طالبانو په کندهار ښار کې نارینه خیاطان د ښځو د جامو له ګنډلو منع کړي دي. سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې له دغه بندیز نه د سرغړونې په تور د طالبانو امر بالمعروف د ځینو خیاطانو دوکانونه تړلي دي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د طالبانو د امربالمعروف محتسبینو په کندهار ښار کې خیاطانو ته خبرداری ورکړی چې له دې وروسته د ښځو جامې ونه ګنډي.
د سرچینو په وینا، ځینو خیاطانو د طالبانو له خبرداري سره سره د ښځو جامې ګنډلې، خو وروسته یې طالبانو دوکانونه تړلي دي.
په کندهار کې ځینو خیاطانو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د ښځو د جامو پر ګنډلو د بندیز له امله بېکاره شوي او اقتصادي ستونزې یې زیاتې شوې دي.
اسلم، چې له پېښوره افغانستان ته اخراج شوی، افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د کورنۍ لګښتونه یې د خیاطۍ له لارې پوره کېدل، خو اوس د طالبانو د دې پرېکړې له امله د خپلو اولادونو راتلونکي ته اندېښمن دی.
پیرمحمد، چې له تېرو ۱۲ کلونو راهیسې د کندهار ښار د خیاطانو په کوڅه کې خیاطي کوي، وايي، نه پوهېږي چې د کور کرایه او د اولادونو نفقه به له کومه کړي.
نوموړي له طالبانو غوښتي چې د خیاطانو ستونزو ته پام وکړي.
هغه وايي،« د تېرو لسو کلونو ګراکان مې د کورنۍ د مشرانو له لارې ټوکر رالیږي، زه ورته جامې ګنډم او په بدل کې یې اجوره اخلم».
پیرمحمد زیاتوي، چې دا کار د اسلام او شریعت خلاف نه دی او دی د خپلې حلالې روزۍ د ګټلو لپاره خیاطي کوي.
بلخوا، یو شمېر ښځې وايي، د تیارو جامو د اخیستلو وس نه لري او ارزانه ټوکر اخلي، چې د دوو تر دوه نیمو سوو افغانیو په بدل کې یې خیاطان ورته ګنډي.
رقیه، چې د دریو لوڼو مور ده، وايي، د بازار ټوکران اخلي او خواښې یې خیاطانو ته وړي. د هغې په وینا، که د جامو اندازه له خیاط سره نه وي، نو یوه جوړه پخوانۍ ګنډل شوې جامې ورسره وړي، څو ورته جامې ورته جوړې کړي.
رقیه وايي، اوس چې طالبانو د ښځو د جامو پر ګنډلو بندیز لګولی، نه پوهېږي چې دوی به خپلې جامې چا ته د ګنډلو لپاره ورکړي. د هغې په وینا، په کندهار ښار کې ښځینه خیاطانې ډېرې کمې دي او که وي هم، په کلیو او ولسوالیو کې دي.
زرلښته چې په تیر نظام کې د کندهار د هیواد ټلویزون ویانده وه، وایي، یوازینی څه چې دا یې خوشالوله، هغه د نویو کالیو جوړول و، خو هغه خوښي هم طالبانو ترې واخیسته.
زرلښته وایي، « د دفتر دروازې راباندی وتړل شوې، د ښونځي دروازی وتړل شوې، د پارکونو وتړل شوې، هره خوښي چې له ښځو سره تړلي وي، طالبان هغه راباندی تړي او بندیز پری لګوي».
د هغې په وینا، په تیرو څلویښتو کلنو کې په هرهورانکاري کې د نارینه لاس وو نو بندیزونه ولې پر ښځو پلي کیږي.
په کندهار ښار کې د خیاطانو په کوڅه او ورته بازارونو کې لسګونه دوکانونه شته.
دا سیمه د جامو ګنډلو او ګلدوزۍ له پلوه مشهوره ده او ګڼ شمېر خیاطان او ګلدوزان پکې پر کار بوخت دي.
هندۍ خبریاله روچي کومار، چې تر شپږو کلونو ډیر وخت یې په افغانستان کې ژوند کړی، وايي، نوره د امنیتي ګواښونو له امله افغانستان ته د راپور جوړولو لپاره نه شي تللی. نوموړې وايي، د خبري سرچینو کمېدو د پېښو ثبتول او تاییدول هم ستونزمن کړي دي.
روچي کومار د ګارډین، الجزیرې، فارن پالیسي او ډیپلومات په ګډون له بېلابېلو رسنیو سره کار کړی او له کابل، هرات، مزارشریف او کندهار ښارونو یې راپورونه چمتو کړي دي. نوموړې د افغانستان د جمهوري نظام د سقوط او واک ته د طالبانو د بېرته رسېدو پېښې هم له نږدې پوښلې دي.
خو نوموړې اوس نه شي کولای هغه افغانستان ته بېرته ستنه شي چې کلونه یې خپل کور باله.
روچي وايي: «که افغانستان ته بېرته ولاړه شم، یوازې زه به له خطر سره نه مخ کېږم، بلکې هغه کسان به هم په خطر کې وي چې له ما سره کار کوي، ان هغه موټرچلوونکی هم چې د تګ راتګ لپاره یې په دنده ګومارم.»
په دې وضعیت کې هغه خبریاله چې یو وخت یې د افغانستان پېښې له نږدې روایتولې، اوس اړه ده چې له هېواده بهر او د هغو سرچینو په مرسته د افغانستان کیسې تعقیب کړي چې هره ورځ یې شمېر کمېږي.
هغې د افغانستان له خلکو، په ځانګړي ډول په هرات، مزارشریف او کابل کې له خپلو ملګرو او ګاونډیانو سره د اړیکو یادونه کړې او وايي، په کابل کې خلکو هغه پېژندله.
هغه وايي، د افغانستان په یاد پسې خپه ده خو تر ودانیو او کوڅو ډېر د هغو خلکو یادونه کوي چې د جګړو، چاودنو او کړکېچونو باوجود یې لا هم باور درلود چې خپل هېواد مخ پر وړاندې بیولای شي.
روچي لا هم په کابل کې د خپل ژوند د ورځو په اړه له احساساتو ډکې خبرې کوي.
هغه وايي، په کابل کې ملګرو او ګاونډیانو یې پېژندله او ځان یې د دغه ښار د ورځني ژوند یوه برخه ګڼله.
د نوموړې په وینا، هغه ملګري چې لا هم افغانستان ته سفر کوي، کله ناکله د هغې د پخوانۍ استوګنې د کوڅې او سیمې انځورونه ورته لېږي.
خو یوه جمله ده چې هغې څو ځله له خپلو ملګرو اورېدلې ده: «هغه کابل چې ته یې یادوې، نور نشته، ان که بېرته هم ولاړه شې، هغه څه به پیدا نه کړې چې په لټه کې یې یې.»
روچي وايي، د ژوند لومړنۍ (ټټو) یې په کابل کې یوې افغانې نجلۍ، چې د ټټو هنرمنده وه، پر بدن نقش کړی و. دا یادګار لا هم په افغانستان کې د هغې د ژوند او کار د کلونو خاطرې ورژوندۍ کوي.
هغه وایي ښايي له همدې امله وي چې کله هغه د افغانستان په اړه خبرې کوي، د یوې بهرنۍ خبریالې په پرتله د داسې چا په څېر ښکاري چې خپل کور یې له لاسه ورکړی وي.
کله چې خبري سرچینې چوپې شي
په تېرو پنځو کلونو کې د روچي د خبري سرچینو د شبکې لویه برخه له منځه تللې ده. ځینې کسان کډوال شوي او ځینې نور لا هم په افغانستان کې دي، خو د وېرې له امله خبرو ته زړه نه ښه کوي.
هغه وايي، د افغانستان ستونزه د خبرونو نشتوالی نه دی.
روچي وايي: «په افغانستان کې لا هم ډېرې پېښې کېږي ستونزه دا ده چې نور د دغو کیسو د روایتولو لپاره لاره نشته.»
د هغې په وینا، اوس ان د تر ټولو ساده معلوماتو ارزول او تاییدول هم ستونزمن شوي دي.
هغه وايي، د معلوماتو راټولول، د نویو سرچینو موندل او ان د یوې پېښې په اړه د بېلابېلو روایتونو اورېدل د تېرو کلونو په پرتله ډېر ستونزمن شوي دي. له همدې امله، د افغانستان د پېښو یوه برخه هېڅکله نه ثبتېږي او نه مستندېږي.
د طالبانو بیا واکمنېدل د رسنیو د ازادۍ د «مرګ زنګ»
هغه څه چې روچي یې بیانوي، د رسنیو د ازادۍ په نړیوالو شمېرو کې هم څرګند دي.
د بېپولې خبریالانو سازمان د ۲۰۲۶ کال د رسنیو د ازادۍ په شاخص کې افغانستان د نړۍ د ۱۸۰ هېوادونو په منځ کې په ۱۷۵م ځای کې راوستی، چې په نړۍ کې له تر ټولو ټیټو مقامونو څخه دی. دغه سازمان وايي، په ۲۰۲۱ کال کې واک ته د طالبانو بېرته رسېدل په افغانستان کې د رسنیو د ازادۍ د «مرګ زنګ» و.
د دغه سازمان د راپور له مخې، د طالبانو د بېرته واکمنېدو په لومړیو دریو میاشتو کې د افغانستان ۴۳ سلنه رسنۍ تړل شوې دي. د افغانستان له شاوخوا ۱۲ زرو فعالو خبریالانو څخه تر دوو پر دریو ډېرو خپل مسلک پرېښی یا له هېواده وتلي دي.
همدارنګه، له هرو لسو خبریالانو څخه اته ښځینه خبریالانې نورې په رسنیو کې فعالیت نه کوي.
د بېپولې خبریالانو سازمان همدارنګه وايي، خپلسري نیول، امنیتي فشارونه، سانسور او د رسنیو پر وړاندې نوي محدودیتونه د خبریالانو کاري چاپېریال ورځ تر بلې ستونزمنوي.
«دا رښتیا هم د خندا وړ ده»
طالبان تل ټینګار کوي چې په افغانستان کې سلګونه رسنۍ فعالیت کوي، خو روچي دا ادعا نه مني.
هغې ویلي: «دا رښتیا هم زما لپاره د خندا وړ ده چې طالبان فکر کوي، یوازې په یوه هېواد کې د څو خبریالانو شتون د رسنیو د ازادۍ معنا لري.»
د هغې په وینا، اوس خبریالان د هېواد ډېرو ولایتونو ته د سفر لپاره د طالبانو اجازې ته اړتیا لري او ان دا اجازې هم هر وخت لغوه کېدای شي.
هغه زیاتوي: «که په ازاد ډول سفر نه شې کولای، په ازاد ډول راپور نه شې چمتو کولای او ستا خبري سرچینې له خبرو کولو وېره ولري، نو نور یې خپلواکې رسنۍ نه شو بللای.»
ولې نړۍ له افغانستان نه لرې شوه؟
د روچي په باور، د افغانستان د غږ د چوپېدو پړه یوازې پر طالبانو نه ده. نړۍ هم په تدریجي ډول له افغانستان لرې شوې ده.
هغې ویلي، چې د کابل له سقوط وروسته په لومړي یوه یا دوو کلونو کې د طالبانو بېرته واک ته رسېدل لا هم د نړۍ لپاره ټکان ورکوونکې پېښه وه او افغانستان د خبرونو په سر کې ځای درلود.
خو له څه مودې وروسته، د اوکراین جګړې، غزې، په منځني ختیځ کې کړکېچونو او نورو بحرانونو د رسنیو او مخاطبانو پام ځان ته واړاوه.
د مرکې پر مهال له روچي وپوښتل شول که نن د یوه رسنیز مدیر پر مېز د راپور جوړولو درې وړاندیزونه کېښودل شي یو له افغانستان نه، بل له ایران نه او درېیم له غزې، نو د کوم راپور د خپرېدو چانس به ډېر وي؟
هغې وویل، چې دې پوښتنې ته ځواب ورکول اسانه نه دي، ځکه د مخاطبانو د پام رااړولو سیالي تر پخوا ډېره سخته شوې ده.
هغه زیاتوي: «نن یوازې افغانستان نه دی چې د لیدل کېدو لپاره مبارزه کوي. ان اوکراین هم هغومره پام نه ترلاسه کوي، څومره چې باید یې ترلاسه کړي، او غزه هم په ځینو وختونو کې د خبرونو له سرلیکونو لرې شوې ده. خو حقیقت دا دی چې افغانستان ورو ورو د نړۍ د پام له مرکز څخه وتلی دی. هغه څه چې نن په افغانستان کې پېښېږي، د ډېرو مخاطبانو لپاره په یوه عادي واقعیت بدل شوي دي. همدا لامل شوی چې افغانستان لا هم یوه مهمه کیسه وي، خو نور هغه لوی خبر نه دی چې سملاسي د ټولو پام ځان ته واړوي.»
نوموړې وايي، «موږ معمولاً وایو چې کمرې له افغانستان لرې شوې دي، خو زما په اند مخاطبان هم له افغانستان لرې شوي دي. که ټوله نړۍ له دې وضعیت سره عادت شوې وي، نو د ډېرو مخاطبانو لپاره دا پوښتنه پیدا کېږي چې ولې باید لا هم په دې اړه اندېښنه ولري؟»
د تاریخ ثبتول چې ښايي یوه ورځ ډېر مهم شي
له ټولو دغو محدودیتونو سره سره، روچي لا هم په هغو راپورونو ویاړي چې له افغانستان یې چمتو کړي دي.
هغې ویلي، د جمهوري نظام له سقوط وروسته یې د یوې مودې لپاره داسې احساس کاوه چې د کلونو په اوږدو کې یې چمتو کړي ډېری راپورونه نور ارزښت نه لري.
د ښځینه سوداګرو په اړه راپورونه، د کابل د کافيخونو په اړه راپورونه، د ښاري کلتور په اړه راپورونه، د چرګانو د پلور د کوڅې په اړه راپورونه، د کابل د ژوبڼ په اړه راپورونه او د هغو ښځو په اړه راپورونه چې د حقوقو او قضايي چارو په برخو کې یې کار کاوه: «دا راپورونه د تاریخ یوه برخه ده. دغو راپورونو ثبت کړې ده چې افغانستان یوازې هغه څه نه و چې نن یې وینو.»
افغانستان؛ هغه کیسه چې لا هم پای ته نه ده رسېدلې
افغانستان ته د روچي کومار وروستی سفر د جمهوري نظام له سقوط څخه یوازې څو ورځې مخکې و.
هغه په مزارشریف کې وه او لا هم یې په یاد دي چې د ټولو اندېښنو سربېره، خلکو ان په وروستیو ورځو کې هم خپله هیله له لاسه نه وه ورکړې.
هغه په یاد لري چې د کابل له سقوط څخه یوازې یوه اونۍ مخکې، خلک د کورونو پر بامونو راټولېدل او شعارونه یې ورکول.
همدا لامل دی چې هغه لا هم باور نه لري چې د افغانستان کیسه پای ته رسېدلې ده. د ټولو محدودیتونو سربېره، هغه لا هم په هېواد کې دننه له خلکو سره خبرې کوي له هغو خلکو سره چې د هغې په وینا، تسلیمېدو ته غاړه نه ږدي.
او ښايي د هغې خپله دا خبره تر بلې هرې جملې ښه د دې روایت پای وټاکي.
«په هغو ورځو کې هېچا فکر نه کاوه چې کیسه پای ته رسېدلې ده. او زه لا هم فکر نه کوم چې د افغانستان کیسه پای ته رسېدلې ده. یوازې باید د دې کیسې د بیانولو لپاره نوې لارې پیدا کړو.»
په کندهار کې زدهکوونکي وايي، چې له نوي ښوونیز کال څه باندې یوه میاشت تېرېږي؛ خو طالبان لاهم د درسي کتابونو او ښوونکو د کمښت د حل پرځای د هغوی پر ظاهري بڼه، لباس، ږیره او پګړۍ زیات تمرکز کوي. دوی وايي، د زدهکړې بهیر ته هغومره پاملرنه نهکېږي لکه د دوی ظاهري بڼې ته.
د کندهار د بېلابېلو ښوونځیو زدهکوونکي وايي، د پګړۍ نه تړلو یا د ږېرې د لنډولو پرمهال دوی ادارې ته غوښتل کېږي، پوښتنې ترې کېږي او ځینې وخت د درېدو یا له ټولګي څخه د اېستلو په څېر د سزا له ګواښ سره مخ کېږي.
د تیمور شاهي لېسې د یوولسم ټولګي یو زدهکوونکی وايي، چې په ښوونځي کې زدهکوونکي لاهم د درسي کتابونو له کمښت سره مخ دي؛ خو د پګړۍ او ظاهري بڼې موضوع په جدي ډول څارل کېږي.
هغه وویل: «همدا اوس زموږ کتابونه کم دي؛ خو په اړه یې جدي کار نهکېږي، که څوک پګړۍ ونه لري ادارې ته غوښتل کېږي، پوښتنې ترې کېږي او د سزا په ډول یې دروي». د نوموړي په وینا، که د زدهکوونکو ږیره او پګړۍ دومره په جدي توګه څارل کېږي؛ نو باید د ښوونې بنسټیزې اړتیاوې لکه کتابونه، ښوونکي او منظم تدریس هم په همدې کچه جدي ونیول شي.
د ظاهر شاهي لېسې د دولسم ټولګي یو بل زدهکوونکی وايي، د ده ږیره مکمله نهده راغلې؛ خو بیاهم د ږیرې د خرېلو په تور څو ځله ادارې ته غوښتل شوی دی. دی وایي: «زما ږیره لاتراوسه نهشته لږ لږ راغلې ده؛ خو ماته هر وخت وايي چې ږیره دې کوچنۍ کړې ده. هر وخت مې ادارې ته غواړي بیا مې دروي او یا ګواښ کوي چې له ټولګي دې باسو».
زدهکوونکي وايي، له هغوی څخه مخکې د ږیرې پرېښودلو، پګړۍ تړلو او د ټاکلي لباس د مراعاتولو په اړه لیکلې ژمنې اخیستل شوې دي. د دوی په وینا، که کوم زدهکوونکی بیا لونګۍ ونه تړي یا د ږیرې په اړه له ټاکل شوو اصولو سرغړونه وکړي له اداري فشار او سزا سره مخ کېږي.
ځینې زدهکوونکي وايي، د دغه فشارونو دوام د دې لامل شوی چې یوشمېر زدهکوونکي د زدهکړو پرېښودو په اړه فکر وکړي. د زدهکوونکو په وینا، د ظاهري بڼې په اړه یوازې زدهکوونکي نه؛ بلکې ښوونکي هم تر فشار لاندې دي.
د دوی په خبره، د امر بالمعروف اړوند چارواکو ښوونکو ته خبرداری ورکړی؛ که زدهکوونکي پګړۍ ونه لري یا یې ږیره لنډه کړې وي، ښوونکي به هم له دندې ګوښه شي. د زدهکوونکو اصلي غوښتنه دا ده، چې ښوونځی باید تر هر څه وړاندې د زدهکړې، علمي پرمختګ او مسلکي روزنې ځای وي.
د دوی په وینا، د درسي کتابونو کمښت، د ښوونکو اړتیا او د تدریس کیفیت باید د ښوونیزو ادارو له لومړیتوبونو څخه وي. په کندهار کې د ږیرې، پګړۍ او لباس په اړه د طالبانو د امر بالمعروف ادارې سخت مقررات او د هغوی د عملي کېدو څرنګوالی له اوږدې مودې راهیسې د بحث موضوع ده.
د جمهوریت پر مهال د دفاع وزارت سرپرست شاه محمود میاخېل وايي، د طالبانو د حاکمیت دوام او د هغوی د لرې کولو لپاره وسلهواله جګړه دواړه افغانستان د کورنیو او نیابتي جګړو له ګواښ سره مخ کوي. هغه د سیاسي بحران د حل لپاره د یوې ټولشموله لویې جرګې جوړول یوازینۍ عملي لار بولي.
هغه خبرداری ورکړی چې افغانستان د سیمهییزو او نړیوالو سیالیو پر ډګر د بدلېدو له خطر سره مخ دی او د جګړې دوام د افغانانو په ګټه نه دی. هغه له افغان سیاسي شخصیتونو، مدني ټولنو، د ښځو له خوځښتونو او نورو اغېزمنو ډلو غوښتي چې د لویې جرګې د جوړېدو لپاره خپل ملاتړ اعلان کړي.
میاخېل د افغانستان د اوسني وضعیت د دوام، د طالبانو پر ضد د وسلهوالې جګړې او د خبرو له لارې د سیاسي حل درې احتمالي لارې پرتله کړې دي. د هغه په باور، د طالبانو د حاکمیت دوام د داخلي انارشي او بهرنیو سیالیو زمینه برابروي، خو د هغوی د لرې کولو لپاره جګړه هم د نوې بېثباتۍ او د هېواد د بنسټونو د ویجاړېدو لامل کېدای شي.
هغه لیکلي: «د جګړې دوام او یا د نوې جګړې پیل د افغانستان او افغانانو په خیر نه دی.»
میاخېل وړاندیز کوي چې د طالبانو او مخالفو ډلو ترمنځ د جګړې پر ځای دې د خبرو اترو له لارې داسې لویه جرګه جوړه شي چې د افغانستان د ټولو قومونو، سیمو او ټولنیزو طبقو استازولي وکړي او د یوه قانوني، مشروع او ولسواک نظام د رامنځته کېدو لپاره لاره هواره کړي.
د هغه په باور، د لویې جرګې نوښت باید د افغانانو خپل وي، خو د افغانستان په قضیه کې د ښکېلو او اغېزمنو اړخونو ملاتړ هم ورته اړین دی. نوموړی وايي، د جرګې د جوړېدو لپاره ټولې ډلې اړ نه دي چې د یوه سیاسي چتر لاندې راټولې شي؛ بېلابېل اشخاص او خوځښتونه کولای شي په خپلواکه توګه د یوه ګډ ملي هدف ملاتړ وکړي.
هغه ټینګار کړی چې لویه جرګه باید روښانه اجنډا او د جوړېدو منل شوی میکانیزم ولري، څو د جګړې او وینې تویولو پرته د سیاسي نظام د بدلون لپاره زمینه برابره کړي.
میاخېل د افغانستان د اوسني وضعیت مسولیت د طالبانو پر غاړه اچوي او وايي، تر هغه چې په هېواد کې ملي او ولسي مشروعیت رامنځته نه شي، له نړیوالې انزوا څخه د وتلو امکان محدود دی.
هغه لیکلي چې افغانستان ته د بهرنیو پلاوو سفرونه او د هغوی ژمنې د طالبانو د حکومت د رسمي نړیوالې پېژندنې لپاره بسنه نه کوي. د نوموړي په وینا، د امریکا، اروپا او عربي هېوادونو له لوري د طالبانو د حکومت نه په رسمیت پېژندل د افغانستان د انزوا او اقتصادي ستونزو د دوام له مهمو عواملو څخه دي.
میاخېل همداراز ادعا کوي چې د پاکستان له لوري د ځینو جنګي ډلو ملاتړ او د دغو ډلو فعالیتونه د نیابتي جګړو خطر زیاتوي. د هغه په اند، د جګړې دواړه لوري کولای شي له روان وضعیت څخه د خپلو موخو لپاره استفاده وکړي، خو اصلي زیان یې افغان ولس ته رسېږي.
نوموړي د خپلې لیکنې په پای کې خبرداری ورکړی چې که د سیاسي حل لپاره عملي ګامونه پورته نه شي، افغانان به یو ځل بیا د جګړو او د نورو د سیالیو قربانیان شي. هغه لیکلي: «افغانان به د تېر په څېر هم مړه او هم پړه وي.»
میاخېل له هغو سیاسي شخصیتونو، مدني ټولنو او خوځښتونو غوښتي چې د لویې جرګې ملاتړ کوي، خپل دریځ په علني ډول څرګند کړي او د دې بهیر د پیل لپاره عملي هڅې وکړي. د هغه په باور، د پراخ ملي توافق رامنځته کېدل کولای شي افغانستان له جګړو او انزوا څخه د وتلو لپاره یوه بدیله لار ومومي.
د افغان نجونو د زدهکړو د بندیز ۱٬۸۵۰ ورځې پوره کېږي؛ ملګري ملتونه دا د میلیونونو نجونو د حقونو او د افغانستان د راتلونکي لپاره بحران بولي؛ خو د طالبانو په حکومت کې لا هم داسې نښې نه لیدل کېږي چې د نجونو ښوونځي به کله بېرته پرانیستل شي.
د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د افغان نجونو د زدهکړو محدودیتونه د هېواد له مهمو بشري او تعلیمي بحرانونو څخه دي. له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زدهکړو بندیز د ۲۰۲۱ کال په سپټمبر کې پیل شو او د ۲۰۲۲ کال په مارچ کې د منځنیو ښوونځیو د پرانیستلو پر مهال هم دوام وکړ. د هماغه کال په ډسمبر کې ښځې له پوهنتوني زدهکړو هم منع شوې.
د ملګرو ملتونو د ماشومانو وجهي صندوق (یونیسف) د ۲۰۲۶ کال د اګست د ۱۴مې په راپور کې ویلي، چې له ۲،۶ میلیونو ډېرې افغانې نجونې له منځنیو زدهکړو محرومې شوې دي. افغانستان اوس یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پکې له منځنیو او لوړو زدهکړو څخه منع دي.
د طالبانو تازه څرګندونې؛ ستونزه منل شوې، خو حل یې نه دی اعلان شوی
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د سپټمبر په ۱۴مه له بيبيسي سره په مرکه کې وویل، چې د اسلامي نړۍ او لوېدیځ هېوادونو له طالبانو غوښتي چې د نجونو ښوونځي بېرته پرانیزي. هغه ومنله چې د ښوونځیو تړل یوه ستونزه ده، خو ټینګار یې وکړ چې افغانستان باید یوازې د لوېدیځ له نظره ونه ارزول شي او د ښځو وضعیت باید د افغان دودونو او ارزښتونو په رڼا کې وکتل شي.
د متقي څرګندونې په داسې حال کې دي چې طالبان له کلونو راهیسې د نجونو د زدهکړو د بندیز د لنډمهاليوالي خبره کوي، خو د بندیز د پای لپاره یې تر اوسه کومه څرګنده نېټه نه ده اعلان کړې. د نړیوالو غوښتنو په اړه د یوه لوړپوړي طالب چارواکي دا اعتراف د پام وړ دی، خو یوازې د ستونزې منل د هغې د حل معنا نه لري.
د بندیز بیه؛ یوازې د نجونو راتلونکی نه، د ټول هېواد پرمختګ هم
د نجونو له زدهکړو محرومول یوازې د ښوونځي د دروازې تړل نه دي؛ دا د هېواد د راتلونکو ښوونکو، ډاکټرانو، نرسانو او نورو مسلکي کادرونو د روزنې بهیر هم کمزوری کوي.
یونیسف د ۲۰۲۶ کال په اپرېل کې په یوه خپاره کړي تحلیل کې اټکل کړی، چې د ښځو پر زدهکړو او کار بندیزونه هر کال د افغانستان اقتصاد ته لږ تر لږه ۸۴ میلیونه امریکايي ډالره زیان رسوي. د ادارې د اټکل له مخې، که اوسني محدودیتونه دوام وکړي، افغانستان ښايي تر ۲۰۳۰ کال پورې د ۲۰ زرو ښځینه ښوونکو او ۵۴۰۰ ښځینه روغتیايي کارکوونکو له کمښت سره مخ شي.
د یونیسف د معلوماتو له مخې، په لومړنیو زدهکړو کې د ښځینه ښوونکو شمېر له نږدې ۷۳ زرو څخه په ۲۰۲۲ کال کې شاوخوا ۶۶ زرو ته په ۲۰۲۴ کال کې راټیټ شوی دی. دا کمښت په داسې هېواد کې لا جدي پایلې لرلای شي چې د ښځینه ناروغانو درملنه او د نجونو زدهکړې په ډېرو برخو کې ښځینه روغتیايي کارکوونکو او ښوونکو ته اړتیا لري.
له ښوونځي پاتې کېدل د نجونو د ماشومانو د کار، کمعمره ودونو، ناوړه ګټې اخیستنې او نورو زیانونو خطرونه هم زیاتوي؛ په ځانګړي ډول د هغو کورنیو لپاره چې له بېوزلۍ او بېځایه کېدو سره مخ دي.
د طالبانو دریځ او د عمل تشه
طالبان د ښځو او نجونو د حقونو په اړه خپل محدودیتونه د اسلامي شریعت او افغان کلتور له تعبیر سره تړي او وايي چې د ښځو ټول فعالیتونه نه دي منع شوي. متقي هم په خپله مرکه کې د همدې دریځ دفاع کړې ده. خو د نجونو د منځنیو او لوړو زدهکړو د دوامدار بندیز په اړه د نړیوالو ادارو اندېښنې د طالبانو له دې عمومي دریځ سره په ټکر کې دي.
د زدهکړو د بندیز دوام دا هم ښيي چې د نړیوالو غوښتنو او د طالبانو د عملي تګلارې ترمنځ واټن لا نه دی کم شوی. که د نجونو زدهکړې رښتیا هم د طالبانو په وینا یوه لنډمهاله موضوع وي، نو د کلونو په تېرېدو یې د پای لپاره ولې مهالوېش نه شته؟ او که د زدهکړو د بیا پیل په اړه د حکومت دننه اختلافونه موجود وي، ولې یې د حل لپاره روښانه پرېکړه نه اعلانېږي؟
د نجونو د زدهکړو د حق بېرته ورکول یوازې د نړیوالو د غوښتنو د پوره کولو موضوع نه ده؛ دا د افغانستان د راتلونکي، اقتصاد او ټولنې اړتیا ده. هره بله ورځ چې نجونې له ښوونځي پاتې کېږي، د هغوی د راتلونکي فرصتونه محدودېږي او هېواد د خپلو راتلونکو مسلکي کادرونو یوه مهمه برخه له لاسه ورکوي.
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت په کونړ کې د خبریالانو د فکري او عقیدوي روزنې پروګرام جوړ کړی؛ خو پوښتنه دا ده چې د خبریالانو د عقیدې د روزنې اړتیا څنګه تشخیص شوې او دا پروګرام د ژورنالېزم د پیاوړتیا لپاره دی، که د خبریالانو د فکر د یوې ټاکلې تګلارې له مخې برابرولو لپاره؟
کونړ کې د طالبانو اطلاعاتو او کلتور ریاست په خپره کړې خبرپاڼه کې راغلي چې د طالبانو چارواکو په دغه پروګرام کې د تېرو شلو کلونو د رسنیزو محتواوو پر څرنګوالي نیوکه کړې او له خبریالانو یې غوښتي چې د دوی په وینا، د «دښمن» د تبلیغاتو پر وړاندې فرهنګي او فکري مبارزه وکړي.
د کونړ د اطلاعاتو او کلتور رییس مولوي سمیعالحق حقبیان د پروګرام په پرانیسته کې ویلي: «دښمن په نظامي جګړه کې ماته خوړلې ده، اوس د فرهنګي او فکري مبارزې وخت دی، باید په دې برخه کې هم کلکه مبارزه وکړو او دښمن ته په دې ډګر کې هم ماته ورکړو.»
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د خپرونو چارو سلاکار مولوي خالقیار احمدزي هم د تېر شل کلن جمهوري نظام پر مهال د رسنیو پر محتوا نیوکه کړې او ویلي یې دي چې ځینې خپرونې د افغانانو له عقیدې او ارزښتونو سره په ټکر کې وې او پر خلکو تحمیل شوې وې.
خو د وزارت په خبرپاڼه کې د دغو خپرونو مشخص مثالونه نه دي وړاندې شوي او نه هم روښانه شوې چې د خبریالانو د عقیدوي روزنې اړتیا د کومو ارزونو یا شواهدو پر بنسټ ټاکل شوې ده.
د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور وزارت د خپرونو چارو معین مولوي حیاتالله مهاجر فراهي بیا ویلي چې رسنۍ د ټولنې مهم ځواک دی او باید د هېواد د پرمختګ، ابادۍ، ملي یووالي او د ځوانانو د هڅونې لپاره وکارول شي. نوموړي همداراز ادعا کړې چې د طالبانو د نظام مخالفان قومي، ژبنیو او سمتي اختلافاتو ته لمن وهي او جعلي خبرونه او تبلیغات خپروي. هغه له خبریالانو او د ټولنیزو رسنیو له کاروونکو غوښتي چې د دغو تبلیغاتو مخه ونیسي.
د جعلي خبرونو د مخنیوي او د معلوماتو د کرهوالي غوښتنه د ژورنالېزم له مسلکي مسولیتونو سره تړاو لري؛ خو د دې مسولیت د عملي کولو لپاره د سرچینو تایید، د شواهدو ارزونه، د بېلابېلو نظرونو انعکاس او د مسلکي اخلاقو مراعات اساسي معیارونه دي. له همدې امله، د خبریالانو د فکري او عقیدوي روزنې د محتوا او موخو روښانتیا مهمه ده، څو څرګنده شي چې دا روزنه د مسلکي معیارونو د لوړولو لپاره ده، که له خبریالانو څخه د یوې ټاکلې سیاسي او فکري تګلارې د ملاتړ تمه هم کېږي.
مهاجر فراهي له خبریالانو سره په جلا ناسته کې د هغوی ستونزې او کاري ننګونې هم اورېدلې او د حل په برخه کې یې د همکارۍ ډاډ ورکړی دی. هغه ویلي: «د خبریالانو د ستونزو حل او د هغوی د کاري چارو اسانتیا د اړوندو ادارو له لومړیتوبونو څخه دي.»
خو د کونړ د اطلاعاتو او کلتور ریاست په خبرپاڼه کې د خبریالانو د مشخصو ستونزو، د حل لپاره د شویو پرېکړو او د فکري او عقیدوي روزنې د درسي موادو په اړه جزیات نه دي خپاره شوي.
ددغه د پروګرام په اړه اصلي پوښتنه یوازې دا نه ده چې خبریالان روزنې ته اړتیا لري که نه؛ بلکې دا ده چې د هغوی د روزنې معیارونه څوک ټاکي، د عقیدوي روزنې اړتیا څنګه ارزول کېږي او د دې پروګرام په پایله کې به د خبریالانو مسلکي خپلواکي او د معلوماتو د بې طرفه خپرولو اصول څنګه خوندي پاتې کېږي.