د افغانستان د ۱۹ کلنو کرېکټ ملي لوبډلې د ۲۰۲۶کال د اسیا جام سیالیو په ګروپي پړاو کې د درېیو پرلهپسې بریاوو په ترلاسه کولو سره نیمه پایلوبې ته لاره وموندله. افغان لوبډلې په خپله وروستۍ سیالۍ کې سریلانکا ته په ۱۰۶ منډو ماتې ورکړه او په خپل ګروپ کې یې لومړی مقام خپل کړ.
د افغانستان ۱۹ کلنې ملي لوبډلې د عمان په کوربهتوب د اسیا جام سیالیو په ګروپي پړاو کې په زړه پورې لوبې وکړې او د بنګلهدېش، مالیزیا او سریلانکا پر وړاندې یې خپلې درې واړه سیالۍ وګټلې.
افغان لوبډلې په لومړۍ سیالۍ کې بنګلهدېش ته په ۱۱۳ منډو ماتې ورکړه، ورپسې یې مالیزیا ته په ۱۰ وېکټو ستره ماتې ورکړه او په وروستۍ لوبه کې یې سریلانکا هم په ۱۰۶ منډو ماته کړه. په دې توګه افغانستان د شپږو نمرو په ترلاسه کولو سره د خپل ګروپ د لومړي مقام په خپلولو نیمه پایلوبې ته ورسېد.
د سریلانکا پر وړاندې په لوبه کې افغان لوبډلې لومړی توپوهنه وکړه او په ۴۹،۵ اورونو کې یې د ټولو لوبغاړو په سوځېدو ۲۷۵ منډې جوړې کړې. د افغانستان په ګټه سبحان علي ۱۰۷ منډې وکړې او د لوبې غوره لوبغاړی ونومول شو. عابدالله نادرجان ۵۵ منډې جوړې کړې او د لوبډلې د هدف په لوړولو کې یې مهم رول ولوباوه.
په ځواب کې د سریلانکا ۱۹ کلنې لوبډلې د افغان توپاچوونکو پر وړاندې مقاومت ونه شو کړای او په ۳۴،۱ اورونو کې یې د ټولو لوبغاړو په سوځېدو ۱۶۹ منډې جوړې کړې. د افغانستان په ګټه نورعلي نیازي څلور وېکټې واخیستې او محمد علي بارکزي دوه لوبغاړي وسوځول.
په نیمه پایلوبه کې د افغانستان سیال
افغانستان به د نومبر په ۱۲مه د اسیا جام په دویمه نیمه پایلوبه کې د الف ګروپ له دویم مقام لرونکې لوبډلې سره مخ شي. د دغه ګروپ وروستۍ سیالۍ د نومبر په ۱۰مه ترسره کېږي او له هغې وروسته به د افغان لوبډلې سیال په ډاګه شي.
د سیالیو د مهالوېش له مخې، د دواړو نیمه پایلوبو ګټونکې لوبډلې به د نومبر په ۱۴مه د اتلولۍ ګټلو لپاره په پایلوبه کې سره مخامخ شي. افغانستان له ۲۰۱۹کال راهیسې د لومړي ځل لپاره د ۱۹ کلنو اسیا جام سیالیو نیمه پایلوبې ته رسېدلی دی. د یادې بریا په ترلاسه کولو سره افغان ځوانانو یو ځل بیا د اسیا د ځوانانو کرېکټ لوبډلو په منځ کې خپل سیالیز ځواک څرګند کړی دی.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړی راپور ورکوونکی ریچارډ بېنېټ وايي، د افغان ښځو د حقونو د سرغړونو په تړاو په هاګ کې د جرمونو نړۍوالې محکمې ته د شکایت وړاندې کولو بهیر په جدي توګه نهدی څارل شوی.
د حقوقي شکایت د څار بهیر
ریچارډ بېنېټ وايي، د شکایت له ثبتېدو څه باندې دوه کاله تېر شوي؛ خو په دې برخه کې د پام وړ پرمختګ نه دی شوی. د ۱۴۰۳کال په تلې میاشت کې کاناډا، جرمني، استرالیا او هالنډ اعلان وکړ، چې د طالبانو لهخوا د ښځو او نجونو د حقونو د سرغړونو په تړاو یې د افغانستان د حساب ورکولو لپاره حقوقي بهیر پیل کړی دی.
دغو څلورو هېوادونو د ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د لهمنځه وړلو کنوانسیون (CEDAW) ته په استناد، د ښځو او نجونو پر وړاندې د حقونو د سرغړونو د پای ته رسولو غوښتنه کړې وه.
که خبرې اترې او منځګړیتوب بېپایلې پاتې شي، دغه اقدام ښايي په هاګ کې د جرمونو نړۍوالې محکمې ته د دعوې د وړاندې کولو لامل شي.
بېنېټ د دوشنبې په ورځ له کاناډايي سيبيسي راډیو سره په مرکه کې وویل، د کاناډا او یوشمېر نورو هېوادونو د هغې هڅې هرکلی کوي، چې غواړي د ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د لهمنځه وړلو کنوانسیون یا «سیدا» له مخې په افغانستان کې د طالبانو اداره ځواب ویونکې کړي؛ خو نوموړی تمه لري، چې د طالبانو پر وړاندې حقوقي شکایت په هاګ کې په جدي او بېړنۍ توګه تعقیب شي.
هغه وویل: «زه د دې اقدام هرکلی کوم او له دې هڅې هیلهمن یم؛ خو له اعلان څخه یې تر اوسه څه باندې دوه کاله تېر شوي او د پام وړ پرمختګ نه وینو. هیله لرم، چې د دغه بهیر د پرمخ وړلو لپاره، که موضوع د محکمې تر دعوې ورسېږي، کافي او بېړنۍ هڅې وشي.»
دغه نوښت ښايي د طالبانو تر واک لاندې افغانستان پر وړاندې په هاګ کې د جرمونو نړۍوالې محکمې ته د دعوې د وړاندې کولو لامل شي؛ خو تر اوسه دغه موضوع په یاده محکمه کې د رسمي قضیې د څېړلو پړاو ته نه ده رسېدلې.
بېنېټ هیله څرګنده کړې، چې په دې بهیر کې ښکېل هېوادونه به د هغه د پرمخ وړلو لپاره کافي وخت او هڅې ځانګړې کړي.
د ښځو پر وړاندې د محدودیتونو او تاوتریخوالي زیاتوالی
بېنېټ وویل، طالبانو په روان کال کې هم پر ښځو او نجونو محدودیتونه زیات کړي دي. هغه دوو فرمانونو ته اشاره وکړه، چې د ده په وینا، یو یې د ماشومانو د ودونو لپاره زمینه برابروي او بل یې په عملي توګه د ښځو پر وړاندې کورنی تاوتریخوالی روا ګڼي.
هغه څرګنده کړه، چې د یوه فرمان له مخې مېړه یا د کورنۍ نارینه غړی کولای شي ښځه ووهي او له سزا پرته پاتې شي، په دې شرط چې د ښځې هډوکی مات نه کړي او یا یې پر بدن د وهلو ښکاره نښې او شینوالی پاتې نه شي.
د بېنېټ په وینا، ان په داسې حالت کې هم محکمې ته د ښځو مراجعه ستونزمنه ده او هغه ښځه چې په کورنۍ کې له تاوتریخوالي سره مخ وي، په عملي توګه له دغه وضعیت څخه د وتلو لپاره نږدې هېڅ لاره نه لري.
هغه زیاته کړه، له منځنیو او لوړو زدهکړو د ښځو محرومول د هغوی پر وړاندې د محدودیتونو یوازې یوه برخه ده. د محرم د ملتیا لازمي کول هم د ښځو تګ راتګ ستونزمن کړی او ان د ورځنیو اړتیاوو د پېرلو لپاره یې له ستونزو سره مخ کړې دي.
بېنېټ وویل، لا هم یو شمېر ښځې په خصوصي سکټور کې کار کوي او محدود شمېر نورې یې په دولتي ادارو کې هم دندې لري، چې په هغو کې د ښځو د تالاشۍ دنده هم شامله ده؛ خو د ډېرو ښځو ژوند یوازې تر کورونو محدود شوی دی.
هغه وویل، لاهم یوشمېر ښځې په خصوصي سکټور کې کار کوي او محدود شمېر نورې یې په دولتي ادارو کې هم دندې لري چې په هغو کې د ښځو د تالاشۍ دنده هم شامله ده؛ خو د ډېرو ښځو ژوند یوازې تر کورونو محدود شوی دی.
هغه وویل، د طالبانو مشر د ښځو دنده یوازې واده، د اولادونو زېږول او د مېړه او کورنۍ پالنه بولي او د هغه په اند، د ښځو لپاره له لومړنیو زدهکړو پورته تعلیم اړین نه دی.
له طالبانو سره د اړیکو عادي کېدو په اړه اندېښنه
د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي خبرداری ورکړی، چې یوشمېر هېوادونه په ځانګړې توګه د سیمې هېوادونه له طالبانو سره خپلې اړیکې عادي کوي. هغه د یوشمېر اروپايي هېوادونو یادونه هم وکړه، چې د افغانستان کونسلګرۍ یې د طالبانو استازو ته سپارلې دي.
بېنېټ وویل، کاناډا د افغانستان په اړه اصولي دریځ درلود؛ خو اړینه ده، چې له افغانانو سره خپل ملاتړ زیات کړي، داسې چې له طالبانو سره د اړیکو د عادي کېدو یا د دغې ډلې د پیاوړتیا لامل نه شي.
هغه همدارنګه د هغو افغان ښځو او نجونو د منلو غوښتنه وکړه، چې په نورو هېوادونو کې د پناه غوښتنه کوي، پرته له دې چې هره یوه یې په جلا توګه د شخصي ګواښونو د ثابتولو مکلفه وبلل شي.
بېنېټ وویل، یو شمېر اروپايي هېوادونو دغه تګلاره منلې ده؛ خو دی نه پوهېږي، چې کاناډا په دې برخه کې کوم پرمختګ کړی که نه. نوموړي زیاته کړه، چې غواړي دغه موضوع د کاناډا د بهرنیو چارو وزارت له چارواکو سره شریکه کړي.
هغه په ورته وخت کې له یو شمېر اروپايي هېوادونو څخه د افغانانو د اېستلو په اړه هم اندېښنه څرګنده کړه او ویې ویل، تر کومه چې دی خبر دی، کاناډا داسې اقدام نه کوي.
بېنېټ وویل، په افغانستان کې له ښځو او ځوانانو سره په خبرو کې د هغوی نهیلي او ژور خپګان احساسوي؛ خو په ورته وخت کې د نه تسلیمېدو هوډ یې هم پر خپل ځای پاتې دی.
هغه د یوې ښځې یادونه وکړه، چې تېره اوونۍ یې ورته ویلي وو: «موږ لا هم نهیلې شوې نه یو، نو تاسو هم، نړۍوالې ټولنې، موږ یوازې مه پرېږدئ.»
د افغانستان په اړه د نړۍوالې پاملرنې د کمېدو په اړه د یوې پوښتنې په ځواب کې بېنېټ وویل، نور ناورینونه، په ځانګړې توګه پر اوکراین د روسیې برید د رسنیو پام له افغانستان نه اړولی دی.
خو د هغه په وینا، هر کله چې د افغانستان وضعیت بیا مطرح کېږي، د دغه هېواد له خلکو سره د نړۍوالې ټولنې پراخ پیوستون او ملاتړ څرګندېږي.
د افغانستان د نازک او بېثباته وضعیت په اړه خبرداری
ریچارډ بېنېټ د کاناډا په کارلټون پوهنتون کې د افغان-کاناډايي ټولنې له غړو سره په یوه جلا ناسته کې هم په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه خبرې کړې دي.
د دغې ناستې ګډونوالو د ښځو د حقونو، د نجونو د زدهکړو، د ملکي وګړو د مرګژوبلې، د پاکستان د هوايي بریدونو، د قومونو او مذهبي اقلیتونو د وضعیت، د خبریالانو، د ښځو د معیشت او د افغانستان په سوېل کې د ژوند د شرایطو په اړه خپلې اندېښنې مطرح کړې دي.
بېنېټ وویل، د ملګرو ملتونو راپورونه هغه اړین شواهد برابروي چې د طالبانو له لوري د بشري حقونو د سرغړونو د څار او د دغه سرغړونو د عاملانو د حساب ورکولو لپاره ترې ګټه اخیستل کېدای شي؛ خو دغه راپورونه تر اوسه نه دي توانېدلي چې طالبان د ښځو او د افغانستان د ټولنې د نورو برخو پر وړاندې د تبعیضي فرمانونو لغوه کولو ته اړ کړي.
هغه د زدهکړو او معلوماتو ته د لاسرسي پر اهمیت ټینګار وکړ او خبرداری یې ورکړ، چې پر ښوونځیو او رسنیو محدودیتونه د طالبانو د واکمنۍ د ټینګښت او د مخالفو غږونو د کمزوري کېدو لامل کېدای شي.
بېنېټ د کوکنارو د کښت زیاتوالي، د وسلهوالو ډلو فعالیتونو او د فساد په اړه راپورونو ته په اشارې وویل، په افغانستان کې وضعیت ښايي تر هغه ډېر نازک او بېثباته وي چې په ظاهره ښکاري.
هغه له نړۍوالې ټولنې وغوښتل، چې د بشري حقونو د سرغړونو پر وړاندې اصولي دریځ او جدي اقدامات غوره کړي؛ خو ویې ویل چې هېوادونه لاهم له طالبانو سره د تعامل او یا پر هغوی د فشار راوړلو د اغېزمنتیا په اړه سره اختلاف لري.
د افغانانو د لېږد او بیا مېشتېدنې د ملاتړ ادارې «افغان اېواک» مشر شان وانډيور د نیویارک پوسټ د امریکایۍ کالملیکونکې میرندا ډیواین هغه مقاله ناسمه بللې، چې پهکې د افغانانو د ځانګړې کډوالۍ ویزو د پروګرام د امنیتي ارزونې په اړه اندېښنې مطرح شوې دي.
شان وانډيور (د لړم ۱۸مه) پر اېکسپاڼه لیکلي، چې ډیواین د افغانانو په اړه له ناسمو او نیمګړو معلوماتو سره مقاله خپره کړې او د لیکنې تر خپرولو مخکې یې د افغان اېواک د نظر اخیستو هڅه نهده کړې.
هغه ډیواین ته په خطاب کې لیکلي: «میرندا، زموږ موندل ستونزمن نه دي. که وغواړې، په خوښۍ سره به ټول هغه موارد درولېږم چې په لیکنه کې دې ناسم بیان کړي دي».
د وانډيور دا غبرګون د نیویارک پوسټ د نومبر د اتمې ورځې هغې مقالې ته دی، چې د «بایډن د افغانانو د امنیتي ارزونې بهیر ناکام کړ؛ ټرمپ باید نوې ارزونه پیل کړي» تر سرلیک لاندې خپره شوې ده. ډیواین په مقاله کې د دوو هغو فدرالي چارواکو ادعاوې راخیستې، چې هویت یې نهدی په ډاګه شوی او د افغانانو د ځانګړو کډوالۍ ویزو (SIV) د پروګرام د امنیتي ارزونې په اړه یې جدي پوښتنې مطرح کړې دي.
د ډیواین د مقالې په مهمو ادعاوو کې دا هم راغلي، چې د دوو سرچینو په وینا له ۷۰زرو څخه زیاتو افغانانو د ځانګړو کډوالۍ ویزې ترلاسه کړې دي او د دغه ویزو لرونکي په راتلونکي کال کې د امریکا د تابعیت اخیستو شرایط پوره کولی شي. دغه سرچینو ادعا کړې، چې د ویزو په بهیر کې د سپارښتلیکونو جعل او د فساد موارد موجود وو او ښايي تر دوو زرو پورې کسانو د جعلي سپارښتلیکونو په برابرولو کې د هر لیک په بدل کې له ۳۵۰۰ څخه تر ۴۰زره ډالرو پورې پیسې ترلاسه کړې وي.
مقاله ادعا کوي، چې د «مورګن اې کلیټینګټن» په نوم د یوه استخباراتي چارواکي لاسلیک د ۱۲زره او ۳۰۰ سپارښتلیکونو پر مخ لیدل شوی؛ خو د دغه کس هویت یې د تایید وړ نهدی بللی. ډیواین د خپلو ادعاوو د ملاتړ لپاره د امریکا د سمندري ځواک د یوه پخواني افسر قضیه هم یاده کړې، چې په ۲۰۲۴کال کې د افغانانو لپاره د جعلي سپارښتلیکونو د لاسلیکولو او بډو اخیستو په تور په بند محکوم شوی و.
ډیواین په خپله مقاله کې د واشنګټن د وروستۍ امنیتي پېښې تورن رحمانالله لکڼوال او نصیر احمد توحیدي قضیې هم یادې کړې دي. خو د مقالې د معلوماتو له مخې، لکڼوال د بشري مرستو د پروګرام له لارې امریکا ته داخل شوی و او د ځانګړې کډوالۍ ویزې د تایید په تمه و؛ له همدې امله هغه د SIV ویزې لرونکو په ډله کې نه و. توحیدي بیا د ۲۰۲۴کال د ټاکنو پرمهال د داعش په ملاتړ د یوه ترهګریز پلان په تړاو اعتراف کړی و. د دغه کسانو یادونه د مقالې د لیکوالې د امنیتي ارزونو د بیاکتنې د غوښتنې یوه برخه ده؛ خو د هغوی قضیې په خپله د ټولو افغان کډوالو په اړه د عمومي پایلې ثبوت نه شي کېدای.
د مقالې په بله برخه کې د امریکا د کورني امنیت وزارت د عمومي پلټونکي د یوه راپور یادونه شوې، چې د بایډن ادارې د «عملیاتو متحد هرکلی» (Operation Allies Welcome) پروګرام له لارې د پناه غوښتنې د دوسیو په ارزونه کې یې د ۴۰ سلنه تېروتنو یادونه کړې ده. د امریکا د کورني امنیت وزیر مارکوین مولین دغه موندنې د امنیتي اندېښنو په توګه مطرح کړې دي.
ډیواین له ولسمشر ډونالډ ټرمپ غوښتي، چې د افغانانو د ځانګړو کډوالۍ ویزو د ټولو ترلاسه کوونکو دوسیې له سره وارزوي؛ څو د امنیتي ارزونې احتمالي نیمګړتیاوې په ګوته شي.
بلخوا، افغان اېواک د خپلې رسمي وېبپاڼې په معلوماتو کې وايي، چې د ۲۰۲۶کال له پیل راهیسې افغانانو ته یوازې درې ځانګړې کډوالۍ ویزې صادرې شوې دي او شاوخوا ۱۷۸زره هغه افغانان چې د امریکا د حکومت له لوري یې د همکارۍ اسناد تایید شوي؛ لا هم د ویزو په تمه دي. دغه اداره د ویزو د بهیر د بیا فعالولو او د افغان همکارانو د لېږد غوښتنه کوي.
افغان اېواک یوه غیرانتفاعي اداره ده، چې د امریکا له ځواکونو سره د افغان همکارانو د لېږد، بیا مېشتېدنې او د هغوی د ملاتړ لپاره فعالیت کوي. شان وانډيور د یادې ادارې بنسټګر او مشر دی.
د ترکیې او ایران ترمنځ په سرحدي سیمه کې د اتو افغان کډوالو د جسدونو تر موندلو وروسته، یوشمېر مخالفو سیاستوالو د پېښې د څېړلو غوښتنه کړې ده. د ترکیې پارلمان کې د خلکو د ډیموکراسۍ او برابرۍ ګوند استازې ګلجان کچماز سایغیت د قربانیانو د هویت او د مړینې لامل روښانه کېدو غوښتنه کړې.
باخبره سرچینو د یکشنبې په ورځ (د لړم ۱۷مه) افغانستان انټرنشنل ته د یوې ویډیو په لېږلو سره د ترکیې او ایران ترمنځ په سرحدي سیمه کې د اتو افغان کډوالو د جسدونو د موندلو خبر ورکړی دی. په دغه ویډیو کې د اتو ځوانانو جسدونه لیدل کېږي، چې زنې یې تړل شوې دي.
ترکي رسنیو راپور ورکړی، چې د اتو ځوانانو جسدونه د دغه هېواد د وان ښار د اوزالپ ولسوالۍ اړوند د «یوکاري تولګالي» سیمې ته نږدې د ایران له پولې شاوخوا درې کیلومتره لرې موندل شوي دي. دغه رسنیو د قربانیانو هویت نهدی په ډاګه کړی. ترکي رسنیو ویلي، دغه کسان د سختې یخنۍ له امله مړه شوي دي.
په ترکیه کې د افغان کډوالو ټولنې له افغانستان انټرنشنل سره په خبرو کې د دغه اتو ځوانانو مړینه تایید کړې او ویلي یې دي، تراوسه په وان ښار کې مېشتو افغانانو ته اجازه نهده ورکړل شوې چې د مړو د پېژندلو یا لیدلو لپاره روغتون ته ورشي.
ترکي خبریال اوزکان اوزتاش د دوشنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ته ویلي، چې د وان ښار سیمهییزې ادارې د یادې قضیې په اړه د «محرموالي» حکم صادر کړی دی. دغه پېښې د ترکیې د یوشمېر سیاسي څېرو غبرګونونه هم راپارولي دي.
د ترکیې په پارلمان کې د خلکو د ډیموکراسۍ او برابرۍ ګوند استازې ګلجان کچماز سایغیت د دوشنبې په ورځ د دغه هېواد د کورنیو چارو وزیر ته په یوه لیکلي غوښتنلیک کې د قضايي څېړنو او په دې پېښه کې د ښکېلو کسانو د نیولو غوښتنه کړې ده.
سایغیت د خپل لیک په یوه برخه کې د ترکیې په سرحدي سیمو کې د کډوالو د مړینې ورته پېښو ته اشاره کړې ده. هغې یادونه کړې، چې د ۲۰۰۲کال په مئ میاشت کې د وان ولایت په چالدران ولسوالۍ کې د واورو له ویلي کېدو وروسته د ۱۹ افغان کډوالو جسدونه موندل شوي وو.
د هغې په وینا، په ۲۰۱۹کال کې هم یوشمېر کډوال د باشقلعه ولسوالۍ او د کډوالۍ پر لارو خپل ژوند له لاسه ورکړی و. هغې زیاته کړې، چې سیمهییزې جګړې او اقتصادي ناورینونه د کډوالو پر تګراتګ اغېز کولای شي؛ د سرحدي سیمو په اوږدو کې یې د کډوالو د حقونو د سرغړونو مخنیوي لپاره د اړینو اقداماتو غوښتنه کړې ده.
د ترکیې دې پارلماني استازې په خپل لیک کې د وان ولایت د کډوالو د ساتنې په مرکزونو کې د ساتل شویو کډوالو، په تېرو پنځو کلونو کې د اېستل شویو کډوالو او له ۲۰۲۰کال راهیسې د هغو کډوالو د شمېر په اړه هم معلومات غوښتي چې د ایران له لارې دغه ولایت ته داخل شوي دي.
هغې د کورنیو چارو له وزارت څخه د انساني قاچاق له شبکو سره د مبارزې، په تېرو پنځو کلونو کې د دغه شبکو په تړاو د نیول شویو کسانو د شمېر او د کډوالو د بېرته ستنولو په مرکزونو کې د هغوی د حقونو د سرغړونو د مخنیوي لپاره د ترسره شویو اقداماتو په اړه هم پوښتنې کړې دي.
ورته مهال د ترکیې د جمهوري غوښتونکي ولس ګوند د وان ښار څانګې مشر سراجالدین بدیرهاناوغلو هم دغه پېښه د کډوالۍ د کمزوري مدیریت، د سرحدي څار د نیمګړتیاوو او د انسانانو ژوند ته د نه پاملرنې پایله بللې ده.
هغه د دغو ځوانانو د مړینې لامل د روښانه کېدو، د پېښې د هر اړخیزې څېړنې او د احتمالي عاملانو د پېژندلو غوښتنه کړې ده.
ترکیه د افغان کډوالو لپاره یونان او ورپسې د اروپا نورو هېوادونو ته د تګ له مهمو لارو څخه ده. دغه هېواد د یوشمېر افغان کډوالو کوربه هم دی، چې ځینې یې هلته د اوسېدو معتبرو اسنادو له لرلو پرته ژوند او کار کوي.
د کابل په تاریخي بالاحصار کلا کې د لرغونپېژندنې کېندنو د مغولي دورې د یوه ماڼۍ، بودايي صومعې او د افغانستان د څه باندې دوه زره کلن تمدن د پاتې شونو نښې له خاورو راایستلې دي.
د تېرو جګړو، د برېټانویانو له برید څخه نیولې تر وروستیو نښتو پورې، د دې تاریخي کلا د ودانیز جوړښت لویه برخه ویجاړه شوې ده.
اسوشیټیډ پرېس د دوشنبې په ورځ د لړم په ۱۸مه د النا بکاتوروس په قلم، په یوه راپور کې د دغو موندنو او د بالاحصار تاریخي کلا د بیارغونې د هڅو جزییات خپاره کړي دي.
د دې خبري اژانس د راپور له مخې، د اغاخان بنسټ د ۱۳۹۷ کال راهیسې د بالاحصار د بیارغونې او ساتنې پروژه پیل کړې ده. د دې پروژې موخه دا ده چې دغه تاریخي سیمه په یوه لرغونپېژندنیز عامه پارک بدله شي، چې بڼونه، رستورانتونه او موزیم هم ولري.
د مغولي ماڼۍ او بودايي صومعې د پاتې شونو موندل
د اسوشیټیډ پرېس د خبریالې د راپور له مخې، لرغونپوهانو د دې سیمې په پنځو بېلابېلو برخو کې لرغونې سکې، د بودايي مجسمو ټوټې، د اسلامي دورې رنګ شوې خاورینې لوښي، د تېلو څراغونه، د خاورینو لوښو ګڼې ټوټې او د ماڼیو، صومعو او استوګنیزو کورونو پاتې شوني موندلي دي.
د دغو کېندنو له مهمو موندنو څخه د مغولي دورې د یوې ماڼۍ پاتې شوني دي، چې دېوالیز انځورونه، د تخت په څېر جوړښت او د ستوري په بڼه یو حوض لري، چې د غونډۍ په سر کې د ډبرې په منځ کې توږل شوی دی. په دې سیمه کې د یوې بودايي صومعې پاتې شوني او د مغولي ماڼۍ حمامونه هم موندل شوي دي.
بابک رفیعيعلوي، چې د دې پروژې له لرغونپوهانو څخه دی، اسوشیټیډ پرېس ته ویلي، لرغونپوهانو تمه نه درلوده چې دومره ډېر تاریخي اثار به ومومي. هغه د بالاحصار موندنې له «هغه اوبتل» سره پرتله کړې، چې د سمندر له ژورو راڅرګندېږي.
النا بکاتوروس په خپل راپور کې لیکي، چې د کېندنو یوه برخه تر اوسه ۱۱ مترو ژوروالي ته رسېدلې ده. رفیعيعلوي ویلي، د بالاحصار په هره برخه کې تاریخي اثار موندل کېدای شي، ځکه چې دا سیمه له دوو زرو کلونو څخه زیاته موده د انسانانو د اوسېدو ځای پاتې شوې ده.
بالاحصار؛ د کابل ستراتیژیک او سیاسي مرکز
د بالاحصار کلا د کابل د زاړه ښار په سوېلي برخه کې، د شیر دروازې د غره د لړۍ پر یوه لوړه څوکه موقعیت لري. د دې کلا جغرافیایي موقعیت د بېلابېلو تاریخي دورو واکمنانو ته دا زمینه برابروله، چې پر کابل ښار او د هغه پر ورودي لارو څارنه وکړي.
د اسوشیټیډ پرېس د راپور له مخې، بالاحصار د یوې مهمې سوداګریزې لارې په اوږدو کې پروت و، چې د هند نیمه وچه یې له منځنۍ اسیا او تر هغې هاخوا سیمو سره نښلوله. دغه سیمه په بېلابېلو تاریخي دورو کې د پوځي کلا، ماڼیو د ټولګې، وسلو زېرمتون، اداري مرکز، زندان او پوځي قرارګاه په توګه کارول شوې ده.
مصطفی نوري، د آغاخان بنسټ د کلتوري خدمتونو د پروژې مشر، دغه خبري اژانس ته ویلي، چې بالاحصار د افغانستان د تاریخ بېلابېلې برخې په خپله لمن کې رانغاړي.
د نوري په وینا، دغه کلا له پېړیو راهیسې دفاعي ستراتیژیک موقعیت لري او د هغې کنټرول د کابل او شاوخوا سیمو د واکمنۍ په مانا و. د دې ټولګې ځینې ټیټې برخې لا هم د افغانستان د پوځي ځواکونو په واک کې دي.
په پرلهپسې جګړو کې د کلا ویجاړېدل
بالاحصار د پېړیو په اوږدو کې څو ځله ویجاړ شوی او بېرته رغول شوی دی. د راپور لیکواله لیکي، چې دغې کلا ته تر ټولو دروند زیان په ۱۲۵۸ لمریز کال کې واوښت؛ هغه مهال چې برېتانوي ځواکونو د سر لویس کاوناري، چې د برېتانیا استازی و، او د هغه د ملګرو د وژل کېدو په غبرګون کې د کلا لویه برخه ویجاړه کړه.
د بالاحصار د دفاعي دېوالونو ډېرې برخې په ورپسې کلونو کې هم د جګړو او نه پاملرنې له امله زیانمنې شوې دي. د شوروي د یوه زنګ وهلي ټانک بدنه لا هم د دې کلا د غونډۍ په لمن کې پرته ده او د شوروي اتحاد پر وړاندې د جګړې زړې پوځي وسلې او تجهیزات د سیمې په بېلابېلو برخو کې لیدل کېږي.
د دغو پوځي تجهیزاتو ترڅنګ درنې وسلې هم پرتې دي، چې په ۱۴۰۰ لمریز کال کې د امریکايي ځواکونو له وتلو وروسته پاتې شوې او اوس د طالبانو د پوځي ځواکونو په واک کې دي.
رفیعيعلوي اسوشیټیډ پرېس ته ویلي، چې امریکايي ځواکونو په ۱۳۸۷ لمریز کال کې هم د کلا د دېوالونو دننه د سیمې یوه برخه هواره کړه او په دې بهیر کې یې د لرغونپېژندنې ګڼې طبقې له منځه یووړې.
د بیارغونې پروژه څو لسیزې وخت ته اړتیا لري
د بالاحصار د پراخې ساتنې او بیارغونې د پروژې لپاره پلان جوړونه په ۱۳۹۶ لمریز کال کې پیل شوه او عملي چارې یې په ۱۳۹۷ کال کې پيل شوې. په لومړي پړاو کې د سیمې وضعیت وارزول شو او ثبت شو. د دې کار لپاره د ځمکې لاندې د څېړنې رادار او درېبعدي لیزري سکن هم وکارول شول.
له هغې وروسته، د زیانمنو برخو د ټینګښت او د دېوالونو او تاریخي برجونو د لا ډېر نړېدو د مخنیوي لپاره بېړني اقدامات پیل شول.
په افغانستان کې د فرانسې لرغونپېژندنې پلاوي په پیل کې د دې سیمې په کېندنو کې ونډه لرله، خو په ۱۴۰۰ لمریز کال کې واک ته د طالبانو له بېرته رسېدو وروسته یې فعالیتونه د یوه وخت لپاره ودرېدل. دغه پلاوی بېرته پروژې ته راستون نه شو، خو د آغاخان بنسټ خپلو چارو ته دوام ورکړ او په ۱۴۰۱ لمریز کال کې یې په دې سیمه کې پراخ فعالیتونه پیل کړل.
د اسوشیټیډ پرېس د راپور له مخې، د دفاعي دېوالونو د ځینو برخو د بیارغونې لپاره له سیمهییزو ډبرو کار اخیستل کېږي. د تاریخي اثارو د ساتنې له نړیوالو معیارونو سره سم، د بیا رغول شویو برخو بڼه باید له اصلي برخو څخه د پېژندلو وړ وي. له همدې امله، دغه برخې د اصلي دېوالونو د سطحې په پرتله لږ څه شاته یا مخې ته جوړېږي.
همداراز، د کلا د یوه بهرني برج د ساتنې لپاره له فلزي جوړښتونو کار اخیستل شوی دی. دغه برج تر دې مخکې چاودلی و او د نړېدو له خطر سره مخ و.
د آغاخان بنسټ د کلتوري خدمتونو د پروژې مشر ویلي، چې دغه پروژه د څو لسیزو ژمنتیا ته اړتیا لري؛ ځکه چې کار یوازې د ودانیو په بیارغونه پورې محدود نه دی، بلکې دا سیمه د لرغونپېژندنې له پلوه هم ډېره بډایه ده. د افغان لرغونپېژندنې محصلانو روزنه هم د دې پروګرام یوه برخه ده.
د طالبان له لوري د تاریخي اثارو د ساتنې ژمنې
اسوشیټیډ پرېس راپور ورکړی، چې د طالبانو چارواکي اوس د افغانستان د تاریخي او کلتوري اثارو د ساتنې لپاره د خپلې ژمنتیا خبره کوي؛ داسې دریځ چې د دې ډلې د واکمنۍ په لومړۍ دوره کې له کړنو سره یې توپیر لري.
طالبانو په ۱۳۸۰ لمریز کال کې د بودا دوه سترې مجسمې، چې تاریخ یې د میلادي شپږمې پېړۍ ته رسېده او د بامیانو په ډبرینو غرونو کې توږل شوې وې، په چاودېدونکو توکو ویجاړې کړې. په کابل کې د افغانستان ملي موزیم هم په هغه دوره کې لوټ شو او یو شمېر لرغوني اثار، په ځانګړې توګه هغه مجسمې چې د طالبانو له نظره غیر اسلامي ګڼل کېدې، ماتې او ویجاړې شوې.
په کابل کې سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د کابل ـ هرات پر لویه لاره د مساپر وړونکو موټرو مالکانو د دوشنبې په ورځ د لړم په ۱۸مه د طالبانو په پلازمېنه کابل کې د ټرانسپورتي لګښتونو د زیاتوالي پر ضد لاریون وکړ.
دوی له راټولېدو وروسته د طالبانو د ټرانسپورټ له وزیر سره د لیدنې غوښتنه وکړه، خو غوښتنه یې ونه منل شوه.
د دغو موټرو خاوندانو د طالبانو لهخوا د ټرانسپورټي لګښتونو د زیاتوالي، د سونتوکو د بیو لوړوالي، د لویو لارو خرابوالي او د خصوصي شرکتونو د کمېسیونونو په اړه شکایت وکړ. هغوی وايي، د دغو لګښتونو له ورکړې وروسته ورته ډېر لږ عاید پاتې کېږي.
دوی زیاته کړه، چې سبا به هم د ټرانسپورټ وزارت مخې ته راټول شي او که طالبان یې غوښتنو ته پام ونه کړي، خپلو اعتراضونو ته به دوام ورکړي.
د مساپر وړونکو موټرو خاوندان وايي، په تېر حکومت کې د هر موټر لپاره د ټرانسپورټ د تګپاڼې لګښت یو زر او ۸۰۰ افغانۍ و، خو اوس د طالبانو د ټرانسپورټ وزارت د هرات ـ کابل پر لاره د تګ او بېرته راتګ لپاره شاوخوا ۱۶ زره افغانۍ او په برعکس مسیر کې شاوخوا ۱۸ زره افغانۍ اخلي. د هغوی په وینا، طالبان د سړک د محصول په نوم نږدې پنځه زره افغانۍ هم ترې اخلي.
پر دې سربېره، د سونتوکو بیه هم له ۴۰ افغانۍ څخه ۸۵ افغانیو ته لوړه شوې، چې موټرخاوندان یې ورکړه هم ملا ماتوونکې بولي.
د موټرو مالکان هغه کسان دي چې په دې مسیر کې مساپر وړونکي موټرونه لري، خپل موټرونه چلوونکو ته سپاري او له دې لارې عاید ترلاسه کوي.
وکیلاحمد (مستعار نوم) هغه کس دی چې مساپر وړونکي موټرې لري او شاوخوا ۲۰ کاله کېږي د هرات ـ کابل او کابل ـ مزار پر لارو خدمتونه وړاندې کوي. هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل: «په تېر حکومت کې د ټرانسپورټ د تګپاڼې لګښت ډېر لږ و، خو اوس د هر مسیر لپاره ډېرې پیسې ورکوو او هر شرکت هم په جلا توګه ۱۰ زره افغانۍ کمېسیون اخلي. له دې ټولو لګښتونو سره، چې ټولټال شاوخوا ۴۰ زره افغانیو ته رسېږي، نور هېڅ عاید نه راته پاتې کېږي».
ملکزاده (مستعار نوم) یو بل تن دی چې مساپر وړونکي موټرونه لري او د لویو لارو له خرابوالي او د موټرو د ترمیم د لګښتونو له زیاتوالي شکایت کوي او وايي، چې هېڅوک زموږ خبرې نه اوري.
هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل: «سړکونه ډېر خراب او ویجاړ شوي دي. په وروستي سفر کې، د ټولو لګښتونو له ورکړې وروسته یوازې یو زر او ۸۰۰ افغانۍ راته پاتې شوې. د تېلو د بیې له لوړېدو او د موټرو د ترمیم د لوړ لګښت له امله نور نه شو کولای له دې کاره عاید ترلاسه کړو».
د موټرو دغه مالکان خصوصي شرکتونه هم تورنوي، چې تر ټاکل شوې کچې زیات کمېشنونه اخلي.
ملکزاده وايي، په قانوني اسنادو کې د شرکتونو کمېشن یوازې دوه سلنه ټاکل شوی، خو شرکتونه د موټر له مالکانو څخه له شپږو تر لسو زرو افغانیو پورې اخلي. د هغه په وینا، که موټرخاوندان دا پیسې ورنه کړي، شرکتونه یې د خپلو موټرو له نوملړ څخه نومونه وباسي.
دوه ورځې مخکې هم د موټرخاوندانو استازي د احمدشاه بابا مساپر وړونکي شرکت کې راټول شوي وو او د ثابتې کرایې د ټاکلو او د لګښتونو د راټولولو لپاره یې د یوه منظم نظام د جوړېدو غوښتنه کړې وه. هغوی همداراز د اضافي پیسو د اخیستلو د مخنیوي غوښتنه کړې وه، خو خصوصي شرکتونو د هغوی وړاندیزونه ونه منل.
د دغو موټرخاوندانو په وینا، د تېر حکومت پر مهال د هرات ـ کابل پر مسیر د هر موټر لپاره د ټرانسپورټ د تګپاڼې لګښت یو زر او ۸۰۰ افغانۍ او د کابل ـ هرات پر مسیر یو زر او ۶۰۰ افغانۍ و.
په همدې وخت کې، افغانستان انټرنشنل ته یوه ویډیو هم رسېدلې، چې پکې ښکاري یو مساپر وړونکی موټرچلوونکی د سړک او ټرانسپورټ د محصول نیلي رنګه پاڼه په لاس کې نیولې او د لګښتونو له بېساري زیاتوالي شکایت کوي. نوموړی په ګیلهمنه لهجه وايي، چې له کندهاره تر هراته د یوه مسیر لګښت درې زره او ۸۵۰ افغانیو ته رسېدلی او هېڅوک د دې ګرانۍ مخه نه نیسي؛ له یوې خوا د سونتوکو بیې لوړې شوې او له بلې خوا د مسیر لګښتونه زیات شوي دي.
خو د موټرو مالکان وايي، چې په هغه وخت کې له ځینو ستونزو سره سره، لویې لارې به تر یوه بریده ترمیمېدې او د ټرانسپورټ په برخه کې فعالیت ورته عاید درلود. خو د هغوی په وینا، د طالبانو له واکمنېدو وروسته دولتي لګښتونه او د خصوصي شرکتونو کمېسیونونه زیات شوي او د سړکونو خرابوالي هم د موټرو د ترمیم او ساتنې لګښتونه لوړ کړي دي. هغوی وايي، په اوسنیو شرایطو کې دغه کاروبار نور ورته ګټه نه لري.