د مقاومت جبهې په نوم د طالبانو د یوې وسلهوالې مخالفې ډلې د سیاسي دفتر مشر عبدالله خنجاني د افغانستان لپاره د اروپايي ټولنې نوي ځانګړي استازي ته د مبارکۍ په پیغام کې له طالبانو سره د دغې ټولنې تعامل ته په اشارې ویلي، چې دا ډله د ناورین حللاره نه، بلکې اصلي سرچینه ده.
عبدالله خنجاني توماس فریلېسن ته د شنبې په ورځ (د تلې ۱۸مه) په خپله اېکس پاڼه د نوې دندې د مبارکۍ ترڅنګ ټینګار کړی، چې له افغانستان سره د اروپایي ټولنې تعامل باید د بشري حقونو، ولسواکۍ او عدالت پر بنسټ ولاړ وي. نوموړي ویلي، چې د طالبانو اداره پهخپله د روان بحران اصلي ریښه ده، نه د حل لاره.
خنجاني زیاته کړې، چې افغانستان دا مهال له پېچلو او څو اړخیزو ننګونو سره مخامخ دی او تمه لري، چې اروپايي ټولنه د نوي استازي تر مشرۍ لاندې یوه ټولشموله تګلاره خپله کړي. هغه ټینګار کړی، چې د افغان ولس د بنسټیزو حقونو ملاتړ باید د اروپايي هېوادونو د سیاست په لومړیتوب کې وي.
د طالبانو دغه مخالف همدارنګه زیاته کړې، چې اروپايي ټولنه باید له افغانستان سره خپل تعامل یوازې د کډوالۍ او د پناه غوښتونکو د شړلو تر مسایلو پورې محدود نهکړي.
نوموړي د اروپايي ټولنې نوي استازي ته په دغه نوي او حساس ماموریت کې د بریا هیله هم څرګنده کړې ده.
دغه څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د بشري حقونو، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو د حقونو د خوندیتوب په برخه کې نړیوالې اندېښنې لا هم پر ځای پاتې دي. مخالفو سیاسي ډلو تل پر نړیوالې ټولنې غږ کړی، چې په خپلو ډیپلوماټیکو تګلارو کې له اصولو او ارزښتونو پر شا نهشي.
د اروپایي ټولنې نوي استازي فریلېسن اعلان کړی، چې د افغان ولس، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو له بنسټیزو حقونو څخه ملاتړ به د افغانستان په اړه د اروپايي ټولنې د تعامل په اصلي محور کې ځای ولري.
د اسټرالیا د پوځ یو پخوانی سرتېری متیو بېل چې د ارزګان په ترینکوت پوځي اډه کې یې دنده ترسره کړې وايي، اسټرالیايي ځواکونو هغه مهال د افغانستان د امنیت په ټینګښت او د خلکو د ژوند په ښه کېدو کې ونډه لرله، خو اوس طالبانو د خلکو ازادۍ محدودې کړې دي.
هغه پخواني اسټرالیايي سرتېري چې په افغانستان کې یې دندې ترسره کړي د یکشنبې په ورځ د تلې په ۱۹مه، د افغانستان په جګړه کې د خپل هېواد د پوځي ماموریت د پیل د ۲۵مې کلیزې په مناسبت سره راټولېږي.
سره له دې چې په افغانستان کې د اسټرالیا د پوځي حضور په اړه جنجالونه او بېلابېل نظرونه شته، یو شمېر هغه سرتېري چې د جګړې په ډګر کې حاضر وو، لا هم له خپل رول او لاسته راوړنو دفاع کوي.
متیو بېل له اسوشیټېډ پرېس اسټرالیا خبري اژانس سره په خبرو کې وویل، چې د دوی ځواکونو په افغانستان کې بدلونونه راوستل، په ځینو سیمو کې یې د امنیت او ثبات په ټینګښت کې مرسته وکړه او په کلیوالو سیمو کې یې د نجونو د زدهکړو او روغتیايي خدمتونو د پراختیا زمینه برابره کړه.
دغه ۳۸ کلن پخواني سرتېري زیاته کړه، چې د هغه وخت د افغانستان خلکو تر ډېره له زیاتو ازادیو برخمن وو، خو اوس د طالبانو تر واکمنۍ لاندې له پراخو محدودیتونو او ځپونکو اقداماتو سره مخ دي.
د «اسلیپر» په نوم د اسټرالیا لومړنی پوځي ماموریت د ۲۰۰۱ کال د اکتوبر په ۱۱مه په افغانستان کې پیل شو او تر ۲۰۱۴ کال پورې یې دوام وکړ. د دې عملیاتو او په افغانستان او سیمه کې د اسټرالیا د ورپسې پوځي ماموریتونو پر مهال، د دوو لسیزو په اوږدو کې د دغه هېواد له ۳۵ زرو څخه ډېر ښځینه او نارینه پوځیان منځني ختیځ ته واستول شول.
په دې موده کې د اسټرالیا د دفاعي ځواکونو ۴۷ غړي د پوځي خدمت پر مهال ووژل شول او ۲۶۳ نور ټپیان شول. متیو بېل وویل، چې د اسټرالیايي ځواکونو په ماموریت کې د پوځي موټرو په وسیله یا په پښو د دښتو، شنو سیمو او د ځايي خلکو د مېشت ځایونو ګزمې شاملې وې، څو د طالبانو د پرمختګ مخه ونیسي.
هغه زیاته کړه، چې د دوی د ماموریت سیمه خطرناکه وه او اسټرالیايي ځواکونه څو ځله د مخامخ ډزو په ګډون له بېلابېلو ګواښونو سره مخ شوي وو.
اسټرالیا د ۲۰۲۱ کال په جون میاشت کې له افغانستان څخه د خپلو پوځي ځواکونو د اېستلو بهیر په رسمي ډول بشپړ کړ. امریکايي ځواکونه هم د همدغه کال په اګست کې له افغانستان څخه ووتل او د پخواني حکومت له ړنګېدو وروسته طالبان یو ځل بیا واک ته ورسېدل.
په افغانستان کې د اسټرالیا د پوځي ماموریت د ۲۵مې کلیزې په درشل کې د دغه هېواد پخواني سرتېري وایي، حکومت یې د افغانستان او منځني ختیځ د جګړو اړوند څلور ټوکه تاریخي اسناد لا هم نهدي خپاره کړي. دوی دا ځنډ د حقایقو پټول ګڼي او وایي دغه وضعیت د دوی پر رواني حالت ناوړه اغېزه کړې ده.
په اسټرالیا کې د پخوانیو سرتېرو سازمانونو او د یاد هېواد د جګړې یادګار ادارې له خپل حکومت څخه غوښتي، چې په افغانستان او عراق کې د دغه هېواد د جګړو رسمي تاریخي اسناد نور خپاره کړي.
په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو راهیسې لږ تر لږه ۲۳۳ افغانان د ۱۴۰۵ تر تلې میاشتې (د ۲۰۲۶ سپټمبر) پورې په ایران کې اعدام شوي دي. د شمېرو له مخې، د افغانانو د اعدام دغه لړۍ په دې وروستیو کلونو کې پراخه شوې ده.
په ناروې کې مېشت د ایران د بشري حقونو سازمان وایي، چې په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته په لومړنیو میاشتو کې ایران ۵ افغانان اعدام کړل.
دا لړۍ، په ۲۰۲۲ کې ۱۶، په ۲۰۲۳ کې ۲۵، په ۲۰۲۴ کې ۸۰ او په ۲۰۲۵ کې ۸۴ تنو ته ورسېد.
یاد شوي سازمان، د روان زېږیز کال په لومړیو ۹ میاشتو کې د ۲۳ نورو افغانانو اعدام هم ثبت کړی دی.
د دې شمېرو له مخې، په ۲۰۲۲ کال کې له ۱۶ مواردو څخه د افغانانو د اعدام شمېر په ۲۰۲۵ کې ۸۴ ته پورته شوی؛ په ۲۰۲۵ کال کې ثبت شوې دا پېښې د تېر کال پرتله ۵ سلنه زیاتوالی ښيي.
د ایران د بشري حقونو سازمان خبرداری ورکړی، چې دغه مستند شوي ارقام ښایي د ټولو اعدامونو شمېر نهوي، ځکه ایراني چارواکي ډېر اعدامونه په رسمي ډول نهاعلانوي. دغه سازمان وایي، چې په ۲۰۲۴ کال کې یوازې د افغانانو د اعدامونو یوه برخه د ایران رسمي سرچینو اعلان کړې ده.
ایران په ټولیز ډول افغانان د وژنو او د نشه یي توکو اړوندو جرمونو په تور اعدام کړي دي. د روان کال په سپټمبر کې د ایران د بشري حقونو سازمان وویل، چې ایران د تورات محمدي په نوم یو افغان د جاسوسۍ په تور اعدام کړ. دغه سازمان ویلي وو، چې هغه په پټه اعدام شوی او ایراني چارواکو یې له اعدام مخکې، کورنۍ ته خبر نهوو ورکړی.
د طالبانو غبرګون
د ۲۰۲۵ په جنورۍ کې طالب چارواکو له ایران څخه وغوښتل چې پر اعدام د محکومو افغان بندیانو نوملړ ورسره شریک او هم د اعدام سزا پر ځای دغو محکوم شویو ته بدیلې سزاوې وټاکي.
دا غوښتنه تهران ته د طالبانو د سترې محکمې د مرستیال عبدالمالک حقاني په مشرۍ د یوه پلاوي د سفر پر مهال وشوه. د طالبانو سترې محکمې ویلي وو، چې دا غوښتنه یې پلاوي د ایران د قضایه قوې د نړیوالو چارو او بشري حقونو له مرستیال کاظم غریب ابادي سره شریکه کړې وه.
عبدالمالک حقاني له ایراني چارواکو غوښتي وو، چې د اسلامي اصولو او هغه څه لهمخې، چې دوی «اسلامي ورورولي» ګڼلې وه، د اعدامېدونکو افغانانو په مجازاتو کې نرمښت وکړي. طالب چارواکو دغه راز، د قصاص کېدونکو افغانانو نوملړ هم غوښتی وو.
د طالب چارواکو په وینا، په دې لیدنه کې ایراني چارواکو افغانستان ته د ۱۵۰۰ بندیانو د لېږد خبره کړې وه. له هغې نېټې تر اوسه، ایراني چارواکو نهدي ویلي، چې د اعدام سزا د بدیل په تړاو یې د طالبانو غوښتنه منلې او که نه.
د قربانیانو کورنۍ له طالبانو او تهران څخه ځواب غواړي
په ایران کې د یوه اعدام شوي افغان عبدالله تاجیک د ورور روح الله حمیدي روایت ښيي، چې افغان کورنۍ په ایران کې د خپلو محکوم شویو غړو د دوسیو په څارلو کې ګڼې ستونزې لري.
حمیدي افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې ورور یې د نشه یي توکو د قاچاق په تور شاوخوا څلور نیم کاله وړاندې نیول شوی وو؛ هغه ادعا چې ده رد کړې ده. د حمیدي په وینا، ایراني چارواکو ترې د ورور د خوشې کولو لپاره، د ۱۰۰ میلیارده تومان په ارزښت وثیقه غوښتې وه، هغه پیسې چې د ده کورنۍ یې وس نهدرلود.
حمیدي دغه راز وویل، چې ورور یې مدافع وکیل ته لاسرسی نهدرلود. د هغه په وینا، په تهران کې د طالبانو سفارت ته له ورتلو وروسته ورته ویل شوي وو، چې افغانستان ته یې د ورور د لېږد په تړاو غوښتنلیک استول شوی دی. له دې سره سره، عبدالله تاجیک بیا هم په ایران کې اعدام شو.
په یوه بله قضیه کې محمد یوسف هم په ایران کې له ژونده بې برخې شوی. د هغه خپلوانو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې یوسف په یوې ایراني کارخونه کې کارکاوه. نوموړی پر خپلې کارخونې د ځینو کسانو له برید او ورسره له شخړې وروسته نیول شوی وو.
د یوسف د کورنۍ په وینا، هغه له یوه بل افغان کارګر سره یو ځای نیول شوی وو.
د یوسف کورنۍ دغه راز ویلي، چې د هغه د مړینې په اړه یې روښانه ځواب نهدی ترلاسه کړی. دا کورنۍ، د هغه د نیول کېدو او مرګ دواړو په اړه ځواب غواړي.
ایراني چارواکو هم په دغه راپور کې د شویو ادعاوو په تړاو ځواب نهدی ویلی.
د عادلانه لاسرسي په تړاو اندېښنې
د بشري حقونو سازمانونو په ایران کې د اعدام د قضیو په تړاو عدالت ته له نهلاسرسي اندېښنه ښودلې ده. خپلواکو مدافع وکیلانو ته لږ لاسرسی، له تورنو کسانو جبري اعتراف او د کورنۍ ملاتړ او کونسلي خدمتونو ته د بهرنیو بندیانو نهلاسرسی د دغو اندېښنو مهمې برخې دي.
د ایران د بشري حقونو سازمان هم په خپلو راپورونو کې ویلي، چې ډېری محکوم شوي افغانان، د کورني ملاتړ شبکې او مدافع وکیل ته لاسرسی نهلري.
له دې سره هم مهاله؛ د «هرانا» په نوم د ایران د بشري حقونو د فعالانو یوې ډلې په یوه راپور کې چې پرون (جمعه د تلې ۱۷مه) یې خپور کړ اعلان وکړ، چې د ۲۰۲۵ کال د اکتوبر له ۱۰ مې د ۲۰۲۶ کال د اکتوبر تر ۸ مې، په ایران کې لږ ترلږه ۲۰۰۳ تنه اعدام شوي، چې د تېر کال پرتله، شاوخوا ۲۹ سلنه زیاتوالی ښيي.
هرانا زیاتوي، چې د ثبت شویو اعدامونو شاوخوا ۹۵ سلنه یې د رسمي سرچینو له لوري نهدي اعلان شوي.
د اکتوبر ۱۰ مه، د اعدام سزا پر وړاندې د مبارزې نړیواله ورځ ده. په ایران کې د افغانانو د اعدام په تړاو د بشري حقونو د سازمانونو شمېرې په داسې مهال خپرېږي، چې د ګڼو بندیانو کورنۍ د خپلو غړو د قضیو په اړه معلوماتو ته محدود لاسرسی لري او ډېری یې د خپلو خپلوانو د اعدام له مهالوېشه نهخبریږي.
ملګرو ملتونو اعلان وکړ چې د ۱۴۰۱ کال د مرغومي له ۱۱مې تر ۱۴۰۴ کال د مرغومي تر ۱۰مې نېټې پورې، په افغانستان کې ۱۴۱۵ ماشومانو ته مرګژوبله اوښتې ده. له دې ډلې، ۴۴۶ ماشومانو خپل ژوند له لاسه ورکړی او ۹۶۹ ماشومان ټپیان شوي دي.
د ملګرو ملکتونو د شمېرو لهمخې، د قربانیانو په ډله کې ۱۰۹۴ هلکان، ۳۱۰ نجونې، د ناڅرګند جنسیت لرونکو ۱۱ ماشومان شامل دي.
د ماشومانو او وسلهوالو نښتو په اړه د ملګرو ملتونو د نوي راپور له مخې، طالبانو په همدې موده کې ۵۵۷ هلکان، چې تر ۱۲ کلنۍ پورې عمر لرونکي ماشومان هم پکې دي، جذب او په کار ګومارلي دي.
د ماشومانو د جذب پېښې د پخوانۍ راپور ورکولو دورې په پرتله ۸۱ سلنه زیاتې شوې دي او دا ټولې پېښې طالبانو ته منسوبې شوې دي.
همدارنګه په راپور کې ویل شوي چې د ماشومانو د مرګژوبله شاوخوا ۸۰ سلنه د چاودېدونکو توکو له امله رامنځته شوې ده.
ملګري ملتونه خبرداری ورکوي چې ناچاوده توکو او له جګړې پاتې چاودېدونکي توکي لاهم په افغانستان کې د ماشومانو ژوند ګواښي.
دغه راپور په ټولیز ډول د ماشومانو د حقونو د سختو سرغړونو ۴ زره او ۵۸۲ پېښې تایید کړې دي.
دا شمېر د پخوانۍ دورې په پرتله ۳۸ سلنه راکم شوی دی، خو ملګري ملتونه ټینګار کوي چې دا کمښت د ماشومانو د وضعیت د عمومي ښه والي په مانا نه دی.
ډېری ثبت شوې پېښې طالبانو او ورپسې ناڅرګندو عاملانو ته منسوبې شوې دي.
مرستو رسولو پر وړاندې د خنډونو زیاتوالی
ملګرو ملتونو ویلي، په دې موده کې بشردوستانه مرستو ته د لاسرسي د مخنیوي ۲ زره او ۲۴۱ پېښې ثبت شوې دي چې د تېرې دورې په پرتله ۱۸۹ سلنه زیاتوالی ښيي او د ثبت شویو سرغړونو تر ټولو لوړه شمېره جوړوي. همدارنګه پر ښوونځیو او روغتونونو د بریدونو ۳۳۸ پېښې ثبت شوې دي چې ۱۶۳ یې پر ښوونځیو او ۱۷۵ نورې یې پر روغتونونو وې.
ملګرو ملتونو د ماشومانو پر وړاندې د جنسي تاوتریخوالي ۲۴ پېښې (اته هلکان او ۱۶ نجونې) تایید کړې دي. په همدې موده کې اووه ماشومان «دوه هلکان او پنځه نجونې» تښتول شوي دي چې دا ټولې پېښې طالبانو ته منسوبې شوې دي.
محدودیتونه او د ماشومانو لپاره یې پایلې
راپور ټینګار کوي چې پر ښځو او نجونو د طالبانو د ادارې محدودیتونو، له هغې ډلې له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده کړو بندیز، د امر بالمعروف او نهی عن المنکر قانون او په بشردوستانه بنسټونو کې د ښځو پر کار محدودیتونو، د حیاتي خدماتو وړاندې کول ګډوډ کړي او د ماشومانو پر وضعیت یې اغېز کړی دی.
د ماشومانو او وسلهوالو نښتو په چارو کې د ملګرو ملتونو د سرمنشي ځانګړې استازې ونسا فریزر له ښکېلو لورو غوښتي دي چې د ماشومانو د ساتنې لپاره ټول ممکن اقدامات وکړي او د استوګنې په سیمو کې د چاودېدونکو وسلو له کارولو ډډه وکړي.
هغې همدارنګه د طالبانو له ادارې غوښتي دي چې پر ښځو او نجونو لګول شوي محدودیتونه لغوه کړي، د ماشوم تعریف د ماشوم د حقونو له کنوانسیون سره همغږی کړي او توقیف ځایونو ته د ملګرو ملتونو بې خنډه لاسرسی برابر کړي.
د رواني روغتیا نړۍواله ورځ سږ کال په داسې حال کې نمانځل کېږي چې ملګري ملتونه په افغانستان کې د لوږې، بېځایه کېدو، اقلیمي بدلونونو او د طالبانو د محدودیتونو له امله د افغانانو د رواني روغتیا په اړه اندېښنه څرګندوي.
له بلې خوا د رواني سلامتۍ کمزوری فرهنګ، په دې اړه د عامه پوهاوي نشتون، روغتیایي اسانتیاوو ته نه لاسرسی د رواني روغتیا پر وړاندې ګواښونه نور هم زیات کړي دي.
د رواني ناروغیو ډاکټره رضوانه رحیمي وایي چې د رواني روغتیا نه موخه پر خپل رواني وضعیت، احساساتو، او کړنو واک او کنټرول لرل دي په داسې ډول چې یو نفر وکولی شي د یو څه په هکله پریکړه وکړي، د ستونزو پر وړاندې د مقاومت او له ستونزو وروسته بېرته د ځان رغولو وړتیا ولري.
د نوموړې په وینا دا اړینه نه ده چې هر انسان باید سل په سلو دا هرڅه وکړی شي بلکه همدا چې حالاتو سره د عیارېدو وړتیا ولري کافي دی.
د اغلې رحیمي په وینا له علمي پلوه رواني روغتیا د انسانانو له عمومي روغتیا څخه یوه نه جلا کېدونکې برخه ده چې ټول وجود ترې اغیزمنېدلی شي.
ډاکټره رحیمي وایي یو انسان چې بشپړه رواني روغتیا ولري باید مثبتې کړنې، پر ځان باور او د ښو اړیکو جوړولو وړتیا أکې څرګنده وي.
هغه د رواني ناروغیو د پیدا کېدو او لاملونو په هکله وایي چې بیلابیل لاملونه کولی شي په رواني ناروغیو کې اغیز ولري لکه ارثي او بیولوژیکي مسایل، د ژوند ډول او چاپیریالي اغیزې، د خپګان او اندیښنو نا سالم مدیریت، پر ځان نا باوري، منفي باورونه، ټولنیز عوامل، کډوالۍ، کلتوري محدودیتونه، هغه عوامل دي چې د انسانانو رواني روغتیا ترې اغیزمنیدلی شي.
هغه افغانستان کې د رواني روغتیا په هکله وایي چې افغانانو تر ډېره ټولیزه ټروما تجربه کړې د هغې په وینا په دغه هېواد کې د نا سالم رواني وضعیت تر ډیره عمده لامونه ټولنیز، چاپیریالي، او کلتوري مسایل کیدی شي چې په وینا یې په ټولنیز او چاپیریالي مسایلو کې جګړې، بې وزلي، کډوالۍ، اقلیمي اغیزې او په فرهنګي او کلتوري اړخ کې یې ناسم رواجونه، محدودیتونه او بندیزونه راتلي شي.
څه موده وړاندې ملګري ملتونه او د «ریچ» څېړنیزې ادارې په یوه نوي تحلیلي ارزونه کې خبرداری ورکړی چې د لوږې، بېځایه کېدو او وچکالۍ دوام د افغانانو رواني روغتیا له جدي ګواښ سره مخ کوي.
د راپور له مخې، په افغانستان کې ۲۱،۹ میلیونه کسان بېړنیو بشري مرستو ته اړتیا لري.
د ملګرو ملتونو د مرستندویه وېبپاڼې «ریلیف» له خوا د خپرې شوې ارزونې له مخې، په ۲۰۲۶ کال کې د افغانستان ۴۵ سلنه وګړي له سخت بشري ناورین سره مخ دي. په دې برخه کې د خوړو ناامني تر ټولو مهم لامل بلل شوې او اټکل کېږي چې ۱۷،۴ میلیونه کسان به د لوږې له سخت بحران سره مخ شي.
همداراز، د «لا نینا» پدیدې له امله رامنځته شوې وچکالۍ د افغانستان ۱۲ ولایتونه سخت اغېزمن کړي او ۳،۴ میلیونه کسان یې په مستقیم ډول زیانمن کړي دي.
د رواني روغتیا او رواني ـ ټولنیز ملاتړ برخې شنونکي وايي، د عاید له لاسه ورکولو، بېځایه کېدو او پر ښځو او نجونو د سختو محدودیتونو له امله پرلهپسې رامنځته شويو ستونزو پر افغان ټولنې بېسارې رواني فشار راوستی دی.
د راپور له مخې، ماشومان، ښځې، معلولیت لرونکي کسان، د پاخه عمر لرونکي او بېځایه شوي کسان په اوسنیو شرایطو کې له تر ټولو لوړې رواني زیانمننې سره مخ دي.
ښځې له رواني اړخه د زیانمنو له ډلې
د رواني برخې کارپوهان وایي چې ښځې د بیولوژیکي جوړښت له اړخه هم له زیانمنو ډلو څخه ګڼل کیږي. د روغتیا نړیوال سازمان وايي، د امیندوارۍ پر مهال او له زېږون وروسته رواني روغتیايي ستونزې په ځانګړي ډول خپګان ډېر عام دی او له هرو پنځو ښځو یوه په دې موده کې له رواني ستونزې سره مخ کېږي. په افغانستان کې هم له هرو پنځو کسانو یو له رواني روغتیايي ستونزې سره ژوند کوي.
افغانستان کې د طالبانو له واکمنۍ وروسته ښځې او نجونې له شپږم ټولګي پورته د لوړو زده کړو منع دي او همداراز دغې ډلې د ښځو په کار کولو، ازاد تګ راتګ، پارکونو او تفریح ځایونو ته د هغوی په تګ راتګ هم بندیز لګولی چې د خلکو په وینا دغې چارې د ښځو پر رواني روغتیا خورا منفي اغیزي کړې دي.
ملکه(مستعار) چې د کابل د خیر خانې مېنې اوسېدونکې ده افغانستان انټرنشل پښتو ته وایي چې د طالبانو له راتګ وروسته په ژور خپګان اخته شوې ده، نوموړې د خپلې دغې ناروغۍ اصلي لامل د طالبانو سخت دریځی او له کار او دندې د ښځو محرومیت ګڼي، هغه وایي چې د طالبانو له راتګ وړاندې د اوبو او انرژۍ وزارت کار کوونکې وه خو د طالبانو له راتګ وروسته په کور کیناسته هغه وایي هیله یې لرله چې تر لوړو دندو ورسیږې خو په وینا یې د طالبانو له راتګ وروسته یې هیلې له خاورو سره خاورې شوې او اوس پر رواني ناروغۍ اخته ده.
هغه وایي ډیر کوشش کوي چې له دې وضعیت څخه ځان وژغوري خو په وینا یې اوس مهال ښځو ته چاپیریال هیڅ دې ته ندی برابر چې دا بشپړه روغتیا تر لاسه کړي.
د هغې په وینا:«نه سپورټ لپاره چیرې تلی شو، نه تفریح لپاره ان اوس چې له حجاب سره وځو هم د نیول کېدو له ډار سره مخ یو نو بیخي له کوره نه وځو او دغه زندان کې ناست یو.»
ډاکټره رضوانه رحیمي افغانستان کې د رواني خدمتونو په برخه کې وایي چې په دغه هېواد کۍ رواني درملنې ته د خلکو لاسرسی ډېر محدود دی او د رواني متخصصینو کمښت او د رواني روغتیایی مرکزونو محدود شمیر دغې برخه کې د خلکو په ځانګړي توګه ښځو لپاره لاسرسی لا ستونزمن کړی.
نړۍوالې ټولنې په وار وار له طالبانو غوښتي چې پر ښځو او نجونو شته بندیزونه لري کړي خو طالبان ادعا کوي چې ښځو ته یې «د شریعت تر سیوري» حقوق او ازادي ورکړې.
د روغتیا نړۍوال سازمان شمېرې ښیي، چې هر کال په نړۍ کې ۲۰ مېلیونه کسان د ځان وژنې هڅه کوي. دغه سازمان وايي، ځان وژنه که څه هم یوه نړۍواله پدیده؛ خو تر نږدې اتیا سلنو پورې یې په ټیټ او منځني عاید لرونکو هېوادونو کې پېښېږي.
افغانستان کې هم دې وروستیو کې د ځان وژنې راپورنه ډیر شوي دي دې وروستیو میاشتو کې له بیلابیلو ولایتونو څخه د ځان وژنې په هکله لږ تر لږه په څو اونیو کې د یوې پیښې خبر اوریدل کیږي.
روانه میاشت په ټولنیزو رسنیو یوه خپره شوې ویډېو کې یو ځوان ښکاريده چې د یو ټانکر د ټایر لاندې ځان غورځوي او ځان وژنه کوي.
فرانس۲۴ په یوه تازه راپور کې وايي، په افغانستان کې د ښځو د ځانوژنې پېښې د اندېښنې وړ کچې ته رسېدلې دي. د دغه راپور له مخې، په هرو ۱۲ تر ۲۴ ساعتونو کې د یوې ښځې د ځانوژنې راپور ورکول کېږي.
د روان کال وږي په ۶مه، د هلمند د سنګین ولسوالۍ په یو روغتیايي مرکز کې یوې قابلې له دندې څخه د ګوښه کېدو وروسته د زهرو ګولۍ خوړلي وې او ځان وژنه یې کړې وه.
همداراز په همدې ورځ یو بل ځوان په ننګرهار کې یو ځوان بهر ته د تګ لپاره د کورنۍ له خوا د پیسو د نه ورکړې وروسته ځان وژلی و.
د همدې میاشتې په ۳۰ مه، هم د فراه ښار د درېیمې حوزې په سیمه کې یو کس لومړی زهرجن توکي خوړلي و او وروسته یې ځان زندۍ کړی و.
فرانس۲۴ وايي، افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد بلل شوی چې د ښځو د ځانوژنې شمېر پکې د نارینهوو په پرتله لوړ ښودل شوی او په دغو پېښو کې ځینې نجونې یوازې ۱۱ یا ۱۲ کلنې دي.
روغتیايي کارپوهان وایي، ځانوژنه یوه پېچلې پدیده ده چې د ګڼو رواني، ټولنیزو او اقتصادي عواملو د یوځای کېدو له امله رامنځته کېدای شي. کله ناکله، هغه کسان چې له سختو رواني فشارونو سره مخ وي او د خپلو ستونزو د حل لپاره بله لاره نه ویني، د ځانوژنې له فکرونو سره مخ کېدای شي.
په افغانستان کې هم بېوزلي، رواني ستونزې، کورنی تاوتریخوالی، ټولنیز فشارونه او ځینې ناسم دودونه د هغو عواملو له ډلې کېدای شي چې د خلکو پر رواني روغتیا منفي اغېز کوي.
د روغتیا د نړۍوال سازمان د افغانستان برخې مشر ډاکټر اېډوېن سېنېزا سالوادو شنبه( د تلې۱۸مه) د رواني روغتیا نړۍوالې ورځې په مناسبت خپاره کړي پیغام کې د افغانستان خلکو ته ډاډ ورکړی چې د رواني روغتیا د ښهوالي په برخه کې یوازې نه دي او ټینګار یې کړی چې د خلکو د کیسو اورېدل، پاملرنه او ګډ ملاتړ مهم دي.
یاد سازمان په خپاره کړي پیغام کې ویلي: «هره کیسه د اورېدل کېدو وړ ده.» او افغانانو ته یې ژه خطاب ویلي چې: «تاسو یوازې نه یاست.» د روغتیا نړیوال سازمان زیاته کړې چې خلک باید د رواني هوساینې لپاره د یو بل خبرو ته غوږ ونیسي، پاملرنه وکړي او په ګډه ودرېږي.
هر کال د اکټوبر لسمه د د رواني روغتیا د نړۍوالې ورځې په توګه نمانځل کیږي. د رواني روغتیا د نړیوالې ورځې د نمانځلو موخه د رواني روغتیا په اړه د خلکو د پوهاوي لوړول، د رواني ستونزو په اړه د ناسم ټولنیز قضاوت مخنیوی او رواني روغتیايي خدمتونو ته د خلکو د لاسرسي پر اړتیا ټینګار دی.
په افغانستان کې د لسیزو جګړو، ناامنۍ، بېوزلۍ، بېځایه کېدو او ټولنیزو محدودیتونو، په ځانګړي ډول پر ښځو او نجونو د طالبانو لخوا د محدودیتونو له امله، د خلکو رواني روغتیا له ګڼو ننګونو سره مخ ده. له همدې امله، د رواني روغتیا اهمیت ته پاملرنه، د اغېزمنو کسانو ملاتړ او رواني روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي برابرول مهم شمیرل کیږي.
د افغانستان د جمهوري نظام پر مهال د اطلاعاتو او کلتور پخوانی وزیر عبدالکریم خرم وايي، د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو وروستۍ څرګندونې د لوېدیځ د تمدني هویت پر محور د نړۍ د یوې برخې د بسیجولو هڅه ده.
خرم باور لري چې واشنګټن له چین، روسیې او ایران سره د سیالۍ په شرایطو کې غواړي د لوېدیځ د تمدن او کلتور پر بنسټ د خپلو متحدینو ملاتړ پیاوړی کړي.
خرم د اېکس په ټولنیزه شبکه کې لیکلي چې روبیو د چهارشنبې په ورځ په یونان کې د اکروپولیس غونډۍ او د پارتنون معبد مخې ته په وینا کې لوېدیځ تمدن د نړۍ ستن او امریکا د لوېدیځ ستن بللی دی. هغه د روبیو دغه وینا د امریکا د بهرني سیاست په اړه له پخوانیو څرګندونو سره ورته، خو لا ډېره تنده او افراطي بللې ده.
خرم لیکلي: «داسې وینا باید د یوه بهرنیو چارو وزیر له خولې نه، بلکې د ساموېل هنټینګټن په څېر د یوه نظریهپرداز له خولې راوتلې وای.»
هنټینګټن امریکايي سیاسي پوه و چې د «تمدنونو د ټکر» نظریه یې مطرح کړې وه؛ دا نظریه د نړیوال سیاست او د تمدنونو ترمنځ د اړیکو په اړه د بحثونو له مهمو موضوعاتو څخه ده.
د خرم په وینا، که څه هم د روبیو په وینا کې د لرغوني فارس د امپراتورۍ پر بریدونو یادونې د ایران او امریکا د کړکېچ له امله پام ځان ته اړولی، خو د هغه پیغام تر دې پراخ دی او اروپا او هغو هېوادونو ته بلنه ورکوي چې ځانونه د لرغوني یونان او روم د تمدن وارثان ګڼي، څو د تمدني شخړې لپاره چمتووالی ونیسي.
خرم دغه تګلاره د هغو قدرتونو له چلند سره ورته بللی چې د ده په باور، د زوال پر مهال د خلکو د بسیجولو لپاره پر ملتپالنې او هویتي احساساتو تکیه کوي. هغه د شوروي اتحاد د ړنګېدو تر مخه د مارکسیزم ـ لینینیزم د نظریې کمزوري کېدو ته اشاره کړې او ویلي یې دي چې د هغې نظریې ځینو پلویانو ملتپالنه د نوي پناهځای په توګه غوره کړه.
هغه د افغانستان د کورنیو جګړو یادونه هم کړې او لیکلي یې دي چې په افغانستان کې ماتې خوړلو مارکسیستانو قومپالنه غوره کړه او په پایله کې یې د ده په باور، نوې فاجعه او کورنۍ جګړه رامنځته کړه.
خرم وايي، امریکا چې له چین، روسیې، ایران او په ټوله کې له ختیځ سره ځان په سیالۍ کې ویني، هڅه کوي د لوېدیځوالو د تمدني احساساتو په راپارولو سره د نړۍ یوه برخه له ځان سره ملګرې کړي.
هغه د ډونالډ ټرمپ، د هغه د مرستیال، مارکو روبیو او د دوی د ایډیالوژیکو متحدینو د فکر په اړه لیکلي چې د دوی په باور، د لوېدیځ او امریکا کمزوري له خپلو تاریخي ریښو، کلتور او هویت څخه د لرې کېدو پایله ده. خرم دا لیدلوری د هغو مسلمانانو له فکر سره پرتله کړی چې د اسلامي نړۍ د کمزورۍ د حل لپاره تېرو تاریخي دورو ته د بېرته ستنېدو غوښتنه کوي.