دهم دسامبر روز جهانی حقوق بشر است و شعار امسال سازمان ملل برای این روز «نیازهای اولیه ما» انتخاب شده است. به‌رغم اینکه سازمان ملل بر برابری، عدالت و آزادی به عنوان ارزش‌های حقوق بشر تاکید دارد، میلیون‌ها نفر در افغانستان تحت تسلط طالبان همچنان از ابتدایی‌ترین حقوق خود محروم‌اند.
روز حقوق بشر از سوی یونسکو به مناسبت تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر در دهم دسامبر ۱۹۴۸ میلادی توسط مجمع عمومی سازمان ملل، نامگذاری شد و از آن زمان تاکنون هر سال تجلیل می‌شود.
سازمان ملل متحد امسال با راه‌اندازی کارزار «نیازهای اولیه ما» بر اهمیت ارزش‌هایی چون برابری، عدالت، آزادی و کرامت انسانی تاکید کرده و افزوده که این کارزار فضایی را برای افزایش آگاهی عمومی و اقدام جمعی در دفاع از حقوق بشر فراهم می‌کند.
نیازهای اولیه مورد تاکید این کارزار شامل حق دسترسی به غذا، آموزش، خدمات درمانی، امنیت، آزادی و کرامت انسانی است. بسیاری از شهروندان افغانستان به ویژه زنان اما در سایه حاکمیت طالبان از این حقوق بی‌بهره‌اند.
طالبان در بیش از چهارسال سلطه بر افغانستان با اجرای فرمان‌های سختگیرانه هبت‌الله آخندزاده، رهبر این گروه و توشیح قوانین دست‌وپاگیر، بسیاری از حقوق اساسی و بشری مردم را پایمال کرده است.
در حال حاضر بسیاری از حقوق شهروندی افغان‌ها که سازمان ملل بر آنها تاکید دارد از سوی اداره طالبان نقض شده و نیازهای اولیه و انسانی افغان‌ها نادیده گرفته می‌شود.
حق غذا و معیشت
براساس گزارش اوچا که در جوزای امسال منتشر شد، ۴۸ درصد مردم افغانستان زیر خط فقر زندگی می‌کنند و بیش از ۲۲ میلیون نفر به کمک‌های بشردوستانه نیاز دارند. نهادهای وابسته به سازمان ملل برآورد کرده‌اند که در سال ۲۰۲۶ بیش از ۲۱ میلیون نفر محتاج کمک‌های بشردوستانه خواهند بود.
این آمار نشان می‌دهد که مردم افغانستان از ابتدایی‌ترین حق خود که حق غذا و معیشت است، محروم مانده‌اند و فقر گسترده به بحرانی فراگیر در زندگی مردمان این کشور تبدیل شده است.
حق حیات و امنیت
هرچند طالبان در بیش از چهار سال گذشته بارها مدعی بهبود وضعیت امنیتی در افغانستان شده‌اند اما نهادهای معتبر حقوق بشری گزارش‌های متعددی را از بازداشت‌های خودسرانه، خشونت‌های هدفمند، سرکوب اعتراضات مدنی، اجرای مجازات‌های بدنی و کوچ‌های اجباری مستند کرده‌اند.
یوناما در گزارش سه ماهه خود در ماه اسد امسال از موارد گسترده نقض حقوق بشر در افغانستان از جمله تشدید محدودیت‌ها بر زنان، خطرات جدی برای بازگشت‌کنندگان، اجرای اعدام‌های علنی و فشار فزاینده بر رسانه‌ها و فعالان مدنی خبر داده بود.
جنبش‌های اعتراضی زنان نیز به مناسبت روز حقوق بشر و تداوم نقض حقوق شهروندان در افغانستان واکنش نشان دادند. جنبش فانوس آزادی زنان افغانستان با اشاره به محدودیت‌های اعمال شده از سوی طالبان تاکید کرده که جامعه جهانی باید با اعمال فشار این گروه را به کاهش سیاست‌های سرکوبگرانه وادار کند.
حق آموزش
حق آموزش یکی از حقوق اساسی بشر است اما هم‌اکنون دختران بالاتر از صنف ششم در افغانستان بیش از هزار و ۵۴۰ روز می‌شود که از رفتن به مکتب محروم شده‌اند و دروازه‌های دانشگاه‌ها نیز از هزار و ۸۴ روز به این‌سو به روی زنان بسته مانده است.
در بیش از چهار سال گذشته جامعه جهانی، نهادهای حقوق بشری و جنبش‌های اعتراضی زنان بارها خواستار لغو این ممنوعیت‌ها شدند اما طالبان آموزش دختران را «مسئله داخلی» خوانده و از کشورها خواست در این زمینه مداخله نکنند.
جنبش شنبه‌های ارغوانی به مناسبت روز جهانی حقوق بشر در اعلامیه‌ای خواستار به‌رسمیت شناسی آپارتاید جنسیتی، اعمال تحریم‌های بیشتر علیه طالبان، حمایت از حقوق زنان و دختران و خودداری از هرگونه تعامل با طالبان شد.
این جنبش نوشت: «طالبان با ارتکاب آپارتاید جنسیتی و آپارتاید زبانی علیه زبان فارسی/دری، اجرای کوچ‌های اجباری، ارتکاب جنایات جنگی، اعدام‌ها و محاکم صحرایی، سرکوب آزادی بیان، بازداشت و آزار جنسی ده‌ها فعال حقوق بشر و دیگر جنایات ضدبشری، افغانستان را گرفتار بحرانی عمیق و شکننده حقوق بشری کرده‌اند.»
حق آزادی عقیده
حق آزادی عقیده از دیگر حقوق و نیازهای اساسی بشر است که در سال‌های طولانی از مردم افغانستان دریغ شده است و در دوره حاکمیت طالبان نیز گزارش‌ها زیادی در این مورد منتشر شده است.
کمیسیون امور آزادی مذهبی امریکا در گزارش سنبله امسال اعلام کرد که آزادی مذهبی در افغانستان به‌طور کامل از میان رفته و طالبان افرادی را که دارای باورها و دیدگاه‌های مذهبی متفاوت هستند، سرکوب می‌کند.
براساس این گزارش، همه شهروندان افغانستان به‌ویژه اقلیت‌های مذهبی در معرض خطر جدی آزار و اذیت، مجازات‌های بدنی و بازداشت‌های خودسرانه قرار دارند.
حق گشت‌وگذار آزاد
زنان به‌عنوان یکی از آسیب‌پذیرترین گروه‌های اجتماعی، بیشترین فشار و سرکوب طالبان را متحمل شده‌اند. سیاست‌های رسمی طالبان عملا آنها را از تمامی عرصه‌های مشارکت عمومی، آموزشی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی حذف کرده است.
محدودیت شدید بر آزادی گشت‌وگذار و اعمال قیودات اجتماعی و فرهنگی، نمود آشکار تبعیض جنسیتی نهادینه‌شده و برنامه‌ریزی شده علیه زنان است. زنان در افغانستان نمی‌توانند بدون همراهی یک مرد خانواده یا «محرم» آزادانه تردد کنند و این محدودیت باعث شده بسیاری از زنان شغل‌هایی را که اجازه داشتند انجام دهند، ترک کنند یا از دست بدهند.
براساس گزارش‌ها، محدودیت طالبان بر رفت‌وآمد زنان، همچنین مرگ مادران و نوزادان را افزایش داده است.
این نیازها تنها بخشی کوچک از گستره محرومیت‌هایی است که مردم افغانستان هر روز با آن روبه‌رو هستند. نیازهای اولیه از نان و آموزش گرفته تا آزادی و امنیت همچنان برای مردم افغانستان دست‌نیافتنی شده است. این چالش‌ها همراه با ممنوعیت و فشارهای طالبان زندگی میلیون‌ها افغان را تحت تاثیر قرار داده است.
