د پاکستان ولسمشر اصف زرداري، دغه هېواد ته د روسیې د کورنیو چارو د وزیر د سفر پر مهال، ټینګار کړی، چې دواړه هېوادونه دې د جیوپولیټکي مسایلو په پام کې نیولو پرته، د همکارۍ پراختیا ته دوام ورکړي. روسي وزیر، د پاکستاني پولیسو او متخصصانو روزنې ته چمتووالی ښودلی.
د پاکستان ولسمشر اصف علي زرداري، اسلام اباد ته د روسیې د کورنیو چارو د وزیر، ولادیمیر کولوکولتسف د سفر پر مهال، په بېلابېلو برخو کې د دواړو هېوادونو د اړیکو پر پراختیا ټینګار کړی.
د زرداري رسنیز دفتر په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې نوموړي روسیه د انرژۍ برخه کې د پاکستان ښه شریک ګڼلی، خو زیاته کړې یې ده، چې سوداګریزه راکړه- ورکړه څومره چې باید زیاته وي، هغسې نه ده.
پاکساني ولسمشر، ادعا کړې چې هېواد یې د جغرافیوي موقعیت له پلوه، د جنوبي، مرکزي او لویدیزې اسیا ترمنځ د یوه طبیعي پول حیثیت لري او کولای شي ټولې خواوې سره ونښلوي.
په اسلام اباد کې د روسیې سفارت بیا په خپله ایکس پاڼه، له خپل پاکستاني سیال محسن رضا نقوي سره د دغه روسي وزیر د لیدنې او پر امنیتي مسایلو د بحث خبر ورکړی.
د سرچینې د معلوماتو له مخې، دواړو لوریو له پولې بهر د سازمان شویو جرمونو، ترهګرۍ، نشه یي توکو او انسان قاچاق پر وړاندې د مبارزې په تړاو خبرې کړي.
روسي وزیر، په دې سفر کې د پاکستاني پولیسو او متخصصانو روزنې ته د خپل هېواد د چمتووالي د اعلان ترڅنګ، پاکستاني ولسمشر ته د روسیې د سفر بلنه ورکړې.
واتیکان د سېشنبې په ورځ اعلان وکړ چې ډاکټرانو د نړۍ د کاتولیکانو د ۷۱ کلن مشر پاپ لېو د سږو سرطان تایید کړی دی. ډاکټرانو د ایټالیا د پلازمېنې روم په یوه روغتون کې د جراحۍ پر مهال د پاپ د ښي سږي لاندینۍ برخه لرې کړې ده.
د واتیکان په وینا، دغه عملیات بریالي وو او کومه ستونزه پکې نه ده رامنځته شوې.
د رویټرز خبري اژانس د راپور له مخې، ډاکټرانو په وروستیو طبي معایناتو کې د پاپ په سږو کې یوه غوټه موندلې وه او نوموړی د سېشنبې په ورځ د جراحۍ لپاره روغتون ته ولېږدول شو.
واتیکان د پاپ د روغتیا په اړه په یوه خپاره کړي راپور کې ویلي چې د جراحۍ پر مهال د سږو د نسج د لابراتواري ازموینې پایلې د هغه د «سږو اډینوکارسینوما» ناروغي تاییدوي. دا د سږو د سرطان له تر ټولو عامو ډولونو څخه یوه ده.
په روم کې د جېمېلي روغتون د سینې د جراحۍ څانګې مشر، سټېفانو مارګارېتورا، ویلي چې ډاکټرانو د ناروغۍ د درملنې لپاره د کمرې په مرسته د جراحۍ له لارې د پاپ د ښي سږي لاندینۍ برخه لرې کړې ده.
د واتیکان په وینا، دغه عملیات شاوخوا ۹۰ دقیقې وخت ونیو او پرته له کومې ستونزې پای ته ورسېدل. پاپ له جراحۍ وروسته بېرته په هوش راغلی او اوس د روغتون په خپله خونه کې استراحت کوي.
تمه ده چې د نړۍ د کاتولیکانو مشر به شاوخوا یوه اوونۍ په روغتون کې پاتې شي. د هغه ټولې عامه غونډې او پروګرامونه هم د اکتوبر تر ۲۰مې نېټې پورې لغوه شوي دي.
پاپ لېو د ۲۰۲۵ کال په مې میاشت کې، د پاپ فرانسیس تر مړینې وروسته، د کاتولیکې کلیسا د مشر په توګه وټاکل شو. نوموړی د امریکا لومړنی پاپ دی. هغه تر دې مقام ته تر رسېدو وړاندې د ډېرو کلونو لپاره د پېرو په هېواد کې د کشیش او اسقف په توګه دنده ترسره کړې وه.
پاپ لېو د خپل مخکیني مشر، پاپ فرانسیس، برعکس تر اوسه کومه جدي او پېژندل شوې روغتیايي ستونزه نه لرله. هغه ورزش، په ځانګړې توګه ټینس، خوښوي او د رویټرز د راپور له مخې، داسې راپورونه نشته چې نوموړي دې د سګرټو څکولو سابقه لرلې وي.
د نړۍ د کاتولیکانو پخوانی مشر، پاپ فرانسیس، د خپل ژوند په وروستیو کلونو کې څو ځله په روغتون کې بستر شوی و او بالاخره د ۲۰۲۵ کال په اپرېل میاشت کې د ۸۸ کلونو په عمر ومړ.
ټاکل شوې ده چې پاپ لېو د نومبر له شپږمې تر اوولسمې نېټې پورې د ۱۱ ورځني سفر په ترڅ کې یوروګوای، ارجنټاین او پېرو ته ولاړ شي. خو لا څرګنده نه ده چې د هغه وروستۍ ناروغي او جراحي به پر دغه سفر څه اغېز ولري.
د کاتولیکې کلیسا مشر په ټوله نړۍ کې د شاوخوا ۱.۴ میلیارده کاتولیکانو تر ټولو لوړ مذهبي مرجع ګڼل کېږي. د واتیکان په اداري جوړښت کې د پاپ د ناروغۍ پر مهال د هغه د لنډمهاله ځایناستي لپاره کوم ځانګړی مقام نشته. په داسې حالت کې د واتیکان اداري چارې روانې وي، خو هغه پرېکړې چې د پاپ شخصي تایید ته اړتیا لري، ځنډول کېږي.
د پاپ لېو اصلي نوم رابرټ پریووست دی. هغه په ۱۹۵۵ کال کې د امریکا د شیکاګو په ښار کې زېږېدلی دی. نوموړی په ۱۹۸۵ کال کې، هغه مهال چې په پېرو کې یو ځوان کشیش و، د ټایفایډ په ناروغۍ اخته شو او د یوې مودې لپاره په روغتون کې بستر و.
هغه وروسته په یوه مرکه کې ویلي وو چې د دغې ناروغۍ درد دومره سخت و چې له خدایه یې غوښتي وو، ژوند یې پای ته ورسوي. خو له ناروغۍ څخه خپل ژوندي پاتې کېدل یې د دې نښه بللې وه چې لا هم په نړۍ کې د ترسره کولو لپاره یو ماموریت لري.
پاکستان د پور اخیستونکو هېوادونو د ډلې، چې د «پور اخیستونکو هېوادونو پلاتفورم یادېږي، د حاکمې شورا مشر ټاکل شوی دی. د پاکستان د بهرنیو پورونو اندازه نږدې ۸۷ میلیارده امریکایي ډالرو ته رسېږي.
د پاکستان مالیې وزارت په ټولنیزه شبکه ایکس کې ویلي، چې د دغې غونډې په ترڅ کې د پاکستان د مالیې وزیر سناتور محمد اورنګزیب د پور اخیستونکو هېوادونو د پلاتفورم د حاکمې شورا مشري ومنله.
نوموړي په دې تړاو وویل چې دغه پلاتفورم باید د ګډې زدهکړې او تخنیکي همکارۍ د پیاوړتیا وسیله وي.
د پاکستان د مالیې وزارت په وینا، محمد اورنګزیب د ۲۰۲۶–۲۰۲۷ کلونو لپاره د دغه پلاتفورم په چوکاټ کې د پاکستان لومړیتوبونه هم بیان کړل. هغه د پورونو د مدیریت د کړنلارو پر پیاوړتیا، د اصلاحاتو په برخه کې د تجربو پر تبادلې او د پراختیایي پروژو لپاره د تمویل د نویو لارو پر موندلو ټینګار کړی دی.
د پاکستان د مالیې وزیر وویل چې پور باید د پرمختګ پر وړاندې د خنډ پر ځای د پرمختګ وسیله وي.
د ملګرو ملتونو د سوداګرۍ او پراختیا ادارې هم د پور اخیستونکو هېوادونو د پلاتفورم د حاکمې شورا د لومړۍ غونډې په اړه معلومات خپاره کړي دي.
د دغې ادارې د اعلامیې له مخې، دغه غونډه د اکتوبر په ۱۲مه وشوه، چې د مخ پر ودې هېوادونو د مالیې وزیرانو، د مرکزي بانکونو د رییسانو او لوړپوړو چارواکو په ګډون جوړه شوې وه.
د ۲۰۲۶ کال د اګست تر پایه د پاکستان د فدرالي حکومت ټول پورونه ۸۲ زره او ۹۵۳ میلیارده پاکستاني روپیو ته رسېدلي وو. دا اندازه د ۲۰۲۵ کال د اګست په پای کې ۷۷ زره او ۴۵۸ میلیارده روپۍ وه.
په دې ټولیز پور کې کورني او بهرني پورونه دواړه شامل دي. د راپورونو له مخې، د پاکستان د بهرنیو پورونو اندازه نږدې ۸۷ میلیارده امریکایي ډالرو ته رسېږي.
د پاکستان د دولتي بانک د شمېرو له مخې، د اوږدې مودې په بهرنیو پورونو کې د پاریس کلب د غړو هېوادونو ۵،۲ میلیارده ډالره، د نړیوالو مالي بنسټونو ۴۳،۵ میلیارده ډالره او له بېلابېلو هېوادونو څخه اخیستل شوي ۱۴ میلیارده ډالره پورونه شامل دي.
سربېره پر دې، پاکستان له نورو مالي بانډونو هم شاوخوا ۶ میلیارده ډالره ترلاسه کړي دي.
د ملګرو ملتونو د سوداګرۍ او پراختیا ادارې په وینا، د پور اخیستونکو هېوادونو پلاتفورم یو نړیوال فورم دی چې موخه یې مخ پر ودې هېوادونو ته د پورونو او مالي ستونزو په اړه د ګډې زدهکړې، د تجربو د تبادلې او تخنیکي همکارۍ فرصت برابرول دي.
دغه پلاتفورم د ۲۰۲۶ کال د اپرېل په ۱۵مه د امریکا په پلازمېنه واشنګټن ډي سي کې پرانیستل شو. د هغه مهال په اعلامیه کې مصر د پلاتفورم د لنډمهالي مشر په توګه ټاکل شوی و.
سعودي عربستان وايي، د دوشنبې په ورځ یو ځل بیا د توغندیو او بېپیلوټه الوتکو د بریدونو له ګواښ سره مخ شوی او د ریاض هوايي ډګر به تر بلې خبرتیا پورې تړلی پاتې شي. دا په داسې حال کې ده چې د شنبې په ورځ د دغه هوايي ډګر پر یوه ترمینل توغندیز برید وشو، چې یمني یاغیانو یې مسولیت منلی و.
رویټرز خبري اژانس د دوشنبې په ورځ راپور ورکړی چې د سعودي په مشرۍ ایتلاف، چې په یمن کې د حکومت له ځواکونو ملاتړ کوي، د توغندیو او بېپیلوټه الوتکو د راتلونکو بریدونو خبر ورکړی، خو تر اوسه روښانه نه ده چې دغه بریدونه شنډ شوي که نه.
د راپور له مخې، حوثیانو له تېرې اوونۍ راهیسې د سعودي پر هوايي ډګرونو او د تېلو پر تاسیساتو بریدونه زیات کړي دي. دغه بریدونه د امریکا او ایران ترمنځ د پراخې سیمهییزې جګړې د پراخېدو په ترڅ کې شوي او د سعودي د هوايي حریم ځینې برخې یې تړلې دي. په ریاض کې د الوتنو د ځنډېدو له امله د سعودي پلازمېنې پر اسمان هم د الوتکو تګ راتګ د پام وړ کم شوی دی.
سعودي عربستان اوس یو پېچلی امنیتي وضعیت تجربه کوي؛ ځکه یې په بابالمندب تنګي کې د حوثیانو د پرمختګ د مخنیوي او له دې مهمې سمندري لارې څخه د تېلو د لېږد د خوندي کولو لپاره یو ځل بیا د یمن په کورنۍ جګړه کې پوځي ښکېلتیا زیاته کړې ده. د یمن پوځي سرچینې وايي، د سعودي په ملاتړ ځواکونو په ځینو سیمو کې پرمختګ کړی، خو په نورو جبهو کې لا هم له ستونزو سره مخ دي او د حوثیانو پر وړاندې د فشار پایلې ښايي وخت ونیسي.
په همدې حال کې، د سعودي سیمهییز سیال ایران د حوثیانو او سعودي عربستان ترمنځ د منځګړیتوب وړاندیز کړی دی. د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي د دوشنبې په ورځ ویلي: «موږ څو ځله چمتووالی ښودلی چې د ښکېلو لورو ترمنځ د خبرو اترو په اسانه کولو کې مرسته وکړو.»
متحده عربي امارات د خلیجي هېوادونو د ګډ امنیت غوښتنه کوي
متحده عربي اماراتو د دوشنبې په ورځ د سعودي پر ضد د بریدونو په غبرګون کې د خلیجي هېوادونو ترمنځ د ګډو امنیتي او دفاعي اقداماتو د بیا پیل غوښتنه وکړه.
د اماراتو د ولسمشر سلاکار انور قرقاش ویلي، پر سعودي بریدونه د ټولو خلیجي هېوادونو امنیت زیانمنوي. هغه زیاته کړې چې د خلیج د ګډ امنیت له پامه غورځول «نور یې زړور کړي چې د سیمې پر هېوادونو له خپلو حدودو واوړي».
سعودي عربستان او متحده عربي امارات د کلونو لپاره په یمن کې متحدان وو، خو د یمن د حکومت په ملاتړ پوځي ایتلاف کې یې د بېلابېلو ډلو ملاتړ کاوه او تېر ژمی یې اړیکې ترینګلې شوې.
د سعودي د انرژۍ وزیر شهزاده عبدالعزیز بن سلمان بیا په یوه کنفرانس کې ویلي چې هېواد یې د اقتصادي پراختیا د موخو لپاره د پانګونې راجلبولو ته ژمن پاتې کېږي. هغه زیاته کړې: «زموږ د انرژۍ د نظام او صنعتي وړتیا پراختیا دوام لري.»
د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د شنبې په ورځ ویلي وو چې واشنګټن له حوثیانو سره پر بریدونو کې له سعودي عربستان سره د یوځای کېدو احتمال ارزوي، خو تر اوسه د امریکا له لوري د پوځي اقدام نښه نه ده څرګنده شوې.
حوثیانو، سره له دې چې د سعودي هوايي بریدونه پرې زیات شوي، د دغه هېواد پر مهمو تاسیساتو د بریدونو د درولو نښه نه ده ښودلې. دوی ګواښ کړی چې هوايي ډګرونه، هوايي حریم او د تېلو تاسیسات به په نښه کړي؛ هغه تاسیسات چې د سعودي د اقتصاد او پراختیايي پلانونو مهمه برخه جوړوي.
د انارو د حاصلاتو موسم رارسېدلی، خو د یوه افغان بڼوال اصلي اندېښنه د انارو راټولول نه؛ بلکې د پېرودونکو موندل دي. هغه افغانستان انټرنشنل ته په یوه لېږلې ویډیو کې خپل د انارو بڼ ښيي او وايي، ان د محصولاتو د بیې پوښتنې لپاره هم څوک نه ورځي.
د دغه بڼوال په وینا، د تورخم دروازې تړل کېدل پاکستان ته د انارو د صادراتو لاره بنده کړې او هغه ته یې درانه مالي زیانونه اړولي دي. د دغه بڼوال کیسه د هغه ناورین د پایلو انځور وړاندې کوي، چې په تېر یوه کال کې یې د افغانستان او پاکستان ترمنځ سوداګري ګډوډه کړې او اغېزې یې له ډیورنډ کرښې تر بڼونو، بازارونو او د کورنیو تر ژوند پورې رسېدلې دي.
د ۱۴۰۴ لمریز کال (د تلې پر ۲۰مه) د طالبانو او پاکستان ترمنځ پر ډیورنډ کرښه د نښتو له امله د تورخم دروازه وتړل شوه او د سپین بولدک، غلام خان، خرلاڅي او انګور اډې په لارو کې هم سوداګریز فعالیتونه ګډوډ شول.
اټکلونه ښيي، چې له کړکېچ مخکې د دواړو هېوادونو ترمنځ د ورځنۍ سوداګرۍ منځنۍ کچه لږ تر لږه ۶.۴۵ مېلیون ډالره وه؛ هغه شمېره چې په کال کې تر ۲.۳ مېلیارد ډالرو اوړي.
د یوه کال په تېرېدو سره امنیتي اختلافات لاهم د سوداګرۍ د عادي کېدو پر وړاندې خنډ دي. په دې موده کې افغانستان د خپلو وارداتو لویه برخه د ایران او منځنۍ اسیا لارو ته اړولې ده؛ خو د صادراتو کمښت، د ټرانزیټي سوداګرۍ راټیټېدل او د لېږد رالېږد لګښتونو زیاتوالی ښيي، چې د پاکستان د سوداګریزو لارو بدیل موندل هم ډېر لګښت لري.
د ورځې ۶.۴۵ مېلیون ډالره سوداګري؛ په کال کې تر ۲.۳ مېلیارد ډالرو رسېږي
د نړۍوال بانک د راپور له مخې، د ۲۰۲۵ مالي کال په لومړیو پنځو میاشتو کې له افغانستان نه پاکستان ته د صادراتو ارزښت شاوخوا ۲۲۶ مېلیون ډالره و. که دغه موده نږدې ۱۵۰ ورځې وګڼل شي؛ نو پاکستان ته د افغانستان د ورځنیو صادراتو منځنۍ کچه نږدې ۱.۵ مېلیون ډالرو ته رسېده.
د دغه راپور له مخې، په همدې موده کې د افغانستان د ټولو وارداتو ارزښت شاوخوا ۵.۳ مېلیارد ډالره و چې ۱۴ سلنه یې له پاکستان نه تامینېدل. له دغه هېواده د وارداتو ارزښت شاوخوا ۷۴۲ مېلیون ډالره و، چې د ورځنۍ منځنۍ کچه یې ۴.۹۵ مېلیون ډالره محاسبه کېږي.
له همدې امله، د لارو تر تړل کېدو مخکې د دواړه هېوادونو ترمنځ د مستقیمې سوداګرۍ ورځنۍ کچه لږ تر لږه ۶.۴۵ مېلیونه ډالر اټکل شوې ده. که دغه اندازه د ۳۶۵ ورځو لپاره محاسبه شي، نو په یوه کال کې نږدې ۲.۳۵ مېلیارد ډالرو ته رسېږي. په دې کې له افغانستان نه د شاوخوا ۵۵۰ مېلیونه ډالرو صادرات او له پاکستان نه د ۱.۸ مېلیارد ډالرو په ارزښت واردات شامل دي.
دغه شمېره یوازې د دواړو هېوادونو مستقیمه سوداګري رانغاړي او ټرانزیټي راکړې ورکړې پهکې نهدي شاملې شوې. که د ټرانزیټي توکو ارزښت هم ورسره حساب شي؛ نو د لارو د تړل کېدو له امله اغېزمنه شوې سوداګري ښايي تر دې کچې ډېره لوړه وي.
د دواړو هېوادونو د سوداګرۍ یوه برخه د بدیلو لارو له لارې ترسره شوې، یوه برخه یې درېدلې او بله برخه یې د لېږد رالېږد په لوړو لګښتونو ترسره شوې ده.
د پاکستان له لارې د افغانستان ټرانزیټ صفر ته رسېدلی
د پاکستان د ګمرکي شمېرو له مخې، د دواړو هېوادونو ترمنځ د ټرانزیټي سوداګرۍ د کمېدو بهیر په څرګنده توګه لیدل کېږي. د ۲۰۲۳ مالي کال په اوږدو کې د پاکستان له لارې د افغانستان د ټرانزیټي کانټینرونو شمېر ۱۰۲زره او ۸۸۶ ته رسېده. دغه شمېر په ۲۰۲۴ مالي کال کې ۵۴زره او ۱۱۴ کانټینرونو او په ۲۰۲۵ مالي کال کې ۴۲زره او ۹۵۹ کانټینرونو ته راکم شو.
خو په ۲۰۲۶ مالي کال کې یوازې ۱۱زره او ۵۹۲ کانټینرونه ثبت شوي، چې ارزښت یې ۳۶۷ مېلیون ډالرو ته رسېده. دغه سوداګریز کانټینرونه د لارو تر تړل کېدو مخکې پاکستان ته داخل شوي وو او د لارو له تړل کېدو وروسته له افغانستان نه پاکستان ته د نویو سوداګریزو کانټینرونو لېږد درېدلی دی.
په دې توګه د ټرانزیټي کانټینرونو شمېر د ۲۰۲۵ مالي کال پرتله شاوخوا ۷۳ سلنه او د ۲۰۲۳ مالي کال پرتله ۸۸.۷ سلنه کم شوی دی.
که څه هم د ټرانزیټي سوداګرۍ د کمښت بهیر پر ډیورنډ کرښه د کړکېچ له رامنځته کېدو مخکې پیل شوی و؛ خو د لارو اوږدمهاله تړل کېدو دغه بهیر لا پسې چټک کړی دی.
د پاکستان له خاورې د درېیمګړو هېوادونو بازارونو ته د افغانستان د صادراتي توکو د لېږد په برخه کې لا ډېر کمښت ثبت شوی دی. د هغو صادراتو ارزښت چې د واګه او د پاکستان د بندرونو له لارې لېږدول کېدل په ۲۰۲۵ مالي کال کې له ۴۵۴ مېلیون ډالرو څخه په ۲۰۲۶ مالي کال کې یوازې اووه مېلیون ډالرو ته راټیټ شوی، چې نږدې ۹۸.۵ سلنه کمښت ښيي.
د دغه ناورین اغېزې یوازې له افغانستان سره د پاکستان پر مستقیمې سوداګرۍ محدودې نهدي. د پاکستان د حکومت د خپرو شویو شمېرو له مخې، په ۲۰۲۶ مالي کال کې د پاکستان او منځنۍ اسیا د پنځو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ ټولیز ارزښت د تېرکال پرتله ۵۰.۶ سلنه کم شوی او له ۴۴۳.۷ مېلیون ډالرو څخه ۲۱۹.۱ مېلیون ډالرو ته راټیټ شوی دی.
په دې موده کې د منځنۍ اسیا هېوادونو ته د پاکستان صادرات ۴.۱ سلنه او له دغه هېوادونو څخه د پاکستان واردات ۸۸.۳ سلنه کم شوي دي. خو د دغه کمښت یوه برخه د لارو له تړل کېدو سره تړاو لري. پاکستان په همدې موده کې هڅه کړې، چې له منځنۍ اسیا سره د سوداګرۍ لپاره پر بدیلو لارو تمرکز زیات کړي.
د افغانستان صادرات ۱۸ سلنه کم شوي دي
د نړۍوال بانک د تازه راپور له مخې، د افغانستان صادرات د ۲۰۲۶کال په اګست میاشت کې ۱۴۵.۶ مېلیون ډالرو ته رسېدلي، چې د تېر کال د ورته مودې پرتله ۱۸ سلنه کموالی ښيي. د طالبانو د احصایې او معلوماتو ملي ادارې هم د صادراتو د نږدې ۱۸سلنه کمښت راپور ورکړی دی.
خوراکي توکي چې د افغانستان د ټولو صادراتو ۶۸ سلنه جوړوي تر ټولو ډېر اغېزمن شوي دي. د دغه توکو د صادراتو ارزښت په اګست میاشت کې ۹۸.۵ مېلیون ډالرو ته رسېدلی؛ خو د تېرکال د ورته مودې پرتله ۳۶ سلنه کم شوی دی.
د ډبرو سکرو صادرات هم د ۲۰۲۶کال په اګست کې صفر ته رسېدلي دي؛ پاکستان په تېرو کلونو کې د دغه توکو له مهمو بازارونو څخه و. په مقابل کې د نساجۍ صادرات ۲۲.۳ مېلیون ډالرو ته لوړ شوي او د تېرکال د اګست پرتله ۲۱۲ سلنه زیاتوالی ښيي. دغه توپیر څرګندوي، چې د صادراتو د لارو او بازارونو بدلون پر ټولو توکو یو شان اغېز نهدی کړی.
د بڼوالو ستونزې یوازې د صادراتو تر شمېرو محدودې نهدي. په کابل کې یوه بڼوال په یوه ویډیو کې افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د اوبو کمښت یې د مڼو حاصلات زیانمن کړي او د مناسبو بازارونو نشتوالي د محصولاتو پلور ستونزمن کړی دی.
پاکستان ته د صادراتو محدودیتونو، د لېږد لوړو لګښتونو او د سړو خونو او بستهبندۍ د امکاناتو کمښت د بڼوالو د محصولاتو د زیان کچه لوړه کړې ده. د ژر خوسا کېدونکو توکو لپاره د لېږد د مودې اوږدېدل د کیفیت د ټیټېدو، د پېرودونکو له لاسه ورکولو او تولیدوونکو ته د مستقیم مالي زیان د اوښتو لامل کېدای شي.
ایران او منځنۍ اسیا د وارداتو د ۹۵ سلنې څخه د زیاتو لارو کنټرول په لاس کې اخیستی
د تېر یوه کال پرمهال د افغانستان په بهرنۍ سوداګرۍ کې یو له مهمو بدلونونو څخه د سوداګرۍ د لارو او جغرافیې بدلون دی. پاکستان چې پخوا د افغانستان د صادراتو تر ټولو لوی بازار و، اوس یې دغه ځای له لاسه ورکړی او نور د افغانستان د صادراتو په مهمو بازارونو کې نه راځي.
د نړۍوال بانک د ۲۰۲۶کال د اګست د راپور له مخې، د افغانستان د وارداتو ۵۶.۶ سلنه د ایران او ۳۸.۹ سلنه د منځنۍ اسیا هېوادونو له لارې لېږدول شوي دي. د وارداتو د سرچینو په منځ کې هم ایران د ۳۲.۹ سلنه ونډې په لرلو سره افغانستان ته د توکو تر ټولو لوی واردوونکی هېواد و.
دغه بدلون ښيي، چې افغانستان توانېدلی له پاکستان پرته د خپلو وارداتو لویه برخه برابره کړي؛ خو بدیلو لارو لاهم د پخوانۍ لارې ټولې اقتصادي او ترانزیټي ګټې نهدي جبران کړې.
د ایران له لارې د سیمهییزو ناڅرګندتیاوو، د شمالي لارو د محدود ظرفیت او د لېږد د لوړو لګښتونو له امله د افغانستان سوداګري لا هم زیانمنېدونکې ده. د وارداتو د ۹۵ سلنې څخه د زیاتو توکو پر دغه دوو لارو تکیه، پر نویو ترانزیټي لارو د افغانستان تمرکز رامنځته کړی دی.
د ۲۰۲۶کال په اګست میاشت کې د افغانستان واردات شاوخوا ۱.۱۹ مېلیارد ډالرو ته رسېدلي او د بهرني سوداګرۍ کسر ۱.۰۵ میلیارد ډالرو ته لوړ شوی و. دغه کسر د تېر کال د ورته مودې پرتله اته سلنه زیاتوالی ښيي.
دغه شمېرې څرګندوي، چې د وارداتو د لارو له بدلون سره سره، د افغانستان د اقتصاد اساسي ستونزه یعنې پر بهرنیو توکو پراخه تکیه او د صادراتو محدود ظرفیت لاهم پر خپل ځای پاتې دی.
۷.۶ سلنه انفلاسیون؛ د ګډوډې سوداګرۍ لګښتونه کورني بازار ته هم رسېدلي
د لارو او دروازو د تړل کېدو اغېزې یوازې تر بهرنۍ سوداګرۍ نهدي محدودې؛ بلکې کورني بازار او د خلکو پر ژوند یې هم اغېز کړی دی. د وارداتي توکو لېږد اوږدو او زیاتو لګښت لرونکو لارو، په ځانګړي ډول شمالي مسیرونو، ته په بدلېدو سره د توکو د برابرولو لګښتونه لوړ شوي او پر پېرودونکو یې لا ډېر اقتصادي فشار راوستی دی.
د نړۍوال بانک د تازه اټکل له مخې، د افغانستان کلنی انفلاسیون د ۲۰۲۶کال په اګست میاشت کې ۶.۷ سلنې ته رسېدلی، په داسې حال کې چې د جولای په میاشت کې ۷.۵ سلنه و. د خوراکي توکو انفلاسیون اووه سلنه او د غیرخوراکي توکو انفلاسیون ۶.۴ سلنه ثبت شوی دی.
د طالبانو د احصایې او معلوماتو ملي ادارې شمېرې هم پر ډیورنډ کرښه د کړکېچ له پیل وروسته میاشتو کې د انفلاسیون د فشارونو د زیاتېدو ښکارندويي کوي. د ۱۴۰۴کال په تلې میاشت کې په ټول هېواد کې کلنی انفلاسیون ۲.۹ سلنه او په کابل کې ۵.۱ سلنه و؛ خو د ۱۴۰۵ کال تر غبرګولي میاشتې پورې دغه کچه په ټول هېواد کې ۷.۶ سلنې او په کابل کې ۸.۶ سلنې ته لوړې شوې.
خو د پاکستان د لارو تړل کېدل د انفلاسیون د فشار یوازینی لامل نه دی. د ۲۰۲۳کال له سپټمبر څخه د ۲۰۲۶کال تر اګست پورې له ایران او پاکستان نه د شاوخوا ۶.۵ مېلیونه افغانانو بېرته ستنېدو د استوګنې، خوراکي توکو او خدماتو غوښتنه زیاته کړې ده. د ایران د کړکېچ له امله د انرژۍ د بیو بدلونونو او د بدیلو لارو ترانسپورټي لګښتونو لوړوالي هم پر بیو فشار راوړی دی.
سره له دې چې په وروستیو میاشتو کې د انفلاسیون کچه تر یوې اندازې راټیټه شوې، د توکو عمومي بیې لا هم د پخوا پرتله لوړې دي. ورسره، د سرحدي فعالیتونو کمښت د موټر چلوونکو، بار وړونکو، کارګرو او هغه کاروبارونو پر عایداتو هم منفي اغېز کړی، چې پر سوداګرۍ پورې تړلي دي.
سوداګرۍ لاره بدله کړه، خو لګښتونه یې لوړ شول
د تورخم او د افغانستان او پاکستان د نورو لارو د تړل کېدو یو کال د سیمهییزې سوداګرۍ جوړښت بدل کړی دی. پاکستان د افغانستان د بازار یوه برخه او خپل ترانزیټي موقعیت له لاسه ورکړی او افغانستان هم د صادراتو له کمښت، د ترانزیټ د راټیټېدو او بازارونو ته د لاسرسي د لګښتونو له زیاتوالي سره مخ شوی دی.
شمېرې ښيي، چې افغانستان توانېدلی د خپلې سوداګرۍ لویه برخه د ایران او منځنۍ اسیا لارو ته ولېږدوي؛ خو دغه بدلون د پاکستان لارې د چټکتیا، لنډ واټن او ټیټ لګښت ټولې ګټې نهدي جبران کړې.
د طالبانو او پاکستان ترمنځ د ترینګلتیا دوام نه یوازې د دواړو هېوادونو سوداګري او ترانزیټ له ستونزو سره مخ کړی؛ بلکې د مهمو سیمهییزو پروژو پلي کېدل او د سویلي او منځنۍ اسیا ترمنځ د اقتصادي نښلونې راتلونکی یې هم له جدي ننګونو سره مخ کړی دی.
د افغان محصلینو د اتحادیې مشر صدیق شریعتي وايي، د پاکستان د لومړي وزیر دفتر نوې پالیسي بېاسناده افغان محصلین اړ باسي چې د اکتوبر تر ۱۰مې له دغه هېواده ووځي، او د طب په برخه کې د افغان محصلینو، په ځانګړي ډول ښځینه محصلینو، د زدهکړو او عملي دورو پر دوام هم محدودیتونه لګوي.
په پاکستان کې د افغان محصلینو د اتحادیې مشر صدیق شریعتي افغانستان انټرنشنل-پښتو ته ویلي، د پاکستان د لومړي وزیر له دفتره په خپره شوې خبرتیا کې د افغان طبي او غیرطبي محصلینو د زدهکړو د دوام لپاره نوي شرایط ټاکل شوي دي.
شریعتي وايي، د خبرتیا له مخې، هغه افغان محصلین چې معتبرې ویزې او قانوني اسناد لري، کولی شي په پاکستان کې خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي؛ خو هغه محصلین چې معتبره ویزه یا اړین اسناد نه لري، اړ دي چې د اکتوبر تر ۱۰مې له پاکستان څخه ووځي او افغانستان ته ستانه شي.
د نوموړي په وینا، د معتبر اسنادو لرونکو محصلینو لپاره هم ځینې شرایط ټاکل شوي، چې د پولیسو د تصفیې سند، پاسپورټ او نور اړین اسناد پکې شامل دي. هغه زیاته کړه چې د طبي محصلینو د زدهکړو د دوام لپاره د پوهنتونونو او طبي زدهکړو د اړوندو ادارو د ثبت او تایید شرایط هم مطرح شوي دي.
شریعتي وویل، په خبرتیا کې راغلي چې هغه افغان محصلین چې د سپټمبر له لومړۍ نېټې مخکې یې په طبي کالجونو کې داخله اخیستې، کولی شي خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي؛ خو د نوموړي په وینا، له دې نېټې وروسته افغان محصلینو ته په پاکستان کې د طب په برخه کې د زدهکړو د پیل اجازه نه ورکول کېږي.
هغه د دې پالیسۍ په اړه اندېښنه څرګنده کړه او ویې ویل، د محصلینو په وینا، د زدهکړو له بهیر سره د سیاسي مسایلو تړل او د دوی پر زدهکړو محدودیتونه لګول له افغان محصلینو سره تبعیضي چلند دی. شریعتي ادعا وکړه چې د نورو هېوادونو محصلین له ورته چلند سره نه مخ کېږي.
نوموړي ټینګار وکړ چې د محصلینو په سیاسي مسایلو کې ښکېلول او د داسې پالیسیو پلي کول چې د هغوی زدهکړې له خنډ سره مخ کوي، د دوی پر حقونو تېری دی.
شریعتي وویل، په دې پرېکړه کې نه یوازې نارینه، بلکې ګڼې افغانې محصلینې هم اغېزمنې شوې دي چې په پاکستان کې د طب او نورو طبي څانګو په برخه کې زدهکړې کوي. هغه پوښتنه وکړه چې که دغه محصلینې افغانستان ته ستنې شي، څوک به ډاډ ورکوي چې هلته به وکولی شي خپلې زدهکړې بشپړې کړي؟
د افغان محصلینو د اتحادیې مشر همداراز وویل، د ځینو افغان ډاکټرانو لپاره چې د طب اړوند سندونه یې ترلاسه کړي، په پاکستان کې د روغتونونو د عملي زدهکړو یا سټېج دورې د بشپړولو پر وړاندې هم محدودیتونه رامنځته شوي دي. د هغه په وینا، له پنجاب ایالت څخه هم ځینو محصلینو ته خبرتیاوې لېږل شوي چې نور نه شي کولی خپلې عملي دورې بشپړې کړي او باید افغانستان ته ستانه شي.
شریعتي زیاته کړه چې افغان محصلینو د پاکستان بېلابېلو محکمو ته مراجعه کړې او اوس د دې موضوع په اړه د محکمې پرېکړې ته په تمه دي. هغه پوښتنه وکړه چې ایا د لومړي وزیر د دفتر له خوا خپره شوې خبرتیا به په محکمه کې وننګول شي او که د دې ستونزې لپاره به بله قانوني لاره پیدا شي.
نوموړي له حقوقي بنسټونو او په اسلاماباد کې د طالبانو له سفارت څخه وغوښتل چې د افغان محصلینو د ستونزو د حل لپاره ځانګړی میکانېزم جوړ کړي، څو ټول محصلین وکولی شي په مناسب ډول خپلو زدهکړو ته دوام ورکړي.
شریعتي وویل ، چې پاکستان شپاړس میاشتې کیږي د افغان محصلینو ویزې تړلې دي خو بل لور ته وايی چې څوک ویزې لري هغه زدکړو ته ادامه ورکولی شي د ده په وینا دا ښکاره د پاکستان تګلاره ده چې افغان محصلین بیرته افغانستان ته ستانه شي.
هغه له پاکستاني چارواکو وغوښتل چې افغان محصلین له سیاسي مسایلو لرې وساتي او اجازه ورکړي چې د نورو هېوادونو د محصلینو په څېر خپلې زدهکړې بشپړې کړي.