آیا چین به علت سرکوب مسلمانان ایغور میتواند جای امریکا را در دایره دشمنی القاعده بگیرد؟ در پاسخ به این سوال، دو پژوهشگر برجسته با اشاره به بیانیه اخیر امیر شاخه القاعده در جزیره العرب نوشتند که چین اکنون به یکی از محورهای اصلی مبارزه القاعده تبدیل شده است.
آنان معتقدند بیجینگ از حاشیه روایتهای جهادی به مرکز توجه تبلیغاتی و رسانهای این جریانها منتقل شده است.
شیخ سعد بن عتیف العولقی، امیر شاخه القاعده در جزیره العرب، در بیانیهای تازه، بهگونهای مستقیم چین را تهدید کرد و حکومت این کشور را «رژیم بتپرست و کافر» خواند. به گفته او، رفتارهای بیجینگ با مسلمانان اویغور، حملات آینده آنان را توجیه میکند. این بیانیه نشاندهنده تشدید آشکار لحن ضدچینی این شاخه القاعده است.
اما پرسش اصلی این است که آیا این تغییر در گفتار، به دگرگونی در اهداف عملیاتی نیز خواهد انجامید؟
کالین کلارک، مدیر اجرایی مرکز سوفان، و لوکاس وبر، پژوهشگر مسائل امنیت جهانی و بازیگران غیردولتی، در مقالهای که در ۱۸ فبروری ۲۰۲۶ در وبسایت تحلیلی نظامی-امنیتی «وار آن راکس» منتشر شده، به بررسی این موضوع پرداختهاند.
به باور نویسندگان، گروههای جهادی همواره درباره تواناییهای خود بزرگنمایی کرده و از ابزارهای تبلیغاتی برای صدور تهدیدهای گسترده علیه دشمنان «نزدیک» و «دور» استفاده میکنند. با این حال، حملات واقعی در چین تاکنون عمدتاً پراکنده و فرصتطلبانه بوده است.
برخلاف بسیاری از کشورهای غربی، نهادهای امنیتی چین نظارت گسترده و سختگیرانهای بر جامعه اعمال میکنند. این موضوع، وقوع حملات تروریستی در داخل این کشور را بسیار نادر ساخته است. حتی در موارد محدود نیز، اطلاعرسانی رسانهای بهشدت کنترول میشود.
چرا تمرکز القاعده بر چین اهمیت دارد؟
با وجود این محدودیتها، گسترش دامنه پیامرسانی شاخه جزیره العرب القاعده اهمیت راهبردی دارد. این شاخه در گذشته بیشتر بر دشمنان محلی، از جمله دولت یمن، تمرکز داشت؛ اما تمرکز تازه بر چین، راهی برای جذب نیروهای جدید، برجستهسازی جایگاه خود و ورود به روایت مقابله با قدرتهای بزرگ بهشمار میرود.
این همان فضایی است که بازیگران مسلح دیگری نیز در آن فعالاند؛ از جمله جداییطلبان بلوچ در پاکستان و شاخه خراسان داعش در افغانستان که طی سالهای گذشته بارها منافع چین در جنوب آسیا و آسیای مرکزی را هدف قرار دادهاند.
در حالی که یهودیان و امریکاییها همچنان در ادبیات القاعده بهعنوان «ائتلاف صلیبی ـ صهیونیستی» و «شر دوگانه» معرفی میشوند، چین دیگر در حاشیه منظومه فکری القاعده نیست. در روایت تازه، بیجینگ بهعنوان رژیمی تصویر میشود که هر اقدامش علیه اویغورها زیر نظر است و باید پاسخگو باشد.
العولقی در پیام خود ابتدا از حملات علیه یهودیان و امریکاییها تمجید میکند و سپس چین را به آزار «برادران مسلمان اویغور» متهم میسازد و آن را ستمگری فعال علیه مسلمانان معرفی میکند.
تهدید به هدف قرار دادن تاسیسات چین «در خشکی و دریا» در صورت تغییر نکردن سیاستها، دامنهای گسترده دارد و میتواند تاسیسات دیپلوماتیک، کشتیرانی بازرگانی، کارگران چینی در خارج و زیرساختهای وابسته به پروژههای این کشور را در بر گیرد.
این لحن یادآور مسیر تهدیدهای اسامه بنلادن علیه ایالات متحده در اواخر دهه نود میلادی است، روندی که سرانجام به حملات یازدهم سپتمبر انجامید.
دگرگونی نگاه القاعده به چین
نویسندگان نوشتند که در بیش از سه دهه گذشته، نگرش القاعده نسبت به چین از بیتفاوتی نسبی و گاه مدارا به دشمنی آشکار تغییر یافته است. در دهه نود، تمرکز اصلی بر امریکا و متحدانش بود و چین جایگاهی فرعی داشت. اما با گسترش نفوذ جهانی چین در دو دهه گذشته، لحن القاعده نیز تندتر شد.
ناآرامیهای اورومچی در سال ۲۰۰۹ نقطه عطفی در این روند بهشمار میرود. پس از آن، فراخوانهای جهادی برای مقابله با بیجینگ افزایش یافت و رنج اویغورها به یکی از محورهای اصلی تبلیغات گروههای تندرو تبدیل شد. در دهه بعد، موضوع ترکستان شرقی بیش از پیش در سطح بینالمللی برجسته گردید.
در این میان، شاخه شرق آفریقای القاعده، موسوم به الشباب، تهاجمیترین رویکرد را در قبال چین در پیش گرفته است. این گروه طرحهای اقتصادی چین را استثماری خوانده و در سالهای اخیر به پروژهها و نیروهای چینی در آفریقا حمله کرده است.
آینده تهدیدها
به باور نویسندگان این مقاله، بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان در سال ۲۰۲۱ وضعیت پیچیدهتری ایجاد کرد. القاعده از یکسو انتقاد از سیاستهای چین را افزایش داد، اما از سوی دیگر، از پرداختن مستقیم به روابط طالبان و بیجینگ خودداری کرده است.
طالبان روابط نزدیکی با چین دارد. چین تلاش کرده است که جای پای امریکا را در افغانستان پر کند. این کشور قراردادهای متعددی با طالبان امضا کرده است.
چین بارها از طالبان خواسته است که با شبهنظامیان مخالف این کشور مقابله کند و امنیت شهروندان و منافع چینی را تضمین کند.
در شرایط کنونی، شاخه جزیره العرب القاعده نقش برجستهتری یافته است. همزمان، گروههایی چون جماعت نصرتالاسلام والمسلمین در آفریقا شهروندان چینی را ربودهاند و شاخه خراسان داعش مسئولیت حملاتی مانند انفجار در رستورانت چینی در کابل را پذیرفته است. افزون بر این، گروههای مسلح غیرمذهبی مانند جداییطلبان بلوچ نیز مضامین ضدچینی را در دستور کار خود قرار دادهاند.
با آنکه تهدیدهای کنونی ممکن است فراتر از توان عملیاتی القاعده باشد، تجربه نشان میدهد که این گروهها صبورانه عمل میکنند. با گسترش حضور اقتصادی و سیاسی چین در آسیا، آفریقا و خاورمیانه، این کشور بهاحتمال زیاد به یکی از اهداف ثابت تبلیغات و عملیات تروریستی فراملی تبدیل خواهد شد.
در بلندمدت، اگر شاخههایی مانند القاعده در جزیره العرب بتوانند توان عملیاتی خود را بازسازی کنند، احتمال افزایش حملات علیه منافع چین بهویژه در مناطقی با حضور فعال گروههای تندرو وجود دارد. چین ناگزیر خواهد بود تواناییهای ضدتروریستی برونمرزی خود را تقویت کند. این اقدام میتواند به حضور امنیتی پررنگتر و همزمان، افزایش خطر حملات متقابل بینجامد. ایالات متحده امریکا دههها با چنین وضعیتی روبهرو بوده است.
این اقدام نتیجه حرکت تدریجی این کشور به سوی بهبود روابط سیاسی و گسترش مناسبات اقتصادی با طالبان است.اما، در این مقطع، جمهوری اسلامی با به رسمیت شناسی طالبان، در پی چیست؟ آیا به رسمیت شناسی ایران کمکی به خروج طالبان از انزوای جهانی خواهد کرد؟
جمهوری اسلامی ایران با بحرانهای عمیق داخلی و فشارهای فزاینده منطقهای و بینالمللی دستوپنجه نرم میکند، سایه درگیری نظامی با اسرائیل و ایالات متحده بیش از هر زمان دیگری برسر آن سنگینی میکند. به همین علت، هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه در مصاحبهای گفته است که جمهوری اسلامی در این روزها برای حفظ بقای خود تلاش دارد.
در چنین شرایطی، تهران روی روابط خود با طالبان حساب ویژهای باز کرده است تا جایی که طی ماههای اخیر، گسترش روابط با اداره طالبان به طور مکرر از دهان مقامات بلندپایه ایرانی به گوش میرسد.
برادران روزهای بد
امارت اسلامی طالبان تنها رژیمی در منطقه است که از نظر ساختار سیاسی و ایدئولوژیک، بیشترین شباهت را به جمهوری اسلامی ایران دارد. هر دو نظام اقتدارگرا، تحت هدایت رهبری واحد با قدرت مطلق و مدعی مشروعیت الهی هستند و مواضع تند ضدامریکایی دارند.
البته، طالبان کوشیده است که از موضعگیری تند علیه امریکا، آن طور که از تریبونهای جمهوری اسلامی شنیده میشود، پرهیز کند، اما در این تردیدی نیست که طالبان یک رژیم عمیقاً متنفر از غرب است.
ولی مهمتر از هر چیزی، فشار سنگین بینالمللی و انزوای دیپلوماتیک، این دو رژیم را به برادران روزهای تلخ و سخت کنونی تبدیل کرده که از سر ناچاری به یکدیگر پناه بردهاند. از نگاه تهران، طالبان نهتنها یک همسایه، بلکه یک عقبه استراتژیک در منطقهای است که اسرائیل و امریکا آن را از دست جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی آن بیرون کردهاند.
برای جمهوری اسلامی، حاکمیت رژیمی مشابه آن در افغانستان یک مزیت امنیتی و جیوپولیتیک است.
گفتمان امریکاستیزی در منطقه تضعیف شده، زیرا بهای سنگینی برای کشورهایی چون ایران داشته است. اما، جمهوری اسلامی احساس میکند که طالبان هنوز به این گفتمان از نظر دینی و سیاسی اعتقاد دارد. در حالیکه اسرائیل «محور مقاومت شیعی» را درهم شکسته است، تهران در همسایگی خود یک محور طبیعی ضدامریکایی را مشاهد میکند؛ گویا ستارهای کمسو در آسمان تاریک شکستهای جمهوری اسلامی چشمک میزند.
نمونه بارز آن، اظهارات اخیر نورالله نوری، وزیر سرحدات طالبان، علیه سیاستهای جهانی امریکا و زیر سوال بردن حضور این کشور در افغانستان بود. بلافاصله پس از این مواضع، معاون وزارت خارجه ایران با وی تماس تلفنی برقرار کرد؛ اقدامی که نشان میدهد تهران با دقت رفتار و گفتار طالبان را رصد میکند.
جمهوری اسلامی ایران در یکی از منزویترین دورههای ۴۷ سال گذشته خود قرار دارد. نفوذ امریکا، دشمن خونین جمهوری اسلامی، در کشورهای منطقه، از آذربایجان و عراق تا امارات، عربستان، قطر و پاکستان گسترده است.
در چنین شرایطی، تهران به یک متحد منطقهای نیاز دارد که خارج از دایره حضور نظامی مستقیم امریکا باشد. افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان از معدود کشورهایی است که امریکا در آن حضور نظامی و فیزیکی ندارد.
ایران میکوشد با بهرسمیتشناسی طالبان نشان دهد که همچنان بازیگری فعال در معادلات منطقهای است.
همزمان، جمهوری اسلامی روی روابط اقتصادی با طالبان در افغانستان حساب میکند. به ویژه پس از برهمخوردن روابط طالبان با پاکستان، جمهوری اسلامی شریک اول اقتصادی طالبان در منطقه شده است.
لطیف نظری، معین وزارت اقتصاد طالبان، روز چهارشنبه در مقالهای نوشت که بهرسمیتشناسی ایران، «از این نظر برای هردو کشور مهم است که یکی از راهبردهای مهم دشمنان دو ملت ایجاد محدودیت یا به نوعی حذف افغانستان و ایران از تجارت و کریدورهای منطقه است.»
بهرسمیتشناسی بیاثر
معین وزارت اقتصاد طالبان مدعی است که به رسمیت شناسی ایران باعث تقویت همکاری و رشد اقتصادی و تقویت کریدورهای تجاری دو کشور میگردد.
ایران در حال حاضر نیز بیشترین روابط تجاری و اقتصادی را با طالبان دارد. مخصوصا اینکه طالبان روابط با همسایه جنوبی شرقی را برهم زد و اکنون وابستگی کاملی به ایران شکل گرفته است. بازار افغانستان نیازمند کالای ایرانی است. بنابراین، مسئله بهرسمیت شناسی تاثیری بر روابط تجاری دو طرف نخواهد داشت. همان طور که سفیر ایران نیز گفت، آنان تمام گامهایی را که یک دولت قانونی بر میدارد، در قبال اداره طالبان برداشتهاند.
بهرسمیتشناسی طالبان از سوی ایران تاثیر قابل توجهی بر کاهش انزوای جهانی این گروه نخواهد داشت. جمهوری اسلامی خود کشوری تحت تحریمهای گسترده و در انزوای بینالمللی است. حتی روابط اقتصادی رو به گسترش ایران و طالبان نیز از آسیب تحریمها در امان نمانده است. لغو معافیت بندر چابهار از تحریمهای امریکا، پیامدهای منفی مستقیمی بر روابط اقتصادی طالبان با ایران و هند داشته است.
همانگونه که بهرسمیتشناسی طالبان از سوی روسیه نتوانست جایگاه بینالمللی این گروه را بهبود بخشد، اقدام مشابه ایران نیز کمکی به مشروعیت جهانی طالبان نخواهد کرد. به همین دلیل، مقامات طالبان در کابل استقبال چندانی از بهرسمیتشناسی روسیه نکردند، زیرا همچنان باور دارند که کلید مشروعیت آنان در دست واشنگتن است.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، بارها تصریح کرده است که مشروعیت بینالمللی اداره طالبان وابسته به تصمیم امریکا است. به گفته او، کشورها ابتدا به موضع واشنگتن نگاه میکنند و سپس تصمیم میگیرند. وی همچنین سازمان ملل متحد را نهادی تحت تاثیر امریکا دانسته که از واگذاری نمایندگی افغانستان به طالبان خودداری میکند.
در عین حال، بهرسمیتشناسی طالبان از سوی ایران میتواند حساسیت کشورهای غربی را برانگیزد. زیرا، آنها طالبان را متحد جمهوری اسلامی تلقی کرده و گامی برای بهبود مناسبات با افغانستان بر نخواهند داشت.
۱. علما و افراد بلندمرتبه
۲. اشراف (مانند بزرگان قبایل و تاجران)
۳. طبقه متوسط
۴. افراد پست و پایینرتبه
این تقسیمبندی، هم نگرانیهای گستردهای را در سطح اجتماعی برانگیخته، و هم پرسشهای بنیادینی را درباره نسبت آن با عدالت، مساوات و مبانی شریعت اسلامی به میان آورده است.
در حاشیه این اصولنامه، برای مشروعیتبخشی فقهی به این طبقهبندی، به برخی منابع فقهی متأخر استناد شده است، از جمله ردّ المحتار اثر ابنعابدین شامی (متوفای ۱۲۵۲ هـ.ق). در این اثر، بالاترین مرتبه اجتماعی به علما و علویان، به معنای سادات و منسوبان به خاندان پیامبر اسلام، اختصاص یافته و از آنان با عنوان «اشرافالاشراف» یاد شده است. در مرتبه دوم، «اشراف» قرار میگیرند که مراد از آنان دهقانان (به معنای تاریخی آن، یعنی زمینداران و صاحبان سرمایه) دانسته شدهاند. طبقه سوم، اهل بازار یا طبقه متوسط معرفی شده و در نهایت، از گروهی با عنوان مردمان پست و دونمایه یاد میشود، بیآنکه تعریف روشنی از مصادیق آن ارائه شود.¹
این طبقهبندی، بهطور طبیعی این پرسش را برمیانگیزد که آیا اسلام، بهعنوان یک دین، بر برابری و برادری انسانها تأکید ندارد و آیا عدالت و مساوات از اهداف بنیادین شریعت به شمار نمیروند؟ اگر تبعیض میان انسانها نارواست و چنین تقسیمبندیای در منابع درجهاول اسلامی وجود ندارد، فقهایی چون ابنعابدین این چارچوب را بر چه مبنایی صورتبندی کردهاند؟
از منظر روششناختی، باید یادآور شد که مفهوم "طبقه اجتماعی" به معنای مدرن آن، محصول دوران جدید است و عمدتاً در نظریههای علوم اجتماعی، بهویژه در سنت اندیشه چپ و نزد کارل مارکس، صورتبندی شده است. بنابراین، متون پیشامدرن، از جمله قرآن کریم، مستقیماً به مفهوم طبقه به معنای امروزی آن نپرداختهاند. با این حال، این امر مانع از بررسی مسئله برابری یا نابرابری انسانها در متون کلاسیک اسلامی نمیشود.
در منابع قرآنی، تأکید بر برابری ذاتی انسانها آشکار است. قرآن کریم همه انسانها را فرزندان آدم میداند² و کرامت ذاتی را برای تمامی بنیآدم به رسمیت میشناسد³ و تنها معیار برتری را تقوا معرفی میکند.⁴ در سنت نبوی نیز روایات متعددی بر نفی هرگونه برتری نژادی، قومی و اجتماعی تأکید دارند؛ از جمله روایت مشهور که عرب و عجم، و سفید و سیاه را در اصل انسانی برابر میداند و تقوا را یگانه معیار فضیلت معرفی میکند.⁵ این مجموعه متون، بهروشنی ناظر به برابری حقوقی انسانها است.
در مقابل، آیاتی در قرآن وجود دارد که به تفاوتهای واقعی میان انسانها اشاره میکند؛ مانند تفاوت میان دانایان و نادانان⁶ یا تمایز میان مؤمنان صالح و مجرمان.⁷ بسیاری از متفکران مسلمان، این دو دسته از آیات و روایات را متعارض ندانسته و بر این باورند که متون ناظر به برابری، به ساحت حقوقی انسانها مربوط است، در حالی که متون ناظر به تفاوت، ناظر به ساحت اخلاقی و ارزشیاند. این تفکیک، از منظر عقل سلیم نیز پذیرفتنی است؛ زیرا تفاوت اخلاقی میان نیکوکار و تبهکار یا دانا و نادان، امری بدیهی تلقی میشود.
مسئله اساسی، اما، آن است که آیا این تفاوتهای اخلاقی میتوانند مبنای تبعیض حقوقی و قانونی قرار گیرند، بهویژه در حوزه جزا و کیفر. طبقهبندی جزایی طالبان، که بر عواملی چون علم، نسب و جایگاه اجتماعی استوار است، از این منظر محل اشکال جدی است. در فقه کلاسیک حنفی، بحث «کفؤ» در باب نکاح مطرح شده و تفاوتهای اجتماعی در این حوزه مورد توجه قرار گرفته است؛ اما این تفاوتگذاری صراحتاً به حوزه ازدواج محدود شده و هدف آن، حفظ ثبات خانواده و جلوگیری از تنشهای اجتماعی دانسته شده است. پژوهشگران تاکید دارند که اولا، این تفاوتگذاری مبنای شرعی ندارد و بر پایه عرفها و سنتهای اجتماعی بنا شده است، و ثانیا، این مباحث هرگز به حوزه حقوق جزا تسری داده نشدهاند.
برعکس، در منابع معتبر حدیثی، تبعیض در اجرای عدالت کیفری بهشدت نکوهش شده است. روایت «من بطأ به عمله لم یسرع به نسبه» بر بیاعتباری نسب در برابر شایستگی عملی تأکید میکند.⁸ همچنین حدیث مشهور نقلشده در منابع معتبر اهل سنت، علت هلاکت امتهای پیشین را تبعیض در اجرای مجازات میداند؛ آنجا که شریفان از کیفر معاف میشدند و ضعیفان مجازات میگردیدند.⁹ این دسته از روایات، بهصراحت هرگونه تمایز حقوقی بر پایه نسب یا موقعیت اجتماعی را مردود میشمارند.
از این منظر، تقسیمبندی جزایی طالبان و تفکیک شهروندان به شریف و غیرشریف، در تعارض آشکار با عدالت و مساوات و در تناقض صریح با منابع درجهاول اسلامی است. جالب آنکه این الگو، بیش از آنکه با سنت اسلامی همخوانی داشته باشد، شباهت قابل توجهی با نظام کاست در آیین هندوئیسم دارد. در هندوئیسم، مردم به دو دسته ورنهها و جاتیها تقسیم میشوند و ورنهها خود به چهار طبقه تقسیم میشوند:
۱. برهمنها: روحانیان و کاهنان
۲. کشاتریهها: جنگاوران،شاهان و فرمانروایان
۳. ویشیهها: بازرگانان، کشتمندان و دامداران
۴. شودرهها: کارگران و خدمتکاران.
گروهی که به «نجسها» مشهورند و دالیتها نامیده میشوند، بیرون از ورنهها قرار گرفته و در زیرمجموعه جاتیها محسوب میشوند. در هند معاصر، با توجه به پذیرش گسترده اسناد حقوق بشری، تبعیض علیه دالیتها بهطور رسمی غیرقانونی اعلام شده است. با این حال، بازتولید الگوهای مشابه تبعیضآمیز در قالب نظامهای حقوقی جدید، نشاندهنده خطر جدی خلط میان اخلاق، دین و حقوق است.
فشرده سخن اینکه بررسی کارکرد طالبان در اصولنامه جزایی این گروه نشان میدهد که: اولا، این گروه با مفاهیم جهانشمول حقوق بشر بیگانه است، و ثانیا، در فهم دین رابطهای میان فقه و اخلاق نمیبیند و دینداری را ظاهرگرایانه و به دور از مقاصد شریعت میفهمد، و ثالثا، در میان منابع فقهی مسلمانان تفکیکی میان منابع معتبر و درجه اول با منابع دست چندم نمیگذارد. استناد به آرای فقیهانی مانند ابن عابدین که نه تنها به درجه اجتهاد قرار نداشته بلکه حتی به درجه اصحاب تخریج هم نمیرسیدهاند، و در بهترین حالت به این سطح از فقها اصحاب الترجیح والتنقیح گفته میشود، نشان میدهد که نظریهپردازان طالبان یا توانایی علمی درک چنین تفاوتهای تخصصی را ندارند و یا عمدا از میان منابع عظیم کلاسیک مسلمانان به شکل گزینشی به سراغ منابعی میروند که علیرغم اعتبار پایین، تنها میتواند با سلیقه این گروه همخوانی داشته باشد و یا در تحکیم استبداد دینی مورد نظر آنان به کار آید.
منابع:
۱. ابن عابدین شامی، ردّ المحتار علی الدر المختار، ج ۳ (بیروت: دارالفکر، بیتا)، ۵۶–۵۸
۲. سوره نساء، آیه ۱
۳. سوره اسراء، آیه ۷۰
۴. سوره حجرات، آیه ۱۳
۵.محمد ناصرالدین آلبانی، الاحادیث الصحیحة، حدیث ۳۷۰۰
۶. سوره زمر، آیه ۹
۷. سوره جاثیه، آیه ۲۱
۸.مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، کتاب الذکر
۹. محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، حدیث ۶۷۸۸
