ډونالډ ټرمپ: له ایران سره هوکړه وروستۍ شوه

په خپاره شوي سند کې راغلي چې د امریکا له لوري د جګړې درول، د ایران د نفتو د پلور پر محدودیتونو د بندیزونو کمول، د کنګل شویو شتمنیو ازادول او د اقتصادي بندیزونو راکمول به د هغو مهمو شرطونو له ډلې وي چې له پوره کېدو وروسته به د ایران د اټومي پروګرام په اړه وروستي مذاکرات پیل شي.

د سند له مخې، د اټومي موضوعاتو په اړه خبرې اترې به د ۶۰ ورځو په موده کې ترسره کېږي او د ایران هر اقدام به د «اقدام په بدل کې اقدام» پر اصل ولاړ وي.

په تشریحي متن کې ټینګار شوی چې د ایران د توغندیز پروګرام، بې‌پیلوټه الوتکو او سیمه‌ییزو فعالیتونو موضوعات د مذاکراتو په اجنډا کې شامل نه دي. همداراز ویل شوي چې ایران د یورانیمو د غني کولو د کچې د محدودولو یا د غني شویو اټومي موادو د لېږدولو په اړه کومه ژمنه نه ده منلې.

د سند له مخې، د غني کولو او اټومي موادو اړوند موضوعات راتلونکو پړاوونو ته پرېښودل شوي او په ایران کې دننه د غني شویو موادو د رقیق کولو امکان هم د بحث وړ موضوع په توګه یاد شوی دی.

په دې تشریحي متن کې د نفتي محدودیتونو لرې کول، د کنګل شویو مالي سرچینو ازادول، د هرمز تنګي له لارې د سمندري تګ راتګ لپاره د نویو میکانیزمونو رامنځته کول او وروستۍ هوکړې ته له رسېدو وروسته له سیمې څخه د امریکايي ځواکونو وتل د تفاهم‌لیک له مهمو محورونو څخه بلل شوي دي.

سند ټینګار کوي چې د مقابل لوري له خوا د ژمنو بشپړ عملي کېدل به د دې بنسټ جوړ کړي چې ایران د مذاکراتو دوام او د وروستۍ هوکړې پر لور د تګ په اړه پرېکړه وکړي.

ټرمپ د فرانسې په پلازمېنه پاریس کې خبریالانو ته وویل چې د ایران له اسلامي جمهوریت سره د وروستۍ هوکړې لپاره ټاکل شوې ۶۰ ورځنۍ موده یو قطعي او نه بدلېدونکی ضرب‌الاجل نه دی.

نوموړي زیاته کړه: «له ایران سره هوکړه به د راتلونکو ۴۸ ساعتونو په ترڅ کې لاسلیک شي.»

د امریکا ولسمشر د سیمې د امنیتي وضعیت په اړه هم خبرې وکړې او ویې ویل چې امریکايي ځواکونه به د یوې مودې لپاره د خلیج فارس په سیمه کې پاتې شي.

ټرمپ د دغو ځواکونو د حضور د دقیقې مودې په اړه نور جزییات ورنه کړل، خو ټینګار یې وکړ چې د امریکا پوځي شتون به د سیمې د امنیت او ثبات د ساتنې لپاره دوام ولري.

د نوموړي څرګندونې په داسې حال کې مطرح کېږي چې په وروستیو ورځو کې د واشنګټن او تهران ترمنځ د احتمالي هوکړې، د بندیزونو د کمېدو او د سیمه‌ییز امنیت په اړه ګڼ بحثونه او اټکلونه روان دي.

تر اوسه د یادې هوکړې بشپړ متن نه دی خپور شوی، خو امریکايي او ایراني چارواکو د خبرو اترو د پرمختګ او د یوې پراخې موافقې د رامنځته کېدو په اړه مثبتې څرګندونې کړې دي.

د راپور له مخې، متحده ایالات به د هوکړې له لاسلیک وروسته سمدستي معافیتونه صادر کړي چې له مخې به یې ایران وکولای شي خپل خام نفت او پتروکیمیاوي محصولات صادر کړي.

بلومبرګ لیکلي چې د دې ترڅنګ به د هرمز تنګي له لارې د کښتیو د تګ راتګ د عادي کېدو لپاره هم ګامونه واخیستل شي او تمه ده چې دا بهیر به د ۳۰ ورځو په موده کې بشپړ شي.

راپور زیاتوي چې د تفاهم‌نامې مسوده د لږ تر لږه ۳۰۰ میلیارد ډالرو په ارزښت د یوه پراختیایي بنډل یادونه هم کوي، چې ټاکل شوې د امریکا او سیمه‌ییزو شریکانو په همکارۍ طرحه شي، خو د دې پروګرام جزییات او مهالوېش لا نه دي روښانه شوي.

د بلومبرګ په وینا، دغه تفاهم د ۶۰ ورځني مذاکراتي چوکاټ یوه برخه ده چې موخه یې د ایران د اټومي پروګرام په اړه یوې اوږدمهالې هوکړې ته رسېدل دي.

د دې چوکاټ له مخې، ایران به ژمنه کوي چې د اټومي وسلو د ترلاسه کولو هڅه به نه کوي او په وروستۍ هوکړه کې به د خپلو غني شویو یورانیمو د زېرمو د برخلیک موضوع هم حل کړي.

بلومبرګ همداراز ویلي چې د تفاهم‌نامې مسوده په څرګنده نه ښيي چې د بندیزونو بشپړ کمول به څنګه او په کوم مهال ترسره شي.

د امریکایي چارواکو په وینا، تهران ته د هر ډول امتیاز ورکول به د ایران له لوري د خپلو ژمنو د عملي کولو له کچې سره تړاو ولري.

دوی لیکلي : «موږ د دې هوکړې له اعلان څخه هرکلی کوو؛ هغه هوکړه چې د ولسمشر ټرمپ د پیاوړي مشرتابه او د منځګړو هېوادونو په ملاتړ ترلاسه شوې ده. دا هوکړه یو تاریخي فرصت برابروي چې ایران د هر ډول اټومي وسلو له ترلاسه کولو راوګرځوي او د هغه د سیمه‌ییزو او بالستیکي فعالیتونو اړوند ګواښونو ته ځواب ووایي. موږ له دې هوکړې ملاتړ کوو او چمتو یو چې د هغې په پلي کولو کې ونډه واخلو».

په اعلامیه کې زیاته شوې: «موږ یو ځل بیا ټینګار کوو چې له محدودیتونو او محصول پرته د ترانزیټي تګ راتګ حق د نړیوالې سوداګرۍ بنسټ جوړوي. موږ موافق یو چې د فرانسې او بریتانیا په مشرۍ یو څو ملي، خپلواک او دفاعي نوښت کولای شي د سوداګریزو بېړیو په ساتنه، د سمندري لېږد رالېږد د شرکتونو په ډاډمنولو او د ټولو سمندري ماینونو د لرې کولو د تایید په ملاتړ سره، د هرمز تنګي له لارې د سمندري تګ راتګ د بېرته پیلولو په اسانتیا کې مهم رول ولوبوي».

د یادو هېوادونو مشرانو زیاته کړې: «موږ د ولسمشر ټرمپ له خوا د لاسلیک شوي تفاهم‌لیک له تعقیب وروسته د یوې پیاوړې او هر اړخیزې ډیپلوماټیکې هوکړې کلک ملاتړ کوو؛ هغه هوکړه چې کولی شي په سیمه کې د ټولو لپاره سوله او امنیت رامنځته کړي».

دوی د دې اړتیا یادونه هم کړې چې د اسلامي جمهوریت د سیمه‌ییزو او نړیوالو ګواښو د مخنیوي او د دې ډاډ ترلاسه کولو لپاره چې ایران به هېڅکله اټومي وسلې ترلاسه نه کړي، باید خبرې اترې وشي.

د اعلامیې له مخې: «موږ موافق یو چې دا ډول مذاکرات به د سیمه‌ییزو او نړیوالو شریکانو، د اټومي انرژۍ د نړیوالې ادارې په ګډون، په ګډون او ملاتړ ترسره شي».

اعلامیه ټینګار کوي چې د ایران اسلامي جمهوریت «هېڅکله به اټومي وسلې ترلاسه نه کړي».

د اوو صنعتي هېوادونو مشرانو د لبنان په اړه هم ویلي: «موږ د سمدستي او ټینګې اوربند له لارې د لبنان د مشرتابه له هغو هڅو ملاتړ کوو چې موخه یې د حزب‌الله بې‌وسلې کول، د وسلو انحصار د دولت په لاس کې ورکول او د مناسبو نړیوالو امنیتي تضمینونو په مرسته د لبنان د ځمکنۍ بشپړتیا او ملي حاکمیت ساتنه ده».

دوی د غزې تړانګې په اړه ویلي: «موږ به بشري مرستې، د بیارغونې بهیر او د سیاسي او امنیتي اقداماتو چټک عملي کول ګړندي کړو.» همدارنګه یې په لوېدیځه غاړه کې د تاوتریخوالي د پای ته رسېدو غوښتنه کړې ده.

د اوو صنعتي هېوادونو د مشرانو سرمشریزه د فرانسې د اویان-لې-بن په سیمه کې د غبرګولي په ۲۵مه پیل شوې او د غبرګولي په ۲۷مه پای ته رسېږي.

دغه صندوق د امریکا او د ایران د اسلامي جمهوریت ترمنځ د تفاهم‌لیک یوه برخه بلل کېږي.

دغه راپور، چې د سې‌شنبې په ماښام د غبرګولي په ۲۶مه خپور شو، د هغه صندوق په اړه نوي جزییات وړاندې کوي چې تر دې وړاندې فایننشل ټایمز د یوه لوړپوړي امریکايي چارواکي له قوله د واشنګټن له هغو مالي هڅوونکو اقداماتو څخه یاد کړی و چې هدف یې له ایران سره یوې هوکړې ته رسېدل دي.

رویټرز د یوې باخبرې سرچینې له قوله، چې د هوکړې له جزییاتو څخه مستقیمه خبرتیا لري، لیکلي چې د دغه صندوق د جوړېدو موخه د دواړو لورو لپاره د اقتصادي انګېزې رامنځته کول دي، څو د یوې وروستۍ هوکړې پر ترلاسه کولو تمرکز وکړي.

د لومړۍ سرچینې په وینا، نوی صندوق د خصوصي پانګونې یو میکانېزم دی، نه د بیارغونې یا تاوان ورکولو پروګرام. هغې زیاته کړه چې په دې صندوق کې به هېڅ دولتي بودجه یا بلاعوضه مرسته شامله نه وي. د نوموړې په خبره، په امریکا، د خلیج فارس عربي هېوادونو، اسیا، جنوبي امریکا او افریقا کې مېشتو شرکتونو د مالي ملاتړ ژمنه کړې ده.

سرچینې ویلي چې ژمنه شوې پانګونې به د انرژۍ، لوژستیک، تولیداتو او ترانسپورټ په ګډون بېلابېلې اقتصادي برخې تر پوښښ لاندې راولي.

یوې بلې لوړپوړې ایراني سرچینې هم رویټرز ته ویلي چې د دغه صندوق د جوړولو طرحه هغه مهال مطرح شوه چې تهران له امریکا څخه د ۴۰ ورځنۍ جګړې له امله د ۴۰۰ میلیارد ډالرو تاوان غوښتنه وکړه. د سرچینې په وینا، واشنګټن د دغې غوښتنې په ځواب کې ویلي وو چې داسې پیسې به ورنه کړي.

ریک سکاټ ویلي، هغه باور نه لري چې د امریکا په کانګرس کې دې څوک اسلامي جمهوریت ته د پیسو د ورکړې ملاتړ وکړي. نوموړي ټینګار کړی چې د ایران د کنګل شویو شتمنیو ازادول به ناسمه پرېکړه وي.

هغه زیاته کړې: «که زموږ په واک کې د اسلامي جمهوریت کومې پیسې وي، باید د هغو اقداماتو د لګښتونو لپاره وکارول شي چې موږ د دې لپاره ترسره کړي چې هغوی د امریکایانو له وژلو لاس واخلي او خپل چلند بدل کړي».

د جمهوري‌پال ګوند دغه سناتور څرګندونې په داسې حال کې کړي چې د امریکا او ایران ترمنځ د وروستیو تفاهماتو او احتمالي هوکړو په تړاو د ایران د کنګل شویو شتمنیو د برخلیک په اړه بحثونه روان دي.

د ایران د شتمنیو د ازادولو موضوع په امریکا کې له سیاسي مخالفتونو سره مخ ده او یو شمېر جمهوري‌پال سیاستوال باور لري چې تهران ته د مالي سرچینو برابرول به د امریکا د امنیتي او ستراتیژیکو موخو خلاف وي.

عزیزي د سې‌شنبې په ورځ په ایکس خواله رسنۍ کې لیکلي: «په لبنان کې د جګړې پای او د لبنان له سوېل څخه د اسراییلي ځواکونو ژر وتل د تفاهم‌نامې له مهمو بندونو څخه دي».

هغه خبرداری ورکړی چې که د تفاهم‌نامې له اصلي چوکاټه سرغړونه وشي یا کوم لوری پر خپلو ژمنو عمل ونه کړي، د ایران وسله‌وال ځواکونه به تر پخوا لا سخت او قاطع ځواب ورکړي.

د ایران د پارلمان د امنیتي کمېسیون مشر دغه څرګندونې په داسې حال کې کړې چې د امریکا او ایران ترمنځ د سولې او امنیت اړوند د یوې تفاهم‌نامې د جزییاتو په اړه بېلابېل غبرګونونه دوام لري.

تر اوسه د یادې تفاهم‌نامې بشپړ متن نه دی خپور شوی، خو د دواړو لورو چارواکي د سیمې د امنیت، د لبنان د وضعیت او د پوځي تاوتریخوالي د کمېدو په اړه بېلابېلې څرګندونې کوي.

د تفاهم‌نامې د احتمالي تطبیق او پایلو په اړه لا هم سیمه‌ییز او نړیوال لوري له نږدې وضعیت څاري.

دغه سازمان ټینګار کړی چې د ایران د بشري حقونو وضعیت باید په جدي توګه وڅېړل شي او د اعدامونو د سمدستي درولو او د سیاسي بندیانو د خوشې کولو غوښتنې باید له اسلامي جمهوریت سره د هر ډول راتلونکي تعامل او خبرو اترو برخه وګرځي.

په اعلامیه کې راغلي چې د ایران چارواکو د تېر کال د حوت له نهمې، چې د جګړې د پیل نېټه بلل شوې، تر اوسه د څه باندې ۶۵۰۰ کسانو د نیولو خبر ورکړی دی. د سازمان په وینا، دغه کسان د بېلابېلو تورونو له مخې نیول شوي چې د چارواکو له لوري د «جاسوسۍ او وطن‌پلورنې» تر عنوان لاندې طبقه‌بندي شوي دي.

د بشري حقونو سازمان ویلي چې په همدې موده کې ۱۹ معترضان، ۱۳ سیاسي بندیان چې له مخالفو ډلو سره د تړاو په تور محکوم شوي وو، او ۱۰ نور کسان چې د بهرنیو هېوادونو یا اسراییل لپاره د جاسوسۍ په تور تورن وو، اعدام شوي دي. د سازمان په وینا، دا د تېرو درېیو لسیزو په ترڅ کې د نږدې سلو ورځو په موده کې د سیاسي او امنیتي تورونو له مخې د اعدامونو تر ټولو لوړه کچه ده.

د ایران د بشري حقونو سازمان مشر محمود امیري‌مقدم ویلي چې وروستۍ جګړې نه یوازې د ایران د خلکو د بشري حقونو له وضعیت سره مرسته ونه کړه، بلکې منفي اغېزې یې پرې لرلې.

هغه ویلي: «د ملکي وګړو له مرګ ژوبلې او هغو ویجاړیو سربېره چې جګړې رامنځته کړې، د ایران چارواکو له جګړې څخه د کورني فشار او ځپنې د زیاتولو لپاره د یوې پلمې په توګه استفاده وکړه.»

د نوموړي په وینا، د جګړې تر سیوري لاندې زرګونه ایرانیان په خپل‌سري ډول نیول شوي او د سیاسي بندیانو د اعدامونو شمېر هم په څرګند ډول زیات شوی دی.

امیري‌مقدم د جګړې د پای هرکلی کړی، خو ټینګار یې کړی چې هغه حکومت چې د خپلو خلکو ترمنځ مشروعیت ونه لري، د دوامدار ثبات او سولې تضمین نه شي کېدای.

هغه ویلي چې تلپاتې سوله یوازې په یوه دیموکراتیک ایران کې ترلاسه کېدای شي، هغه ایران چې د ټولو وګړو حقونه او انساني کرامت پکې خوندي وي. د هغه په وینا، دیموکراتیک بدلون باید د ایران د خلکو له خوا رامنځته شي، نه د بهرني پوځي مداخلې له لارې.

د ایران د بشري حقونو سازمان مشر په پای کې له نړیوالې ټولنې، په ځانګړي ډول له اروپايي هېوادونو غوښتي چې د ایران د بشري حقونو وضعیت د تهران سره د خپلو اړیکو او تعاملاتو اصلي محور وګرځوي او د اعدامونو درول او د سیاسي بندیانو خوشې کول د هر ډول راتلونکو خبرو اترو اساسي شرطونه وټاکي.

ټرمپ د خپلې ټولنیزې شبکې «ټروت سوشل» له لارې په یوه پیغام کې دا ادعاوې «جعلي خبرونه» بللي او ویلي یې دي چې دغه راپورونه د ده په وینا د «ناپوهه ډیموکراټانو» له لوري خپرېږي.

نوموړي ټینګار کړی چې د ایران اسلامي جمهوریت له امریکا سره په شوې هوکړه کې منلې ده چې هېڅکله به اټومي وسلې نه ترلاسه کوي.

ټرمپ د خپلو څرګندونو پر مهال د ۳۰۰ میلیارد ډالرو د ادعا د سرچینې یا د دغو راپورونو د خپرېدو د څرنګوالي په اړه نور جزئیات نه دي ورکړي، خو یو ځل بیا یې ټینګار کړی چې د ایران د اټومي وسلو د مخنیوي موضوع د واشنګټن او تهران ترمنځ د تفاهم مهمه برخه ده.

د امریکا ولسمشر دا څرګندونې په داسې حال کې کړې چې په وروستیو ورځو کې د امریکا او ایران ترمنځ د وروستۍ هوکړې او د هغې د احتمالي مالي او سیاسي پایلو په اړه بېلابېل راپورونه او اټکلونه خپاره شوي دي.

د رویترز خبرې اژانس د خبر له مخې نوموړي دوشنبه په یوه بیان کې ویلي چې اسراییل به د اړتیا تر وخته پورې په هغو امنیتي سیمو کې حضور ته دوام ورکړي چې د هېواد د امنیت لپاره مهمې ګڼل کېږي.

هغه زیاته کړه: «موږ اسراییل له نابودۍ وژغوره، خو زموږ مبارزه لا نه ده ختمه شوې. د هر ډول هوکړې سره یا پرته، ایران به هېڅکله اټومي وسله ترلاسه نه کړي.»

د اسراییل لومړي وزیر ټینګار وکړ چې هېواد به یې د سیمه‌ییزو ګواښونو د مخنیوي لپاره خپل اقدامات روان وساتي او د ملي امنیت په برخه کې به هېڅ ډول نرمښت ونه ښيي.

دا څرګندونې په داسې حال کې کېږي چې په منځني ختیځ کې د امنیتي او سیاسي ترینګلتیاوو په اړه اندېښنې لا هم پر ځای پاتې دي او د نړیوالو کړیو پام د احتمالي شخړو د پراخېدو مخنیوي ته اوښتی دی.