د پښتونخوا د اطلاعاتو سلاکاره له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په ځانګړې مرکه کې ویلي، چې پر کابل واکمن افغان طالبان باید نور د دوی دښمنانو او په ځانګړې توګه د پاکستاني طالبانو تحریک (ټيټيپي) ته پناه ور نهکړي. نوموړې وایي، دغه وسلهوالې ډلې د پښتونخوا ځوانان او ماشومان وژني.
د خیبر پښتونخوا د اطلاعاتو سلاکارې ثمر هارون بلور په دې مرکه کې چې د جمعې په ورځ (د تلې ۲۴مه) خپره شوې، وویل: «افغانستان باندې چې د طالبانو کوم حکومت دی باید د پاکستاني طالبانو ملاتړ پرېږدي. څوک چې زموږ دښمن دی هغوی ته پناه مهورکوئ، هغوی له خپل ملک څخه وشړئ، زموږ له تاسو سره هېڅ ستونزه نهشته او هر څوک چې بارډر [ډیورند کرښه] باندې راځي، موږ به یې سخت چیک کوو».
طالبانو تازه د ثمر هارون بلور دغو څرګندونو ته څه غبرګون نهدی ښودلی، خو تر دې مخکې یې په پاکستان کې امنیتي ستونزې د دغه هېواد کورنۍ مسئله ګڼلې وه او په ډاګه یې ویلي وو، چې هېڅ فرد یا ډلې ته د دې اجازه نهورکوي، چې افغان خاوره د بل هېواد پر ضد وکاروي.
ثمر هارون بلور همدا راز زیاته کړې، چې په پښتونخوا کې مېشت افغان کډوال به هم شړل کېږي او هر هغه افغان چې په دغه هېواد کې په جرمونو ککړ وي، نور به ورته د پاکستان ویزه هم نهورکول کېږي.
د اطلاعاتو د دې سلاکار په وینا، خیبر پښتونخوا ایالت کې بېړنی حالت او د والي واکمني د ترهګرۍ د مخنیوی او د امنیت ټینګښت لپاره اعلان شوی او زیاته یې کړه، چې ډېر ژر به د یاد ایالت په وضعیت کې مثبت بدلون راشي.
نوموړې وویل: «د خیبر پښتونخوا پولیسو ته چې د ترهګرۍ پر وړاندې کومې ستونزې وې، د هغې په برخه کې هم د والي واکمنۍ لومړۍ ورځ باندې اصلاحات راوستل» او په وینا یې، پر دغه ایالت د تحریک انصاف واکمني یوازې د پخواني لومړي وزیر عمران خان په مینه کې ډوب وه.
د پښتونخوا دې نوې چارواکې د دې ایالت د تحریک انصاف پخواني چارواکي «بزدله» بللي او څرګنده یې کړه: «لکه څنګه چې معلومات راځي د تحریک انصاف غړی مراد سعید په کابل کې ناست دی، هلته یې پناه اخیستې ده او د هغوی همدردي له پاکستان سره نهوه. روان جنګ د دښمنو هېوادونو ملاتړ له ځان سره لري».
د خیبر پښتونخوا د اطلاعاتو سلاکارې په خبره، ډېر ژر به د پاکستان لومړی وزیر هم پېښور ته سفر وکړي او هلته به د دغه ایالت د مسایلو په اړه له نږدې څخه اقدامات وکړي.
د پاکستان حکومت تېره اونۍ پښتونخوا کې بېړنی حالت اعلان کړ، د تحریک انصاف ګوند واکمن اعلی وزیر سهیل اپریدی یې له دندې ګوښه او ونیوه.
هممهاله د پاکستان پارلمان هم په پښتونخوا ایالت کې د والي واکمني د رایو په اکثریت تصویب کړې ده. بلخوا د پاکستان د جمعیت علمای اسلام ګوند، د عوامي نېشنل ګوند او ګڼو نورو سیاسي ډلو پر پښتونخوا بېړنی وضعیت او د والي واکمني غندلې ده.
دوی ویلي، چې دا اقدام د پاکستان د پوځ له لوري د خیبر پښتونخوا د طبیعي زېرمنو د استخراج لپاره یوه پلمه ده.
د طالبانو د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزیر پاکستاني چارواکي تورن کړل، چې د خپلې هرې ناکامۍ او ستونزې پړه پر افغانانو اچوي. هغه د خیبر پښتونخوا وروستی وضعیت پر افغانستان «بې اغېزې» ګڼي او له پاکستاني چارواکو غواړي، چې د خپلو دیني عالمانو له لارې له دوی سره خپلې ستونزې حل کړي.
د طالبانو د کلیو د بیارغونې او پراختیا وزیر عبداللطیف منصور په کابل کې له یوه ځایي ټلویزیون سره په مرکه کې چې د جمعې په ورځ (د تلې ۲۴مه) خپره شوې، له پاکستان سره د دوی د اړیکو په اړه تازه څرګندونې کړې دي.
عبداللطیف منصور پر افغان خاورې د پاکستان پرله پسې بمباریو ته په اشارې وویل، چې اسلاماباد یو ځل هم په دغو بمباریو کې د خپل کوم مخالف د وژلو ادعا ثابته نهکړای شوه.
دغه طالب وزیر د خیبر پښتونخوا د والي فیصل کنډي هغه څرګندونې حیرانوونکې وګڼلې، چې په دغه ایالت کې د تحریک انصاف ګوند ړنګ شوی ایالتي حکومت یې له جلال اباد څخه «امر اخیستونکی» ګڼلی وو.
سرچینې، د طالبانو په اړه د پاکستاني چارواکو بېلابېلو تورونو ته په اشارې وویل، که بله ورځ پاکستان کې زلزلې او طبیعي پېښې کورونه ویجاړ او تاوانونه پېښ کړي، چارواکي به یې بیا پړه پر افغانانو او دوی وراچوي.
د طالبانو دغه مهم چارواکي، یو ځل بیا د نورو طالب چارواکو په شان له پاکستان سره د دوی د ناندریو سرچینه په پاکستان کې «یوه ځانګړې کړۍ» وګڼله. د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد مخکې ویلي وو، چې د پاکستان په پوځ کې «یوه ځانګړې کړۍ» د دوی خلاف له بهرنیو هېوادونو پروژې اخلي.
عبداللطیف منصور هم په ورته یادونې سره، دغه « ځانګړې کړۍ» تورنه کړه، چې ګواکې نه یوازې له افغانانو، بلکې خپلو خلکو سره هم دښمني کوي او حقونه یې اخلي.
منصور په خیبر پښتونخوا کې د ایالتي حکومت ړنګول، له ځایي خلکو څخه د «حقونو تروړل» وګڼل او ویې ویل، چې پاکستان د دغه ایالت د خلکو «خپل حکومت لرل» نهشي زغملای.
هغه په داسې مهال، پاکستان د خیبر پښتونخوا د خلکو د «حقونو په تروړلو» تورنوي، چې په خپله طالبان د ټولو افغانانو؛ په ځانګړي ډول ښځو او نورو قشرونو د «اساسي حقونو په تروړلو او یرغملولو» تورن دي.
د طالبانو د کلیو د بیا رغونې او پراختیا وزیر په پښتونخوا کې د «والي واکمنۍ» په نوم حاکم شوی حالت په افغانستان کې پر طالب واکمنۍ «بې اغېزې» وباله، خو ویې ویل، چې په خیبر پښتونخوا کې افغان کډوال به ترې اغېزمن شي، ځکه د ده په خبره، چې د دغو کډوالو ځورول پيل شوي دي.
عبداللطیف منصور په دې مرکه کې د پاکستان حکومت له پاکستاني طالبانو سره هم په «تېري» تورن کړ او ویې ویل، چې دغه ډله د پاکستان د بمبارۍ او ظلمونو په غبرګون کې رامنځته شوې ده.
هغه له نوم اخیستو پرته وویل، چې یو شمېر پاکستاني سیاستوالو هم پر خپل حکومت له نیوکو سره ویلي، چې په افغانستان کې د خپلو مخالفانو د موجودیت ادعا کوي، خو د خیبر پښتونخوا په بنو او نورو سیمو کې عملاً د ټي ټي پي حضور او فعالیت ورته نه ښکاري.
د طالبانو دغه لوړپوړي مقام د دغې تازه مرکې پر مهال پاکستان له دوی سره په مذاکراتو کې هم په بد نیتۍ او پلمو تورن او زیاته کړه، چې د مذاکراتو پر مهال یې «غیر منطقي» غوښتنې او څرګندونې کړې دي.
هغه د طالبانو او پاکستان د روانو ناندریو د حل لپاره، د پاکستان په استازیتوب د ډیورند کرښې د پورې غاړې له دیني عالمانو سره خبرې اړینې وګڼلې او ویې ویل، چې پاکستان دې دغه عالمان د دوی له دیني عالمانو سره خبرو ته کېنوي.
پاکستاني چارواکو د دغه طالب وزیر وروستیو څرګندونو ته کوم غبرګون نهدی ښودلی، خو د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند د جمعې په ورځ په یوې خبري غونډه کې وویل، چې له طالبانو سره به د دغه هېواد هر ډول راتلونکې خبرې اترې بېشرطه نه وي او اسلاماباد له خبرو اترو نه تښتي. نوموړي زیاته کړې، چې له طالبانو سره خبرې په ترهګرۍ ضد عملي ګامونو پورې تړلې دي.
په مسکو کې د طالبانو سفیر ګل حسن حسن د منځنۍ اسیا او افغانستان د امنیت په اړه جوړ شوي سیمهییز کنفرانس کې وویل، چې د پاکستان تر واک لاندې سیمو کې د داعـش د خراسان څانګې ملاتړ او د ډیورند کرښې په اوږدو کې د ورانکاره عناصرو د نفوذ هڅې د ټولې سیمې د ثبات پر وړاندې جدي ګواښ دی.
ګل حسن حسن د جمعې په ورځ (د تلې ۲۴مه) په یاده غونډه کې زیاته کړه: «که څه هم ځینو لوریو ډېره هڅه کړې او لا هم هڅه کوي چې د داعش او مسلحو ډلو د پیاوړتیا او همدا رنګه د نشهيي توکو د کښت او قاچاق له لارې د افغانستان په وسیله د منځنۍ اسیا او نورو هېوادونو امنیت له ګواښ سره مخ کړي، خو موږ یې په کلکه مخه نیولې ده».
هغه په ډاګه کړه: «د سیمې د ګډ امنیت د ساتنې په برخه کې زموږ ملي امنیتي ادارو او دفاع وزارت له خپلو سیالانو سره د مسلحو ډلو د کنټرول او د سرحدونو د ساتنو په موخه نږدې کار کړی دی. په دې لړ کې زموږ امنیتي ادارې توانېدلي چې د داعش مرکزونه او رهبري د افغانستان له قلمرو څخه په بشپړه توګه ختم کړي او پرېنږدي چې د ورانکارو ډلو لهخوا سیمهییزو هېوادونو ته خطر متوجې شي».
تر اوسه پاکستان د طالبانو دغو تازه څرګندونو ته کوم غبرګون نهدی ښودلی، خو د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند سجاد حيدرخان د جمعې په ورځ په یوه خبري کنفرانس کې ويلي، چې له طالبانو سره به د دغه هېواد هر ډول راتلونکې خبرې اترې بېشرطه نهوي او اسلاماباد له خبرو اترو نه تښتي. نوموړي زیاته کړې، چې له طالبانو سره خبرې په ترهګرۍ ضد عملي ګامونو پورې تړلې دي.
په مسکو کې د طالبانو سفارت همدا راز په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې ګل حسن حسن په یاده غونډه کې افغانستان د سیمې د ثبات او اقتصادي نښلون مهم شریک بللی او ټینګار یې وکړ، چې طالبان هیچا ته اجازه نهورکوي، چې د افغانستان خاوره د کوم بل هېواد پر ضد وکاروي او په دې برخه کې خپلې ژمنې عملي کوي.
په مسکو کې د طالبانو سفیر د خپلو خبرو په پای کې د افغانستان او د سیمې د هېوادونو ترمنځ پر دوامداره امنیتي همغږیو ټینګار وکړ او همداراز یې غوښتنه وکړه، چې د سرحدونو د لا زیات خوندیتوب او د ګډو همکاریو د پیاوړتیا لپاره باید سیمهییزې هڅې په منظم او رسمي ډول پر مخ یووړل شي.
په ورته وخت کې د خپلواکو همګټو ناپېیلو هېوادونو سازمان د ترهګرۍ ضد مرکز مشر یوګني سیسویف په دې غونډه کې ویلي، چې د سیمې امنیتي چارواکي په شمالي افغانستان کې د مېشتو ترهګرو ډلو فعالیتونه د منځنۍ اسیا لپاره تر ټولو مهم امنیتي ګواښ ګڼي.
له بلې خوا، په مسکو کې د ایران سفیر کاظم جلالی هم په دې ناسته کې ګډون درلود، خو د افغانستان د مسایلو پر ځای یې ډېره وینا له امریکا او اسراییل سره د اسلامي جمهوریت پر جګړې او د هغې پر پایلو متمرکزه وه.
د پاکستان د سند ایالت د دادو ولسوالۍ محکمې د پښتون ژغورنې غورځنګ د فعالانو علي وزیر او عبدالصمد پر ضد د ثبت شویو قضیو اورېدنه د اکتوبر ۲۱مې او ۲۷مې ته وځنډوله. علي وزیر ویلي، چې حکومت دې له پښتونخوا سره خپل چلند بدل کړي او د خلکو د حقونو د تر پښو لاندې کولو لړۍ نوره پای ته ورسوي.
د پښتون ژغورنې غورځنګ د مشرتابه غړی علي وزیر د اکتوبر پر ۱۶مه (جمعه د تلې ۲۴مه) د سند ایالت د دادو ولسوالۍ د اضافي دوسیهپال قاضي سید احسان شاه محکمې ته وړاندې شو.
ټاکل شوې وه، چې په دغې ناسته کې د قضیې وروستي دلایل واورېدل شي، خو محکمې د علي وزیر له وکیل څخه وغوښتل، چې په ټول پاکستان کې د علي وزیر پر ضد د ثبت شویو قضیو او د محکمو د پرېکړو اسناد محکمې ته وړاندې کړي.
د علي وزیر وکیل امداد حیدر سولنګي محکمې ته وویل، چې په سند ایالت کې د ثبت شویو قضیو او پرېکړو اسناد ورسره شته، خو د نورو ایالتونو د قضیو د اسنادو سپارل قانوني اړتیا نهده.
له دې سره سره محکمې د ټولو اړوندو اسنادو د وړاندې کولو غوښتنه وکړه او بلې ناستې ته یې د اکتوبر ۲۱مه نېټه وټاکله.
بلخوا بل نیول شوی فعال عبدالصمد هم د اضافي دوسیهپال قاضي میر حسن کلهاوړو محکمې ته وړاندې شو.
د هغه پر ضد په دوو دوسیو کې یوازیني پاتې شاهد د نور وخت غوښتنه وکړه، چې له امله یې د دوسیې اورېدنه د اکتوبر ۲۷مې نېټې ته وځنډېده.
د قضیو د اورېدنې پر مهال، د «عوامي کارګرانو ګوند» د دادو ولسوالۍ مشرانو د کامرېډ نور احمد سومرو په مشرۍ له علي وزیر او عبدالصمد سره وکتل او دواړو ته یې د سندهي کلتور د درناوي په توګه اجرک او سندهۍ خولۍ تحفه کړې.
علي وزیر په خپلو خبرو کې وویل، پښتانه له خپلو سیاسي، ټولنیزو او اقتصادي حقونو بېبرخې ساتل کېږي او د دې ظلم پر ضد به خپل غږ پورته کوي.
علي وزیر زیاته کړه، ولسي تحرېکونه په قضیو او زندانونو نهشي ختمېدای او همداراز یې له حکومته وغوښتل، چې له خیبر پښتونخوا سره خپله رویه او چلند بدل کړي او د خلکو د حقونو د تر پښو لاندې کولو لړۍ نوره پای ته ورسوي.
نوموړي خبرداری ورکړ، چې د زور او فشار سیاست به جدي پایلې ولري. له دې سره سره د غورځنګ مشران ټینګار کوي، چې مبارزه یې بشپړ سوله ییزه ده او د پښتنو د اساسي قانوني او سیاسي حقونو لپاره کار کوي.
علي وزیر د پښتنو د حقونو، د هیواد په سیاست کې د پوځ د لاسوهنو پر ضد د غږ پورته کولو او د مدني فعال په توګه په پرله پسې توګه د دولتي ارګانونو له لوري نیول شوی او بندي شوی دی.
نوموړی چې مخکې هم د اوږدې مودې لپاره په زندانونو کې پاتې وو د ۲۰۲۶ کال د مارچ په ۱۶مه د سند ایالت د سترې محکمې په امر له اوږده بنده خوشې شو، خو د را خوشې کېدو په همدغه ورځ ماښام مهال د پولیسو له لوري په ظاهره د نوې ترهګریزې مقدمې په تور بېرته ونیول شو.
د بښنې نړيوال سازمان په ګډون د بشري حقونو نړيوالو او سیمهییزو بنسټونو د هغه دا ډول پرله پسې نیول د نوموړي د ځپلو او غږ د خاموشه کولو د هڅو په توګه غندلې دي۔
د خوړو د نړیوالې ورځې په درشل کې، په افغانستان کې بېوزله کورنۍ وايي، بېکاري، اقتصادي فشارونو او د ثابت عاید نشتوالي دې ته اړ کړي چې پر وچې ډوډۍ او چای بسنه وکړي او ان ځینې کورنۍ د ماشومانو د مړولو لپاره خپله وږي پاتې کېږي.
شهلا چې د کابل اوسېدونکې او د دوو ماشومانو د کورنۍ سرپرسته ده افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې کورنۍ یې په تېره یوه میاشت کې ډېری وخت پر وچې ډوډۍ، چای، شوله او چټني شپې سبا کړي دي. د هغې په وینا، کورنۍ یې په دې موده کې یوازې یو ځل د هګیو د خوړلو توان پیدا کړی او اوس په منظم ډول د غوښې، مېوې، سبزیو او لبنیاتو پېرودل نور د دوی له وسې وتلي دي.
شهلا وايي، مخکې له دې چې طالبان بېرته واک ته ورسېږي، هغې د سینګارتون د کار او ماشومانو ته د زده کړې ورکولو له لارې د خپلې کورنۍ د لګښتونو یوه برخه برابروله. خو په ۲۰۲۳ کال کې د ښځینه سینګارتونونو له تړل کېدو وروسته، یې د خپلې کورنۍ د عاید اصلي سرچینه له لاسه ورکړه.
نوموړې وايي، روغتیايي ستونزو، په ځانګړي ډول د زړه ناروغۍ یې هم د کار کولو وړتیا محدوده کړې ده.
د طالبانو د ۱۴۰۲ کال په زمري میاشت کې د دې ډلې د مشر هبت الله اخوندزاده د شفاهي حکم پر بنسټ په افغانستان کې د سینګارتونونو د تړلو بهیر پیل کړ. د دې حکم په پایله کې په افغانستان کې لسګونه زره هغه ښځې بېکاره شوې چې د سینګارتونونو له لارې یې د ځان او خپلو کورنیو لګښتونه برابرول.
شهلا د خپلې کورنۍ د ژوند وضعیت داسې بیانوي: «دلته اوس ژوند په بشپړه توګه ډېر سخت شوی، ساه اخیستل هم ډېر سخت شوي دي. کله چې ډوډۍ پیدا کړم، چای نه لرم چای چې پیدا کړم، ډوډۍ نه وي.»
هغه وايي، اوس هڅه کوي په لږو خوړو د خپلو ماشومانو اړتیاوې پوره کړي، په داسې حال کې چې خپله کله ناکله په ورځ کې یوازې یو ځل خواړه خوري، یا له خوړلو تېرېږي، څو ماشومان یې وږي پاتې نه شي.
شهلا زیاته کړه: «زه ډېری وخت د خپلو ماشومانو لپاره خواړه تیاروم او خپله سهارنۍ، غرمنۍ او ماښامنۍ په یوه وخت کې خورم. د دې لپاره چې زما اووه کلن ماشوم موړ شي، زه لږ خورم یا کله ناکله هېڅ خواړه نه خورم.»
د شهلا مشر زوی، هغه مهال چې په یوولسم ټولګي کې یې زده کړې کولې، د اقتصادي ستونزو له امله ښوونځی پرېښوده او د عاید موندلو لپاره یې په دوکانونو کې کار پیل کړ. د هغې کشر زوی اووه کلن دی او تازه یې ښوونځی پیل کړی دی.
شهلا وايي، د خپل کشر زوی د جسمي وضعیت په اړه اندېښمنه ده، ځکه د هغې په وینا، ماشوم ډېر ډنګر شوی او د بدن ځواک یې کم شوی دی. دا اندېښنې، له طبي ارزونې پرته، په خپله د خوارځواکۍ د قطعي تشخیص معنا نه لري.
د کورنۍ اقتصادي فشار یوازې پر خوړو پورې محدود نه دی. شهلا وايي، د خپلو ماشومانو د درملنې لګښتونو د برابرولو لپاره یې د یخچال په ګډون کور ځینې وسایل پلورلي دي. نوموړې اوس د کور د کرایې په ورکولو، د درملنې د لګښتونو په برابرولو او د ژمي لپاره په چمتووالي کې له ستونزو سره مخ ده هغه وايي: «نه کافي خواړه لرو، نه کافي جامې، او نه د درملو او درملنې توان لرو.»
بېکاري او د مغذي خوړو له پېرودلو تېرېدل
۲۹ کلن عبدالله، چې د کابل د کارته نو اوسېدونکی دی، هم وايي چې د ثابت عاید نشتوالي یې کورنۍ دې ته اړ کړې چې د غوښې، مېوې او لبنیاتو پېرودل تر ټولو ټیټې کچې ته راکم کړي.
هغه د حقوقو او سیاسي علومو په څانګه کې زده کړې کړې دي، خو له فراغت وروسته یې ونه شو کولای مناسب کار پیدا کړي. عبدالله وايي، یوه موده یې د ژوند د لګښتونو د برابرولو لپاره په کوڅو کې د کراچۍ په وسیله کار کاوه، خو هغه کار یې هم له لاسه ورکړ. د هغه سپینږیری پلار، چې د حکومت له بدلون مخکې یې کار کاوه، اوس هېڅ عاید نه لري.
عبدالله وايي، کورنۍ یې په یوه عادي اوونۍ کې د غوښې یا چرګانو د پېرودلو توان نه لري او په تېره یوه میاشت کې یې یوازې یو ځل د لبنیاتو د اخیستلو توان پیدا کړی دی.
هغه وايي: «کېدای شي موږ وغواړو غوښه، مېوه او لبنیات واخلو، خو اړ کېږو چې یوازې پر هغو ارزانه خوراکي توکو بسنه وکړو چې زموږ لاسرسی ورته شته.»
د عبدالله په وینا، هغه کورنۍ چې ثابت عاید نه لري، اړ کېږي د خوړو د پېرودلو او د ژوند د نورو لګښتونو د ورکولو ترمنځ انتخاب وکړي. په داسې شرایطو کې، ګران بیه خوراکي توکي ډېری وخت لومړني توکي وي چې د پېرودلو له لېست څخه حذف کېږي.
هغه وايي: «د خوړو بېوزلي یوازې دا معنا نه لري چې انسان د خوړلو لپاره هېڅ ونه لري. کله ناکله کورنۍ خواړه لري، خو د کافي او بېلابېلو خوړو د برابرولو توان نه لري.»
له اقتصادي ستونزو سره سره، عبدالله وايي لا هم هیله لري چې مناسب کار پیدا کړي، له خپلې پوهنتوني پوهې ګټه واخلي او د خپل سپینږیري پلار او مور ملاتړ وکړي.
هغه وايي: «زه نه غواړم څوک یوازې د یوه بېوزلي کس په سترګه راته وګوري. زه هم د افغانستان د نورو ځوانانو په څېر هیلې لرم، غواړم کار وکړم، خپلواک واوسم او د خپلو هڅو له لارې ښه ژوند جوړ کړم.»
له ایران نه اېستل شوې مېرمن: اړ ه شوم چې د خوړو او برېښنا ترمنځ یو انتخاب وکړم
د هغو کورنیو لپاره چې له ګاونډیو هېوادونو څخه افغانستان ته ستنې شوې دي، د کار او ثابت عاید نشتوالي د ورځنیو خوړو برابرول لا ستونزمن کړي دي.
۲۰ کلنه پروانه(مستعار نوم) د ۱۴۰۲ لمریز کال په وروستیو کې له ایران نه افغانستان ته ستانه شوې ده. هغه وايي، له راستنېدو راهیسې یې په یاد نه دي چې کورنۍ یې غوښه خوړلې وي.
هغې وویل، په خپلو شته پیسو لږ غوړي، لوبیا او وریجې واخیستې، خو ونه توانېده چې د برېښنا بل ورکړي. په پایله کې یې کورنۍ په تیاره کې پاتې شوه.
هغه له خپل پلار، مور او یوې کشرې خور او کشر ورور سره ژوند کوي. د پروانې په وینا، مور او پلار یې د زړه او شکرې په ناروغیو اخته دي او د هغوی د درملنې لګښتونه هم د هغې پر غاړه دي.
پروانه افغانستان ته تر راستنېدو مخکې په ایران کې اوسېده او د انګلیسي ژبې تدریس یې کاوه. هغه وايي، له راستنېدو وروسته یې داسې کار نه دی موندلی چې د کورنۍ لګښتونه پرې برابر کړي.
پروانه وايي: «کله چې راغلم، هېڅ شی مې نه درلود. له صفر څخه هم په ټیټه کچه مې پیل وکړ. هېڅوک نه غواړي چې له خپل هېواده لرې وي، خو هغه وطن چې زما لپاره د وطن په څېر نه وي، زه څنګه ورسره د وطنپالنې احساس وکړم؟»
پروانه وايي، تر ټولو ښه خواړه چې کورنۍ یې اوس برابرولای شي، کله ناکله هګۍ یا کچالو دي او په ډېرو ورځو کې یې خواړه یوازې پر ډوډۍ او چای محدود وي.
هغه وايي: «موږ سهارنۍ هېڅ نه خورو. غرمنۍ هم په ډوډۍ او چای تېروو. د شپې هم اړ یو چې یو څه وخورو، څو له لوږې مړه نه شو.»
پروانه وايي، هر کله چې پیسې ترلاسه کړي، اړ کېږي د خوړو د پېرودلو او د مور او پلار د درملو او درملنې د لګښتونو ترمنځ یو انتخاب وکړي. هغه وايي، له خپلو خپلوانو پور وړې ده او نه پوهېږي چې دا پورونه به څنګه بېرته ورکړي.
هغه وايي: «که پیسې هم پیدا کړم، د دې ټولو اړتیاوو له منځه باید یوازې یوه انتخاب کړم چې پرې لګښت وکړم یا د مور او پلار د درملو او درملنې لګښت ورکړم، یا د خوړو لپاره پیسې ولګوم.»
د پروانې په وینا، کورنۍ یې کله ناکله کچالو د شوروا په بڼه پخوي، څو له ډوډۍ سره یې وخوري او په لږو خوړو مړه شي. هغه وايي، ځینې ورځې د دې لپاره چې کشره خور او کشر ورور یې خواړه ولري، خپله هېڅ نه خوري.
پروانه وايي: «داسې ورځې هم راغلې چې د خوړو د کمښت له امله مې خپله خواړه نه دي خوړلي، تر سهاره وږې ناسته وم او خواړه مې خپلې کشرې خور او کشر ورور ته ورکړي دي.»
پروانه وايي، افغانستان ته تر راستنېدو مخکې هم د کورنۍ ژوند اسانه نه و، خو په ایران کې د هغې عاید دا امکان برابر کړی و چې د کورنۍ ځینې اړتیاوې پوره کړي. د هغې په وینا، اوس د کاري فرصتونو نشتوالي او د درملنې لګښتونو د ژوند فشارونه نور هم زیات کړي دي.
د رسنیو پخوانی کارکوونکی چې اړ شو خپلو ماشومانو ته وچه ډوډۍ او اوبه ورکړي
اجمل، چې د هغه نوم مستعار دی، د رسنیو کارکوونکی و او د ۱۴۰۰ کال له زمري میاشتې وروسته یې خپله دنده له لاسه ورکړه.
هغه چې په کابل کې یې په بېلابېلو خصوصي رسنیو کې کار کړی، اوس نږدې پنځه کاله کېږي چې بېکاره دی.
دا تصویر اخیستونکی وايي: «پر خدای باور وکړئ، چې یوه بسته مالګه پنځه افغانۍ بیه لري کله ناکله د مالګې په پیدا کولو کې هم له ستونزې سره مخ کېږم.»
دا ځوان چې له خپلې مېرمنې او دوو کوچنیو ماشومانو سره په کابل کې ژوند کوي وايي، تېره میاشت یې یوه ورځ د یوه خصوصي مراسمو د تصویر اخیستو لپاره د ۵۰۰ افغانیو په بدل کې کار پیدا کړ. هغه وویل: «په دې پیسو مې یو من اوړه، لږه بوره او غوړي واخیستل، څو لږ تر لږه دا اوونۍ ژوند پرې تېر کړای شو.»
اجمل وايي، په تېره اوونۍ کې داسې ورځ هم راغله چې «وچې ډوډۍ ته محتاج شوم او زه لاړم، وچه ډوډۍ مې راوړه، څو له اوبو سره یې خپل ماشوم ته ورکړم.»
طالبانو د ۱۴۰۰ کال په زمري میاشت کې واک ته له بېرته رسېدو وروسته، پر خصوصي رسنیو او خبریالانو پراخ محدودیتونه لګولي دي. دغو فشارونو، د اقتصادي ستونزو ترڅنګ، د رسنیو ګڼ بنسټونه له فعالیت څخه پاتې کړي دي. د دې وضعیت په پایله کې، ډېر هغه خبریالان او د رسنیو کارکوونکي چې کلونه یې په دې برخه کې کار کړی، اوس هېڅ دنده نه لري.
د شهلا، عبدالله او پروانې کیسې په داسې حال کې بیانېږي چې افغانستان لا هم د خوړو د خوندیتوب له پراخ کړکیچ سره مخ دی.
د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان او د خوړو نړیوال پروګرام وايي، نږدې ۱۹،۲ میلیونه کسان، چې د افغانستان د نفوس ۳۸ سلنه جوړوي، په راتلونکي ژمي کې به د خوړو له شدیدې ناامنۍ سره مخ شي. دا شمېرې د اقتصادي کړکیچ پراخوالی ښيي، خو د دغو دریو کورنیو وضعیت په جلا توګه په دې شمېرو کې نه دی اندازه شوی.
د خوړو ناامني یوازې دا معنا نه لري چې انسان د خوړلو لپاره هېڅ خواړه ونه لري. کافي او مغذي خوړو ته نامنظم لاسرسی هم د دې ستونزې یوه برخه ده. یوه کورنۍ ښايي وکولای شي په ډوډۍ، چای یا ساده خوړو خپله لوږه په لنډمهاله توګه ماته کړي، خو د اړتیا وړ پروټین، لبنیاتو، مېوې او سبزیو د برابرولو لپاره کافي پیسې ونه لري.
د هغو کورنیو لپاره چې عاید یې کم شوی یا یې د عاید سرچینه له لاسه ورکړې، د خوړو انتخاب تر ډېره د تغذیې اړتیاوو پر ځای د لګښتونو د ورکولو پر وړتیا پورې تړلی وي.
په یوه ښوونځي کې مېوې ته د لاسرسي ستونزه
بېلابېلو خوراکي توکو ته د لاسرسي محدودیت یوازې د کورنیو په کیسو کې نه لیدل کېږي.
اسیه، چې د هغې مستعار نوم دی او د هرات ولایت د غوریان ولسوالۍ د یوه ښوونځي مدیره ده، وايي، د ښوونځي یو شمېر ښوونکي له ډېرې مودې راهیسې مېوې ته لاسرسی نه لري.
د هغې په وینا، د ښوونځي مسوولانو د یوه خیریه بنسټ په مرسته هڅه وکړه چې د ښوونکي د ورځې په مناسبت زدهکوونکو او ښوونکو ته مېوه برابره کړي. له دغه ښوونځي څخه رالېږل شوي انځورونه د زدهکوونکو او ښوونکو پر مېزونو د مېوو غابونه ښيي.
دا یوه بېلګه په یوازې ځان د سیمې د ټولو کورنیو د خوراکي وضعیت څرګندونه نه کوي، خو د ښوونځي د مدېرې له خوا مېوې ته د ښوونکو د لاسرسي د ستونزو یادونه، په ورځني ژوند کې د خوراکي توکو د پېرودلو د وړتیا د محدودېدو یوه بله بېلګه ده.
د خوړو نړیواله ورځ چې هر کال د اکتوبر په ۱۶مه لمانځل کېږي، ټولو انسانانو ته د کافي او سالمو خوړو د لاسرسي پر اهمیت ټینګار کوي.
خو د شهلا لپاره، چې کله ناکله د دې لپاره خپله ډوډۍ نه خوري څو زوی یې موړ شي ،د عبدالله لپاره، چې له پوهنتوني زدهکړو سره سره لا هم د کار په لټه کې دی، او د پروانې لپاره، چې باید د خوړو او د مور او پلار د درملو د پېرودلو ترمنځ انتخاب وکړي، ستونزه یوازې د خوړلو لپاره د څه شي موندل نه دي.
د دغو کورنیو لپاره اساسي ستونزه دا ده چې وکولای شي په منظم ډول کافي، بېلابېل او مغذي خواړه برابر کړي هغه اړتیا چې د دوی په وینا، په اوسنیو شرایطو کې یې پوره کول هره ورځ ستونزمنېږي.
د همګټو ناپېیلو هېوادونو سازمان د ترهګرۍ ضد مرکز مشر وايي، د سیمې د هېوادونو امنیتي چارواکي د افغانستان په شمال کې د مېشتو ترهګرو ډلو فعالیتونه د منځنۍ اسیا له مهمو امنیتي ګواښونو څخه ګڼي. یوګني سیسویف وویل چې د افغانستان وضعیت پېچلی او کله ناکله له تناقضونو ډک دی.
سیسویف د ټولیز امنیت تړون سازمان، د همګټو ناپېیلو هېوادونو سازمان او د شانګهای د همکارۍ سازمان په ګډه غونډه کې وویل، په ۲۰۲۱ کال کې د طالبانو واک ته تر بېرته رسېدو وروسته په ځینو برخو کې پرمختګونه شوي او د کورني وضعیت د کنټرول او له بحرانه د اقتصاد د ایستلو لپاره اقدامات ترسره شوي دي.
ښاغلي سیسویف زیاته کړې چې د بهرنیو ځواکونو له وتلو وروسته د پراخو کورنیو نښتو شدت کم شوی او طالبانو د ترهګرو د مرکزونو د پېژندلو او له منځه وړلو، د هغو جوماتونو د تړلو چې پکې افراطي تبلیغات کېږي، او د مبلغینو د نیولو لپاره اقدامات کړي دي. د هغه په وینا، د دغو اقداماتو په پایله کې د ترهګریزو بریدونو او د هغو د قربانیانو شمېر د پام وړ کم شوی دی.
همدارنګه د همګټو ناپېیلو هېوادونو سازمان د ترهګرۍ ضد مرکز مشر زیاته کړې چې بشري بحران او د طالبانو او پاکستان ترمنځ وخت ناوخت وسلهوالې نښتې د طالبانو د امنیتي ځواکونو یوه برخه له کورنیو ګواښونو سره د مبارزې څخه اړوي.
هغه د داعش خراسان څانګه، له دې ډلې سره تړلې جهادي ډلې او د طالبانو وسلهوال مخالفان، چې د افغانستان د ملي مقاومت جبهه او د افغانستان د ازادۍ جبهه هم پکې شاملې دي، د افغانستان دننه له مهمو امنیتي ګواښونو څخه وبلل.
ښاغلي سیسویف ادعا وکړه چې دغه ډلې د ځینو لوېدیځو هېوادونو د استخباراتي ادارو په فعال ملاتړ هڅه کوي چې په کابل کې د طالبانو واک کمزوری کړي او له دغه ډلې څخه بهر د سیمو تر کنټرول لاندې پراختیا ومومي، په ځانګړې توګه د افغانستان په شمال کې.
هغه همداراز ادعا وکړه چې لوېدیځ هېوادونه غواړي د افغانستان د شمال له لارې د منځنۍ اسیا د هېوادونو پر وضعیت اغېز وکړي.
د همګټو ناپېیلو هېوادونو سازمان د ترهګرۍ ضد مرکز مشر وویل چې د داعش خراسان څانګه له نورو ترهګرو ډلو او همداراز د تاجکستان، ازبکستان، قرغزستان او قزاقستان له وګړو او په روسیه کې له کډوالو کارګرانو څخه غړي جذبوي.
د هغه په وینا، د ګډو ګټو په هېوادونو کې پټې ترهګرې شبکې جوړې شوې، د هغوی د سرچینو د برابرولو لارې رامنځته شوې او د بریدونو لپاره پلانونه جوړېږي.
ښاغلي سیسویف وویل چې د روان کال په پیل کې د روسیې فدرالي امنیتي ادارې د تاجکستان له بنسټونو سره په همکارۍ د ترهګرو یوه هغه هسته پېژندلې او له منځه وړې ده چې د بریدونو پلان یې جوړاوه.
هغه زیاته کړه چې د ازبکستان له امنیتي ادارې سره په همکارۍ هم د روسیې په بېلابېلو سیمو، د مسکو په ګډون، پنځه بریدونه تر ترسره کېدو مخکې شنډ شوي دي.
د همګټو ناپېیلو هېوادونو سازمان د ترهګرۍ ضد مرکز مشر وویل چې په دغو قضیو پورې تړلي ټول کسان د داعش خراسان څانګې د استازو له خوا جذب شوي وو. د هغه په وینا، دا موضوع له طالب چارواکو سره د ترهګرۍ ضد همکارۍ د پراخولو اړتیا څرګندوي.
هغه زیاته کړه چې دا همکاري باید د افغانستان د سیاسي ثبات او د کابل او اسلاماباد ترمنځ د اړیکو د عادي کولو لپاره د پراخو هڅو په چوکاټ کې ترسره شي.
ښاغلي سیسویف وویل چې د خپلواکو دولتونو مشترکالمنافع د هېوادونو عمومي امنیت په افغانستان او پاکستان کې له ارام وضعیت سره هم تړاو لري.