سقوط جمهوریت؛ از نگاه اتحادیه اروپا "افغانستان هنوز دولت رسمی ندارد"

به گفته آقای مسلم این زوج با کودکان‌شان مسافر موتری در شاهراه پکتیا بودند که سیلاب آن را برد.

این مقام طالبان می‌گوید گروه‌هایی برای نظارت از مناطق سیلاب‌زده به ولایات رفته و هنوز آمار نهایی تلفات و خسارات معلوم نیست.

هفت ولایت خوست، پکتیا، لوگر، کاپیسا، پروان، میدان وردک و غزنی از جمعه‌شب به شاهد سیلاب‌های گسترده بوده‌اند.

گفته می‌شود که این سیلاب‌ها صدها جریب زمین زراعتی را از بین برده و صدها خانه را به طور کامل یا جزئی ویران کرده است.

همچنین سیلاب‌ مسیر اصلی بین کابل - غزنی، میدان شهر - بامیان، پکتیا - لوگر را بسته است.

طالبان گفته‌اند شاهراه غزنی - کابل اکنون به روی ترافیک باز شده و کار برای بازگشایی شاهراه‌های دیگر نیز جریان دارد.

طوری که بعدها دولت‌مردان و سیاست‌مداران روایت کردند، برای ساعت‌ها باورشان نمی‌شده رئیس‌جمهور که پیوسته از دفاع، ایستادگی و مشروعیت سخن می‌گفت و به همه خاطرجمعی از بقای جمهوریت می‌داد، در آنی گریخته باشد و کشور را تسلیم یک گروه ستیزه‌جو کرده باشد.

در این زمان سرنوشت‌ساز اما یگانه روزنه‌ امید دولت‌مردان، نخبه‌ها، کارمندان رسانه‌ها، فعالان حقوق بشری، سیاسیون، نظامیان، نیروهای همکار جامعه جهانی و حتی مردمی که طالبان را یگ گروه تروریستی و انتقام‌جو می‌دانستند، حضور نیروهای ناتو و امریکا در میدان هوایی کابل بود.

کابوس حاکمیت دوباره‌ طالبان بر افغانستان، خیلی‌ها را واداشت که به میدان هوایی کابل سرازیر شوند تا در سایه‌این نیروها در امان باشند و شانسی هم برای فرار از افغانستان پیدا کنند.

هرچند یک سال بعد از این فاجعه، مقامات امریکایی تایید کردند که طالبان در مذاکرات دوحه توافق کرده بودند که به کابل داخل نشوند و در بیست کیلومتر این شهر بمانند، اما آن‌ها وقتی شنیدند که اشرف غنی با دار و دسته‌اش فرار کرده است، خلاف تعهد خود به پایتخت ریختند و با سرازیرشدن به ادارات دولتی و به خصوص به ارگ ریاست جمهوری، اریکه قدرت را در دست گرفتند.

امریکا و ناتو که گفته می‌شود پیش‌بین چنین اوضاعی نبودند، فوری دست به کار شدند و کنترل میدان هوایی کابل را در دست گرفتند و در همان شب نخست به خارج‌کردن دیپلومات و اعضای سفارت امریکا، بریتانیا و دیگر کشورهای اروپایی و اعضای ارشد حکومت افغاستان پرداختند.

طالبان که در بیست سال گذشته علیه امریکا و نیروهای خارجی جنگیده بودند و می‌گفتند جهاد شان را تا آخرین سرباز خارجی ادامه می‌دهند؛ اما به عملیات خروج هیچ ممانعتی ایجاد نکردند و به دور میدان هوایی کابل از نیروهای خود حصار کشیدند و گذاشتند هرکسی را که امریکا و متحدانش واجد شرایط خروج می‌دانند، با خود ببرند.

در این میانه اما هزاران نفر روزانه خود را به میدان هوایی کابل می‌رساندند تا سایه‌ اسلحه و کابوس طالبان را از سر خود کم کنند و به کمک نیروهای باقیمانده ناتو و امریکا خود را به جای امنی برسانند. تصاویر منتشرشده از میدان هوایی کابل در آن شب و روز، جهان را لرزاند و انتقادات زیادی را متوجه کاخ سفید و توافقنامه‌ای که به همیاری زلمی خلیلزاد، تحت عنوان "توافقنامه صلح دوحه" به امضا رسیده بود، کرد.

سیاست‌مداران امریکا در آن زمان، سقوط کابل و خروج شتابزده امریکا و آن‌چه را که در میدان هوایی کابل جریان داشت، فاجعه‌بار خواندند و آن‌را ضربه‌ محلکی بر حیثیت و آبروی امریکا دانستند.

درست یک سال بعد از این فاجعه، دیوید پتریوس، فرمانده پیشین نیروهای امریکایی در افغانستان، در مقاله‌ای در مجله اتلانتیک نوشت، امریکا به جای خروج و «انداختن افغانستان و مردمش به دست طالبان»، می‌توانست وضعیت افغانستان را در «کنترل» خود داشته باشد و از سقوط حکومت جلوگیری کند.

این نظامی بازنشسته امریکایی با این حرف منتقدین موافق است که حکومت بایدن با خروج آشفته و بی‌حساب و کتاب از افغانستان بر این ادعای رقبای امریکا مهر تایید زد که «امریکا متحد قابل اتکا نیست و در عوض یک قدرت در حال زوال است.»

اما دو روز بعد از سقوط کابل، وقتی جهانیان تصاویری را از میدان هوایی کابل دیدند که صدها نفر از بال و پیکر هواپیماها آویزان اند و حتی می‌خواهند چسبیده بر بدنه هواپیما خود را از شر طالبان نجات دهند و به جای امنی برسند، جهان شوکه شد و تیغ انتقادها را بر خلیلزاد معمار صلح افغانستان، بایدن رئیس جمهور و دیگر دولت‌مردان امریکا تیز و بران‌تر کرد.

با گذشت چند روز؛ اما وضعیت میدان هوایی بحرانی‌تر شد و با سرازیرشدن بیشتر مردم از ولایات، بی‌نظمی و آشفتگی در میدان هوایی کابل بیشتر و بیشتر شد تا این‌که پای داعش به وسط آمد و این گروه با استفاده از فرصت دست به حمله به نیروهای امریکایی و افغان‌هایی که در تلاش خارج شدن بودند، زد.

در حمله‌ انتحاری گروه داعش در محوطه‌ فرودکاه کابل، ۱۷۰ غیرنظامی افغان و ۱۳ سرباز امریکایی کشته شدند. نجات‌یافتگان این حمله در آن روز به رسانه‌ها گفتند که برخی از این غیرنظامیان در شیلک و سراسیمگی نیروهای امریکایی به قتل رسیدند. این حمله باعث شد که نیروهای امریکایی به فکر این شوند تا زودتر بساط خروج را جمع کنند و در روزهایی که پیش‌رو دارند، نگذارند تا دست داعش به آن‌ها برسد.

متعاقب به حمله داعش، امریکا در پی افراد این گروه در حول و حوش میدان هوایی کابل برآمد و به روز بیست و نهم آگست خانه‌ای را در منطقه خیرخانه بمباران کرد که در نتیجه‌ آن ده عضو یک خانواده که هیچ پیوندی با داعش نداشتند و حتی چند عضو آن همکار خود امریکا بودند، کشته شدند.

هرچند هزاران تن از همکاران امریکا و کشورهای عضو ناتو و حتی برخی از خارجیان مقیم افغانستان از عملیات تخلیه جا ماندند؛ اما پنتاگون به تاریخ ۳۰ اگست اعلام کرد که ایالات متحده آخرین نیروهای خود را از افغانستان خارج کرد و به این ترتیب حضور نظامی آمریکا در این کشور پس از ۲۰ سال سرانجام پایان یافت.

مولوی احمد تقی توضیح داده است که در وزارت تحصیلات عالی دوره جمهوری نیز آمریتی به نام نصاب تحصیلی وجود داشت، اما با روی کار آمدن طالبان این آمریت به سطح ریاست ارتقا یافته است.

به گفته او در یک سال گذشته به منظور بازنگری و تغییر در نصاب، از متخصصان و نمایندگان تمام دانشگاه‌های دولتی و خصوصی دعوت شد و جلسات فراوانی برگزار شد تا در نصاب تحصیلی دانشگاه‌ها تغییر به میان آید.

پیش از این در اواسط ماه حوت ۱۴۰۰ منابع معتبر از وزارت تحصیلات عالی به افغانستان اینترنشنال گزارش دادند که طالبان در پی تغییرات گسترده در نصاب آموزشی دانشگاه‌ها هستند.

اسنادی که در آن زمان از وزارت تحصیلات عالی طالبان به دست افغانستان اینترنشنال رسیده بود نشان می‌داد که طالبان از ساعات درسی مضامین اصلی دانشکده‌ها کاسته و به جای آن ساعات مضامین ثقافت اسلامی را سه برابر افزایش داده‌اند.

پیش از این، مضمون ثقافت اسلامی در ۸ کریدت در تمام دانشکده‌های دانشگاه‌های افغانستان به گونه اجباری آموزش داده می‌شد.

اکنون طالبان تدریس اجباری ثقافت اسلامی را از ۸ کریدت به ۲۴ کریدت افزایش داده‌اند.

نظر به طرح جدیدی که طالبان بر کریکولم درسی دانشگاه‌های افغانستان اعمال می‌کنند، قرار است مضامین جدیدی مثل تلاوت و تجوید قرآن، سیرت نبوی، آگاهی فکری و ادیان و مذاهب نیز بر جزوه‌های درسی که قبلا توسط بخش ثقافت اسلامی دانشکده شرعیات دانشگاه کابل تهیه شده بود، افزوده شود.

شماری از استادان دانشگاه‌ها به افغانستان اینترنشنال گفتند "طالبان نصاب درسی ایدیولوژیک خودشان را که بر مبنای تکرار و تقلید اعتقادات جزم‌اندیشانه استوار است، بر نصاب درسی دانشگاه‌ها تحمیل می‌کنند."

براساس طرحی که در این جلسات به نمایش درآمده است، طالبان در نظر دارند در سمستر اول سه کریدت شامل نظام عقیدتی اسلام، تلاوت و تجوید قرآن، در سمستر دوم، چهار کریدت شامل نظام عبادات اسلامی و سیرت نبوی، در سمستر سوم چهار کریدت شامل نظام اخلاقی اسلام و نظام اجتماعی، در سمستر چهارم مضامینی موسوم به "آگاهی فکری" و "ادیان و مذاهب" در سه کریدت، در سمستر پنجم نظام سیاسی و نظام اداری اسلام در چهار کریدت، در سمستر ششم نظام اقتصادی اسلام در دو کریدت، در سمستر هفتم جزوه درسی موسوم به "قرآن و علوم معاصر" در دو کریدت و در سمستر هشتم جزوه‌ای موسوم به "تمدن اسلامی" در دو کریدت آموزش داده خواهد شد.

مسعوده کوهستانی به یاد می‌آورد که نظامیان به اعضای خانواده‌اش اجازه ندادند سوار هواپیما شوند و او مجبور شد آنها را رها کند. این فعال ۴۱ ساله حقوق بشر، علاوه بر کنار آمدن با درد جدایی از خانواده و خانه‌اش، با احساس گناه سختی هم دست‌و‌پنجه نرم می‌کند.

خانم کوهستانی در سالامانکا، شهری در غرب مادرید، زندگی می‌کند. او اندکی پس از پایان یک تماس ویدیویی با خانواده‌اش در کابل، به رویترز گفت: «از این‌که خانواده و مادر بیمارم را پشت سر گذاشته‌ام احساس وحشتناکی می‌کنم.»

هزاران افغان در روزهای پر هرج‌و‌مرج سقوط کابل به دست طالبان، افغانستان را ترک کردند.

رویترز با ۱۳ فعال مدنی افغان که فرار کرده و اکنون به عنوان پناهنده در خارج از کشور زندگی می‌کنند، صحبت کرده است. این خبرگزاری می‌نویسد که آنان تصور روشنی از زمان بازگشت به خانه و کاشانه‌شان ندارند.

با مسلط شدن طالبان بر افغانستان، شهروندان زیادی، این کشور را ترک کرده‌اند. تنها سه هزار افغان در روند تخلیه، به اسپانیا پناهنده شده‌اند. از این میان، دو هزار به صورت رسمی درخواست پناهندگی داده و پرونده بیش از ۱۵۰۰ نفر پذیرفته شده است.

خانم کوهستانی که از آپارتمان خود در اسپانیا صحبت می‌کرد، گفت که وضعیت پناهندگی او تایید شده است. او مدرکی به دست آورده که برای پنج سال اعتبار دارد.

هر احساس آرامشی که کوهستانی پس از خروج از افغانستان داشت، کوتاه‌مدت بود.

او گفت: «من در اسپانیا به تنهایی زندگی می‌کنم و وحشت ناشی از لحظات میدان هوایی کابل، هر روز مرا آزار می‌دهد.»

او گفت که نیروهای خارجی در میدان هوایی کابل به او اجازه سوار شدن به هواپیمای پر از صدها افغان را دادند، اما به خانواده‌اش اجازه داده نشد.

خانم کوهستان افزود: «خروج من نقطه عطفی از یک زندگی بسیار خوب، به زندگی پر از اضطراب، ناامیدی و آسیب بود.»

در کابل، خواهر مسعوده کوهستانی و مادر ویلچرنشین او گفتند که طالبان همچنان به بازرسی غافلگیرانه خانه‌شان ادامه می‌دهند تا بررسی کنند که آیا دختر فراری او از اسپانیا بازگشته است یا خیر.

مادر مسعوده پس از قطع تماس ویدیویی با دخترش به رویترز گفت: «برای من شوک بزرگی بود که دیدم دخترم ناگهان ترکم می‌کند.»

او که از ترس انتقام‌جویی خواست نامش منتشر نشود، افزود: «من به زندگی‌ام اهمیت نمی‌دهم... فقط آرزو می‌کنم وقتی می‌میرم، مسعوده به تشییع جنازه من بیاید.»

تسلط طالبان و روند تخلیه افغان‌های در معرض خطر، خانواده‌های زیادی را از هم جدا کرده و باعث مهاجرت شمار کثیری شده است. بر اساس گزارش آژانس پناهندگان سازمان ملل متحد، افغانها در ۹۸ کشور به عنوان پناهنده زندگی می‌کنند.

یک مقام ارشد سازمان ملل متحد در افغانستان که خواست نامش فاش نشود، گفت که تخمین زده می‌شود که دو میلیون افغان از جمعیت حدود ۴۰ میلیونی به دنبال پناهندگی فوری در خارج از کشور هستند و تعداد متقاضیان همچنان در حال افزایش است.

او می‌افزاید که پس از خروج نیروهای امریکایی از افغانستان، امریکا توانایی جمع‌آوری اطلاعات از این کشور را به طور قابل ملاحظه‌ای ازدست داده است. این جنرال پیشین امریکایی می‌گوید: «ما اکنون دو درصد توانایی جمع‌آوری اطلاعاتی را که قبل از خروج داشتیم، نداریم.»

او می‌افزاید که رصد کردن وضعیت افغانستان پس از خروج «بسیار دشوار» شده است.

این جنرال امریکایی می‌گوید که القاعده و سایر گروه‌های تروریستی پس از خروج نیروهای امریکایی از افغانستان، ظهور مجدد کرده‌اند.

این جنرال امریکایی می‌افزاید: «تمام اطلاعات ما می‌گفت که طالبان احتمالاً به القاعده اجازه می‌دهند تا مجدداً خود را تقویت کند. در عین حال، طالبان نمی‌توانند خود را از شر داعش نیز خلاص کنند.»

او گفت: «من فکر می‌کنم داعش و القاعده در افغانستان رشد می‌کنند.»

به گفته جنرال مک‌کنزی، حضور رهبر القاعده در افغانستان این پیام را می‌رساند که طالبان در دوحه با نیت بد مذاکره کرده‌اند و حضور رهبر القاعده در کابل به این معنی است که طالبان به این گروه پناهگاه امن داده است.

او می‌گوید که برای جلوگیری از سقوط کامل افغانستان به رئیس‌جمهور بایدن پیشنهاد داده بود تا ۲۵۰۰ نیرو در افغانستان نگه دارد و همزمان با کارزار قوی دیپلماتیک بر طالبان فشار بیاورد.

این جنرال امریکایی می‌گوید که توصیه‌هایش را دولت بایدن جدی نگرفت. به گفته او: «از تجربیات تاریخی می‌دانسیتم که گزینه صفر، سقوط دولت را در پی داشت.»

فرمانده پیشین ستاد مرکزی امریکا گفت که ملامت کردن فرماندهان نظامی آسان و ساده است اما افزود که این دولت افغانستان و امریکا بود که شکست خوردند. او توافق صلح دوحه را عامل عمده سقوط حکومت پیشین افغانستان به دست طالبان می‌داند.

آقای مک کنزی می‌گوید که در ۲۰ سال گذشته موضوعات زیادی از جمله پناهگاه‌های امن طالبان در پاکستان، به برگشت دوباره این گروه به قدرت کمک کرد.