتېدونکي رول یادونه هم شوې ده.
د ۱۳۷۸ لمریز کال په یوه استخباراتي راپور کې ویل شوي، چې اسامه بن لادن د هغو ۵۷ نشهيي توکو جوړولو لابراتوارونو په فعالیتونو کې د پام وړ پانګونه کړې وه، چې د ملا عمر له ډلې سره یې تړاو درلود. په راپور کې راغلي، چې هغه د لا ډېر روږدي کوونکو نشهيي توکو د تولید لپاره متخصصین هم ګومارلي وو، چې ښايي اېکسټېسي یا مېتامفېټامین یې تولیدول.
د دغه راپور په بله برخه کې، چې ځینې برخې یې حذف شوې دي راغلي، په افغانستان کې د توندلارو ترمنځ د یوه احتمالي ستر برید په اړه په پراخه کچه خبرې کېدې. داسې اټکل هم شوی وو، چې ښايي اسامه بن لادن د طالبانو له مشرانو سره په کندهار کې د خپلو فعالیتونو پر سر د شخړې د مخنیوي لپاره کابل ته لېږدول شوی وي.
په سند کې ویل شوي، چې بن لادن او ملا عمر د ۱۳۸۰ لمریز کال په زمري میاشت کې د «بن لادن له ټینګار سره د ترهګریزو بریدونو د ترسره کولو» پر سر اختلاف کړی وو.
اسامه بن لادن ملا عمر ته ویلي وو، دی د داسې عملیاتو پر چمتو کولو بوخت دی، چې «امریکا ته به ډېر دروند زیان ورسوي». په راپور کې ویل شوي، چې په کندهار کې یوه عرب اوسېدونکي ویلي وو، چې دغه بریدونه د دوو کلونو د پلان جوړونې پایله وه او «د غوسې پیل» دی.
د سند په حذف شوې برخه کې دا احتمال هم مطرح شوی چې د امریکا د کانګرس ودانۍ او سپینه ماڼۍ ښايي د دغو عملیاتو له هدفونو څخه وې.
د سيایاې په اسنادو کې د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ انځور
په دغه سند کې د ۱۳۷۷ لمریز کال د تلې میاشتې پر مهال د طالبانو د حکومت د وضعیت او له ننګونو سره د هغوی د مخامخ کېدو یو انځور هم وړاندې شوی دی.
د سيایاې د ارزونې له مخې، طالبانو په هغه وخت کې د افغانستان د ادارې لپاره کومه منظمه طرحه نهلرله. د دولتي ادارو په ځانګړې توګه د افغانستان بانک د بېرته فعالولو لپاره د دې ډلې محدودې هڅې هم د کمزورې ادارې او د اقتصادي پلان جوړونې د نشتوالي له امله له جدي خنډونو سره مخ وې.
په دې ارزونه کې راغلي، چې د طالبانو د حکومتولۍ انحصاري چلند د یوه اېتلافي حکومت د جوړېدو امکان کم کړی وو.
طالبانو له ډیپلوماټیکو فشارونو سره سره، لا هم د یوې سیاسي حللارې له منلو سره مخالفت کاوه. د دغه سند پر بنسټ، تر هغه وخته یوازې پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي امارات د طالبانو حکومت په رسمیت پېژندلی وو. سيایاې د طالبانو سخت دریځه سیاستونه د لا ډېرو هېوادونو له لوري د رسمیت پېژندنې پر وړاندې له مهمو خنډونو څخه ګڼلي وو.
د طالبانو د مشرانو ترمنځ د اختلافاتو په اړه د سيایاې ارزونه ښيي، چې دغه ډله له بېلابېلو ایډیالوژیکو ډلو جوړه شوې وه؛ له سخت دریځو او کلکو مفکورو لرونکو کسانو نیولې تر هغو کسانو پورې چې د عمل او نرمښت پلوي وو.
ملا عمر ته نږدې توندلارو طالبانو نړیواله پېژندنه چندانې مهمه نه ګڼله.
په مقابل کې، منځلارو څېرو هڅه کوله چې په سیاسي چلند کې نړیوال اصول مراعات کړي او د کورنیو سیاستونو په برخه کې یې د لا ډېر نرمښت ملاتړ کاوه.
خو په سند کې ویل شوي، چې تر هغه وخته د طالبانو د مشرانو ترمنځ اختلافونو د دې ډلې پر یووالي او د پرېکړو پر بهیر د پام وړ اغېز نهدرلود.
په سند کې راغلي، چې په افغانستان کې د طالبانو د واک له ټینګېدو سره دا امکان مخ پر زیاتېدو وو، چې دغه سیاسي اختلافات په کورنیو ډلبندیو واوړي.
د سند په بله برخه کې هغو راپورونو ته هم اشاره شوې، چې د طالبانو په اصلي مرکز کندهار کې د نجونو پر زدهکړو او د ښځو پر کار د طالبانو د ځینو محدودیتونو د کمېدو په اړه خپاره شوي وو.
د افغانستان د ملي امنیت پخوانی سلاکار حمدالله محب اوسمهال د متحده عربي امارات د فضايي ټکنالوژۍ د یوې سترې پروژې مدیریت مخې ته وړي. پر دغې پروژې یو میلیارد ډالر پانګونه کېږي او ټاکل شوې چې له مصنوعي ځیرکتیا څخه برخمنې ۵۰ سپوږمکۍ جوړې او فضا ته واستوي.
محب د «مارلان سپېس» او «اوربټ ورکس» شرکتونو اجراییه مشر دی. دواړه شرکتونه په متحده عربي امارات کې مېشت دي او د فضايي ټکنالوژۍ، د سپوږمکیو د جوړولو او د هغو د کارونې په برخو کې فعالیت کوي.
«مارلان سپېس» او «لافت اوربیټل» شرکتونه د هغه ګډ کنسرسیوم مشري کوي چې د «الټایر – راتلونکی نسل» پروګرام د جوړولو لپاره یو میلیارد ډالره پانګونه کوي. ټاکل شوې، چې د دې پروژې په لومړي پړاو کې ۵۰ سپوږمکۍ جوړې شي او دا سپوږمکۍ به په ابوظبي کې تولید شي.
محب د دې پروژې د اعلان په مراسمو کې ویلي، چې کله یې د الټایر د جوړولو کار پیل کړ، نو پر داسې راتلونکي یې حساب کړی وو، چې «ځیرکتیا» به د ځمکې مدار ته ولېږدول شي او متحده عربي امارات به له هغو هېوادونو څخه وي چې دغه ټکنالوژي جوړوي.
هغه ویلي، چې ۵۰ سپوږمکۍ به د بېلابېلو وړتیاوو په لرلو سره د یوې ګډې شبکې په توګه فعالیت وکړي او ښايي دا پروژه د نړۍ له تر ټولو پرمختللو سپوږمکۍ لرونکو شبکو څخه یوه شي.
محب زیاته کړې، چې موخه یې یوازې په دې صنعت کې ګډون نهدی، بلکې غواړي په دې برخه کې مشري هم وکړي.
نوموړي الټایر او «الټایر – راتلونکی نسل» د هغو هڅو یوه برخه بللې چې موخه یې په ابوظبي کې د سپوږمکیو د جوړولو وړتیا په یوه «ملي توان» بدلول دي.
د هغه په وینا، دا پروژه کولای شي متحده عربي امارات له یوه هېواد څخه چې د سپوږمکۍ خدمتونو پېرونکی دی، په داسې هېواد بدل کړي چې دغه خدمتونه نورو ته وړاندې کړي. په ورته وخت کې به د دې صنعت اړوند د انجنیرۍ وړتیاوې، فکري شتمني او د توکو او خدمتونو رسولو لړۍ هم د هېواد دننه وساتل شي.
هغه شرکت چې محب یې مشري کوي، «اوربټ ورکس»، په ابوظبي کې له مصنوعي ځیرکتیا څخه برخمنې سپوږمکۍ طرحه کوي، جوړوي او د کار لپاره یې چمتو کوي.
دغه شرکت وايي، موخه یې دا ده، چې د سوداګریزو، ملکي او امنیتي موخو لپاره په هېواد کې دننه د فضايي چارو بنسټیزې اسانتیاوې رامنځته کړي.
د اعلان شوې طرحې له مخې، د «الټایر – راتلونکي نسل» سپوږمکۍ به په رادار، رڼیزو حسکوونکو او نورو وسایلو سمبالې وي.
د معلوماتو یوه برخه به د ځمکې پر لور د خامو انځورونو له لېږلو مخکې په خپله سپوږمکۍ کې وڅېړل شي.
د دې سپوږمکیو شبکې لپاره اعلان شوې دندې په سمندر کې څارنه، د ځنګلي اورونو پېژندنه، د پېښو پر وړاندې چټک غبرګون او د بندرونو او مهمو بنسټونو څارنه ده.
«لافت اوربیټل» هم ویلي، چې د دغې سپوږمکېږي شبکې د ټکنالوژۍ، مصنوعي ځیرکتیا، کمپیوټري پروګرامونو او د عملیاتو په برخو کې به له «اوربټ ورکس» سره ګډ کار وکړي.
ټاکل شوې چې په ابوظبي کې جوړې شوې لومړنۍ سپوږمکۍ په راتلونکو اونیو کې فضا ته ولېږل شي.
«اوربټ ورکس» ویلي، چې د الټایر دنده د متحده عربي اماراتو د هغو هڅو یوه برخه ده چې غواړي په خپل هېواد کې د سپوږمکیو د طرحې، جوړولو او کارولو بشپړ فضايي صنعت رامنځته کړي.
حمدالله محب د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د بهرنیو ځواکونو له وتلو او د افغانستان د جمهوري نظام له ړنګېدو مخکې د پخواني ولسمشر اشرف غني د ملي امنیت سلاکار وو.
هغه له افغانستان څخه تر وتلو وروسته په متحده عربي امارات کې د فضايي ټکنالوژۍ په برخه کې سوداګریزو فعالیتونو ته مخه کړې ده.
د افغانستان رسنیو په ۲۰۲۴ کال کې هم په متحده عربي امارات کې د محب له لوري د «مارلان سپېس» شرکت له جوړېدو خبر ورکړی وو.
د ۲۰۲۶ کال په فبرورۍ کې محب، چې هغه مهال د «اوربټ ورکس» اجراییوي مشر وو له ابوظبي پراختیايي صندوق سره د سپوږمکیو په برخه کې یوه هوکړه هم لاسلیک کړې وه.
نوې پروژه د افغانستان په حکومت کې د محب د دندې له پای ته رسېدو وروسته د هغه له مهمو سوداګریزو فعالیتونو څخه ګڼل کېږي.
دا پروژه ښيي چې د نوموړي مسلکي فعالیتونه په وروستیو کلونو کې د افغانستان له سیاست او امنیتي چارو څخه د فضايي ټکنالوژۍ او د مصنوعي ځیرکتیا په برخو کې پانګونې او سوداګرۍ ته اوښتي دي.