ذبیح‌الله مجاهد: د پاکستان په هوايي بریدونو کې څلور ملکي وګړي وژل شوي دي

سرچینې وایي، له دې امله چې طالبان خپل ټپیان قول اردو او د هوايي‌دګر پوځي روغتون ته لېږدوی؛ یادې ډلې ته د اوښتې مرګ‌ژوبلې په اړه معلومات نه‌لري او طالبان له رسنیو سره په دې اړه معلومات نه شریکوي.
دغه برید شاوخوا د شپې درې نیمې بجې د پاکستاني جېټ الوتکو پرمټ شوی دی. عیني شاهدان وايي، تر بیرد وروسته په «ملا صاحب سرای» کې اور لګېدلی او د چاودنې زورور غږ په نږدې سیمو کې هم واورېدل شوی؛ خو تر دې دمه د مرګ‌ژوبلې او مالي زیانونو په اړه رسمي معلومات نه‌دي خپاره شوي.

د سیمې اوسېدونکي وايي، د برید پر مهال لومړی د جېټ الوتکې له غږ سره یوه زوروره چاودنه وشو او وروسته یې په سیمه کې پراخه اورلګېدنه رامنځته شوه. د سیمې عیني شاهدان او څو سرچینو افغانستان انټرنشنل-پښتو ته ویلي، چې په دغه برید کې ۶ ملکي کسان وژل شوي او یوشمېر نور ټپيان دي.
د دوی په خبره، دغه کسان په سیمه کې پر ودانیزو چارو بوخت وو. د سرچینو په خبره، یو شمېر ټپیان د کندهار میرویس روغتون ته هم وړل شوي دي.
دغه ځای ته ځکه د «ملا صاحب سرای» وايي، چې د طالبانو د پخواني مشر ملامحمد عمر استوګنځی و او اوس‌ د یادې ډلې د اوسني مشر ملا هبت‌الله اخوندزاده ځانګړي ځواکونه په‌کې مېشت دي.

د سرچینو په خبره، په دغه سرای کې د یادو ځواکونو اړوند مدرسې او د روزنې ځایونه هم شته، چې ځینې کسان په‌کې د ملا هبت‌الله د ساتنې لپاره روزل کېږي. سرچینې وایي، د طالبانو د مشر هبت الله اخوندزاده د ځانګړو ځواکو قطعه روزنیز پروګرامونه په همدې سرای کې ترسره کوي.

طالبانو ویلي، هوايي برید پر یوه شاړه ځمکه شوی او د مرګ‌ژوبلې یا زیان راپور نه‌دی ورکړل شوی. خو سیمه‌ییزې سرچینې وايي، د چاودنې شدت دومره زیات و چې د نږدې سیمو په ګڼو کورونو کې یې ښځې او ماشومان ویرولي دي.

وړاندې د پاکستان د اطلاعاتو وزیر د افغانستان پر لسو سیمو هوايي بریدونه تایید کړي وو. نوموړي د یادو سیمو د موقعیت په تړاو له څه ویلو پرته زیاته کړې وه، چې په دغه بریدونو سره د بې‌پيلوټه الوتکو د توغولو او ساتلو ځایونه په نښه شوي دي.

د پاکستان او طالبانو ترمنځ په وروستیو ورځو کې کړکېچ یو وار بیا زیات شوی دی. پاکستان د افغانستان په ختیځ کې پر ځینو موخو د خپلو وروستیو هوايي بریدونو ادعا کړې؛ خو د دغه بریدونو په اړه د کابل او اسلام‌اباد روایتونه سره توپیر لري.

راپور کې راغلي، د اګست د ۳۱مې او د سپټمبر د لومړۍ نېټې د شانګهای همکارۍ سازمان غونډې وښوده که څه هم افغانستان د غونډې غړی هېواد نه و؛ خو د دغه هېواد سیاسي او امنیتي وضعیت لاهم د سیمې د مهمو بحثونو یوه برخه ده.
د راپور له مخې، ازبکستان په وروستیو کلونو کې هڅه کړې چې افغانستان ته یوازې د امنیتي ګواښ په توګه ونه ګوري؛ بلکې د منځنۍ او سویلي اسیا ترمنځ یې د نښلونکې کړۍ په توګه مطرح کړي.
راپور د «ترمذ ډیالوګ» یادونه کوي او وايي، دغه چوکاټ د سیاسي خبرو، ترانسپورټ، لوژستیک، اقلیمي بدلون او بشري همکاریو د پراختیا لپاره کارول کېږي. د دغه انسټیټیوټ په وینا، د افغانستان لپاره د منځنۍ اسیا د ځانګړو استازو منظمې ناستې هم پیل شوې او د افغانستان د موضوع لپاره د سیمه‌ییز تماس د یوې ډلې پر جوړېدو هوکړه شوې ده.
راپور وړاندې کاږي، پر کابل واکمنو طالبانو هم هڅه کړې چې د منځنۍ اسیا له هېوادونو سره په خپلو شرایطو تعامل وکړي او په ۲۰۲۶کال کې یې د افغانستان او منځنۍ اسیا د مشورتي ډیالوګ لومړنۍ غونډې کوربه‌توب کړی دی.
د راپور له مخې، له پاکستان سره د کړکېچونو او د سیمې د امنیتي وضعیت له بدلون وروسته افغانستان په زیاتېدونکې توګه د شمالي لارو او د منځنۍ اسیا له بازارونو سره د اړیکو پراختیا ته مخه کړې ده.
راپور زیاتوي، د منځنۍ اسیا هېوادونه د افغانستان په اړه یو شان پالیسۍ نه‌لري. ازبکستان پر اقتصادي نښلونې، تاجکستان پر امنیتي اندېښنو، ترکمنستان پر انرژۍ او ترانزیټ او قزاقستان پر اقتصادي او ډیپلوماټیکو اړیکو تمرکز کوي.
د یاد انسټیټیوټ په وینا، امریکا هم له افغانستان نه تر وتلو وروسته له منځنۍ اسیا سره خپلې اړیکې ساتلې؛ خو تمرکز یې اوس پر اقتصادي همکاریو، انرژۍ، ترانسپورټ او پانګونې دی.
راپور د زلمي خلیلزاد او د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي ترمنځ د وروستۍ لیدنې یادونه هم کوي او وايي، که څه هم خلیلزاد نور د امریکا رسمي استازی نه‌دی؛ خو دغه لیدنه ښيي چې د امریکا او افغانستان اړیکې په بشپړه توګه نه‌دي پرې شوې.
د امنیت او پرمختیا انسټیټیوټ په پایله کې وايي، امریکا له افغانستان نه وتلې خو افغانستان لاهم د منځنۍ اسیا د جیوپولیټیکي محاسبو مهمه برخه ده او د سیمې هېوادونه هڅه کوي د کابل د موضوع د مدیریت لپاره خپل سیمه‌ییز چوکاټونه پراخ کړي.

د غونډې پرمهال ویناوالو ویلي، نجونې له شپږم ټولګي پورته ښوونځیو ته د تګ اجازه نه‌لري او ښځې نه‌شي کولی له محرم پرته ډاکټر، محکمې یا ځینو عامه ځایونو ته ولاړې شي.
د افغانستان د بشري حقونو خپلواک کمېسیون پخوانۍ مشرې شهرزاد اکبر ویلي، د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې مذهبي لږکۍ له لا زیاتو فشارونو سره مخ شوې دي. هغې ویلي، مسیحیان، هندوان، بهایان او نور غیرمسلمان مذهبي لږکۍ اړې دي خپل دیني مراسم په پټه ترسره کړي؛ ځکه د نیول کېدو او حتی د مرګ له ګواښ سره مخ دي.
اغلې اکبر زیاته کړې، چې په افغانستان کې د سېکانو شمېر خورا کم شوی او یهودان، مسیحیان او د نورو ادیانو پیروان خپل دیني بدلونونه پټ ساتي. هغې دغه ادعا هم کړې، چې په هېواد کې خپلسرې نیونې او توقیفونه دوام لري او ځینې کورنۍ د خپلو نیول شویو خپلوانو د خوشې کېدو لپاره د پیسو ورکولو ته اړ اېستل کېږي.
د «ارامش» په نوم د یوه بنسټ مشرې صوفیا رمیار ویلي، ښځې د هېواد په کچه له محدودیتونو سره مخ دي؛ خو د مذهبي لږکیو ښځې د اضافي څار او محدودیتونو له ګواښ سره هم مخامخ دي.
د هغې په وینا، ګڼې ښځې عامه ځایونوته ته له تګ‌راتګ ډډه کوي او طالبان حتی په روغتونونو کې هم د ښځو د هویت د څار لپاره کسان ګوماري. رمیار ویلي، «حقونه د مذهب په نوم محدودېږي» او ګڼې ښځې د خپل خوندیتوب لپاره پر ځان محدودیتونه لګوي.
هغې زیاته کړې، چې ان سني مسلمانې ښځې هم د ستونزو د مخنیوي لپاره جوماتونو ته له تګ څخه ډډه کوي او د کور نارینه هم د ښځو د کړنو له امله له سزا سره مخ کېدای شي.
د غونډې ګډونوالو ویلي، د زده‌کړو، کار او ازاد تګ‌راتګ محدودیتونو د افغان ښځو پر رواني روغتیا ناوړه اغېز کړی او ډېری ښځې احساس کوي چې د دوی پر ضد محدودیتونه د هماغه دین په نوم توجیه کېږي چې دوی ته د عزت او ځواک احساس ورکوي.
کارپوهانو همداراز له امریکا غوښتي، چې د افغان پناه غوښتونکو لپاره د کډوالۍ قانوني لارې اسانه کړي، افغان محصلانو ته د امریکا پوهنتونونو ته د لاسرسي زمینه برابره کړي او پر طالبانو د نجونو او ښځو د محدودیتونو د لرې کولو لپاره فشار زیات کړي.
د راپور له مخې، که څه هم ځینې نجونې خپلې زده‌کړې په انلاین بڼه یا پټو ښوونځیو کې دوام ورکوي او یوشمېر نورې پاکستان ته تللې دي؛ خو د ګڼو افغان نجونو لپاره له لومړنیو زده‌کړو وروسته د زده‌کړې دروازې لاهم تړلې دي.
ګډونوالو خبرداری ورکړی، چې د معلوماتو راټولول او د بشري حقونو د سرغړونو ثبتول ورځ تر بلې ستونزمن کېږي، ځکه د دوی په وینا هغه سرچینې چې پخوا به یې معلومات شریکول، اوس له جدي محدودیتونو سره مخ دي.

په راپور کې راغلي، د عمران خان په ملاتړ د اعتراضونو له اعلان سره سم په اسلام‌اباد کې چارواکو له وړاندې سړکونه د کانټینرونو په اېښودلو تړلي دي. د راپور له مخې، د پاکستان تحریک انصاف ګوند د یکشنبې لپاره د پراخو اعتراضونو اعلان کړی او د عمران خان د خوشې کېدو غوښتنه کوي.
راپور زیاتوي، پاکستاني رسنۍ د عمران خان د نوم له یادولو ډډه کوي او یوازې یې د تحریک انصاف د «بنسټګر» په نوم یادوي. راپور وړاندې کاږي، تېره میاشت روغتون ته د هغه د لېږد پرمهال چارواکو هڅه کړې وه چې د نوموړي انځورونه خپاره نه‌شي.
د راپور له مخې، چارواکو د عمران خان څو خویندې او نور خپلوان هم له اعتراضونو وړاندې نیولي او لامل یې «عامه امنیت ته جدي ګواښ» بللی دی. راپور وايي، د پوځ او حکومت له هڅو سره، سره عمران خان لاهم د مېلیونونه پلویانو لپاره د پاکستان د دودیز سیاست تر ټولو مهم بدیل ګڼل کېږي او شنونکي باور لري چې په ازاده ټاکنو کې به بریالی شي.
د اکسفورډ پوهنتون استاد عدیل ملک فایننشل ټایمز ته ویلي، پاکستان د عمران خان د محبوبیت او د پوځ د واکمنۍ ترمنځ په یوه سیاسي کړکېچ کې بند پاتې دی.
راپور وايي، عاصم منیر په وروستیو میاشتو کې د پاکستان د نړۍوال دریځ د پیاوړتیا هڅه کړې؛ خو په کور دننه له امنیتي ستونزو، اقتصادي ننګونو او د ولسي ملاتړ له کمښت سره مخ دی.
د اتلانتیک شورا شنونکي مایکل کوګلمن ویلي، پر عمران خان او د هغه پر پلویانو دوامداره فشارونه ښايي نوي اعتراضونه او سیاسي بې‌ثباتي رامنځته کړي. راپور لیکي، چې عمران خان په ۲۰۱۸کال کې له پوځ سره د نږدې اړیکو له امله واک ته ورسېد؛ خو وروسته یې له پوځ سره سیاسي اختلافات رامنځته شول.
نوموړی د اقتصادي ناورین پر مهال د پارلمان د بې‌باورۍ په رایه له واکه لرې شو او له ۲۰۲۳کال راهیسې د فساد او ترهګرۍ په ګډون په بېلابېلو تورونو زنداني دی. د هغه ګوند وايي، دغه قضیې سیاسي انګېزه لري.
راپور د عمران خان د خور عظمی خان په حواله ویلي، نوموړی په زندان کې د روغتیايي خدمتونو له کمښت سره مخ دی او په انفرادي خونه کې ساتل کېږي. راپور د ۲۰۲۳کال د اعتراضونو یادونه هم کوي او وايي، کله چې عمران خان ونیول شو، د هغه پلویانو پر پوځي تاسیساتو بریدونه وکړل چې وروسته امنیتي ځواکونو په زرګونو کسان ونیول.
د راپور له مخې، د ۲۰۲۴کال په نومبر کې هم د عمران خان د پلویانو د لاریون پرمهال امنیتي ځواکونو پارلمان ته نږدې پر لاریون کوونکو ډزې وکړې او د تحریک انصاف او عیني شاهدانو په وینا، لږ تر لږه ۱۲ کسان ووژل شول.
راپور وايي، د عمران خان د پلویانو د بسیج کولو وړتیا د پوځ لپاره په داسې وخت کې یوه جدي ستونزه ده چې پاکستان د لوېدیځو ایالتونو له ناامنۍ او د کشمیر له اعتراضونو سره هم مخ دی.
راپور زیاتوي، چې حکومت د مخالفتونو د محدودولو لپاره قانوني بدلونونه راوستي او د انټرنېټي بیان پر ازادۍ یې محدودیتونه لګولي دي. راپور د حقوقي کارپوه اسد رحیم خان په حواله لیکلي، پاکستان د خپل تاریخ له «تر ټولو ستر قضایي شاتګ» سره مخ دی او پر خپلواکو قاضیانو فشارونه زیات شوي دي.
راپور کاږي، سره له دې چې عمران خان په زندان کې دی، د هغه انځورونه لاهم د پاکستان په ښارونو کې پر موټرو او رېکشاوو لیدل کېږي او د مصنوعي ځیرکتیا له لارې جوړې شوې ویدیوګانې یې پر خواله رسنیو کې په پراخه کچه خپرېږي.

د راپور له مخې، په ۲۰۲۲کال کې په افغانستان کې پر شاوخوا ۲۳۲زره هکټاره ځمکه کوکنار کرل شوي وو؛ خو دغه کچه په ۲۰۲۵کال کې ۱۰زره او ۲۰۰ هکټارو ته راټیټه شوې وه.
راپور کاږي، په ۲۰۲۲کال کې د افغانستان د تریاکو تولید نږدې ۶۲۰۰ ټنه اټکل شوی و؛ خو په ۲۰۲۵کال کې احتمالي تولید ۲۹۶ ټنو ته راکم شوی دی. د راپور له مخې، وچکالۍ او د حاصلاتو کمښت هم د تولید په راټیټېدو کې رول درلود او دغه بدلون یوازې له بندیز سره تړاو نه‌لري.
راپور زیاتوي، چې د کوکنارو د کر کمښت له امله اقتصادي اغېزې د بزګرانو پر عوایدو هم څرګندې شوې دي. د تریاکو له خرڅلاو څخه د بزګرانو عواید په ۲۰۲۴کال کې له ۲۶۰ مېلیون ډالرو څخه په ۲۰۲۵کال کې ۱۳۴ مېلیون ډالرو ته راکم شوي، چې ۴۸ سلنه کمښت ښيي.
راپور ټینګار کوي، د بزګرانو د عوایدو کمښت لا دا نه ثابتوي چې د قاچاق نړۍوالو شبکو عواید هم په همدې اندازه کم شوي دي. د راپور له مخې، د افغانستان د تریاکو د تولید کمښت تراوسه د هیرویینو او تریاکو نړۍوال بازار ته بشپړ اغېز نه‌دی رسولی؛ ځکه په افغانستان کې د تریاکو سترې زېرمې لا هم شته.
راپور د یوې ارزونې له مخې وايي، په ۲۰۲۵کال کې په افغانستان کې شاوخوا ۱۲زره ټنه تریاک زېرمه شوي وو او دغه زېرمو د هیرویینو د عرضې د دوام په برخه کې مهم رول لوبولی دی.
په راپور کې د بدیلو تولیدوونکو هېوادونو یادونه هم شوې ده. د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، په میانمار کې د کوکنارو د کر ساحه له ۴۵زره او ۲۰۰ هکټارو څخه ۵۳زره او ۱۰۰ هکټارو ته لوړه شوې؛ خو د تریاکو تولید یې یوازې یو سلنه زیات شوی دی.
راپور پاکستان هم د احتمالي بدیلې سرچینې په توګه یادوي او وايي، د سپوږمکۍ انځورونو پربنسټ په ۲۰۲۵کال کې په بلوچستان ایالت کې پر شاوخوا ۹۱۱۶ هکټاره ځمکه کوکنار کرل شوي وو.
راپور وايي، د کوکنارو د تولید کمښت درې جلا پوښتنې راپورته کړې دي. لومړۍ دا چې ایا دولت کولای شي د نشه‌يي توکو پراخ تولید راکم کړي؟ د افغانستان تجربه دې پوښتنې ته مثبت ځواب ورکوي.
دویمه پوښتنه دا ده، چې ایا دغه کار د تریاکو او هیرویینو نړۍوال بازار هم راکم کړی؟ راپور وايي، د زېرمو، بدیلو عرضه کوونکو او د بازار د نورو عواملو له امله د دغه پوښتنې ځواب لاهم روښانه نه‌دی.
درېیمه پوښتنه د قاچاقي ډلو د عوایدو او ګټو په اړه ده. راپور وايي، لاهم روښانه نه‌ده چې د تریاکو د تولید کمښت د نشه‌يي توکو د قاچاق شبکو پر عوایدو او نړۍوال ناقانونه اقتصاد څه اغېز کړی دی.
د راپور له مخې، افغانستان ثابته کړې چې د کوکنارو تولید په پراخه کچه راکمېدای شي؛ خو دا لا هم نه‌ده ثابته شوې چې دغه کمښت به په اوږدمهال کې نړۍوال بازار او د جرمونو د ډلو مالي سرچینې هم راکمې کړي کنه.