جنگ خاورمیانه و نگرش‌های آخرالزمانی؛ غیاب گفتمان ضدجنگ

این صورت ساده‌سازی‌شده از یک نبرد چند لایه برای بسیاری، به ویژه کسانی که توان و حوصله درک پیچیدگی‌ها را ندارند، خوشایند است، زیرا آنان را از تحلیل و تجزیه بیش‌تر آسوده خاطر می‌کند و همزمان با تصور این‌که خودشان در جبهه حق و خیر قرار دارند به آنان احساسی خوشایند می‌دهد. این مطلق‌انگاری و سیاه و سفیداندیشی مخصوص یک طرف نیست، هم در این طرف است و هم در آن طرف، چه کسی که آن را جنگ مقدس صلیبی می‌انگارد و با این روحیه به این میدان قدم می‌گذارد و چه کسی که آن را نبرد مقدس با صلیبی‌ها می‌شمارد و با این احساس به مصاف آن می‌رود. هر دو طرف این ماجرا در یک میدان بازی می‌کنند، میدان باورهای آخرالزمانی و مطلق‌انگاری‌های ایدئولوژیک باورمند به حق و باطل جاودانی، میدان جنگ‌های مقدس، اما گریزان از این پرسش منطقی که مگر جنگ، به عنوان نامقدس‌ترین پدیده زندگی بشر، می‌تواند مقدس باشد؟

این‌که چگونه طرفداران این نگرش حق را از باطل بازمی‌شناسند و با چه معیاری به سراغ مرزکشی میان خیر و شر ابدی می‌روند، شاید لطیفه طنزآمیز منسوب به ملا نصر الدین تمثیلی روشن‌کننده باشد که از او پرسیدند مرکز زمین کجاست، او میخ خرش را در نقطه‌ای به زمین کوبید و گفت این‌جا! از او پرسیدند که از کجا می‌دانی؟ گفت اگر قبول ندارید طناب را بردارید و زمین را گز کنید! معیار بسیاری از باورمندان عقاید آخرالزمانی در تعیین حق و باطل نقطه‌ای است که در آن میخ اعتقادات‌‌شان را کوبیده‌اند، یا از سوی روایات خرافی‌شان کوبیده شده است، و از دیگران می‌خواهند که اگر قبول ندارند گز کنند.

اگر از چارچوب بسته این پارادایم ایدئولوژیک پا بیرون بگذاریم و با تکیه بر دانش‌هایی مانند اقتصاد، علوم سیاسی، تاریخ، جامعه شناسی، روان‌شناسی اجتماعی، انتروپولوژی و سایر مطالعات روشمند به این جنگ‌ها بنگریم، خواهیم دید که همه جنگ‌ها و درگیری‌هایی که در تاریخ چند هزار ساله دولتداری بشر روی داده، در اساس جنگ‌هایی بر سر منافع مادی بوده، و در قالب منطق تنازع بقا قابل توضیح است. بدون شک موضوع تنازع بقا در سطح انسانی بسیار پیچیده‌تر از سطح غریزی رایج میان سایر جانداران است، و در لفافه فرهنگ و اعتقادات پیچانده می‌شود. تاریخ به ما می‌گوید که همه دستگاه‌های قدرت، شامل قدرت سیاسی، قدرت اقتصادی و قدرت دینی، با نهادهای مختلفی که ساخته و به کار گرفته‌اند، در پی توسعه ساحه نفوذ خویش و دست یافتن به منافع بیش‌ترند و در این راستا روایت‌هایی ایدئولوژیک خلق می‌کنند تا به جنگ‌ها و توسعه‌طلبی‌های‌شان مشروعیت ببخشد. از این طریق هم انگیزه برای سربازان‌شان ایجاد می‌شود و هم افکار عمومی را به‌گونه‌ای با خود همراه می‌کنند و هزینه‌هایی را که معمولا با جان فرزندان طبقات فقیر پرداخته می‌شود و تلفاتی را که بر مردمان عادی و بی‌طرف تحمیل می‌شود، قابل تحمل می‌نماید.

جنگ کنونی در خاور میانه نیز از این قاعده مستثنا نیست؛ چه ریشه‌های دورتر آن در دوران استعمار قرن نزدهم را مبنای تحلیل قرار دهیم و چه ریشه‌های نزدیک‌تر آن در نیم قرن اخیر را. عامل اساسی این تنش‌ها و کشمکش‌ها همواره در منطقه میل و اراده به توسعه نفوذ سیاسی و دست یافتن به منابع و منافع بیش‌تر بوده است؛ چه از طرف گردانندگان انقلاب ایران که دین و ایدئولوژی مذهبی را از همان روز نخست ابزار نفوذ خود در منطقه کردند و چه از طرف ایالات متحده و هم‌پیمانانش از دوران جنگ سرد به این سو. این تقابل که اکنون به جنگی ویران‌گر کشیده شده است بیش از آن‌که تقابل خیر و شر و یا نبرد آخرالزمانی حق و باطل باشد، کشمکش بر سر نفوذ سیاسی و اقتصادی و سیطره بیش‌تر بر منابع و منافع است.

آن دسته از سیاستمداران که از این طرف یا آن طرف، دین را وارد این کشمکش سیاسی می‌کنند و انگیزه‌های اعتقادی برای آن می‌تراشند این عمل را آگاهانه انجام می‌دهند، زیرا به کارآیی دین در این نبرد به خوبی وقوف دارند. اما کسانی که هر روز با مراجعه به روایت‌های دینی ساخته شده در تاریخ یا با استناد به جنگ‌های صلیبی و حوادث قرون گذشته رنگ اعتقادی به آن می‌دهند، آتش بیاران معرکه‌ای می‌شوند که پیوسته از مردم بی‌گناه و بی‌دفاع قربانی می‌گیرد.

راه برون‌رفت از این چرخه باطل این نیست که با دستاویز کردن استفاده ابزاری یک طرف از مذهب، در طرف دیگر نیز آتش عقده‌های مذهبی را شعله‌ورتر کنیم. این راه بارها پیموده شده و همیشه یک نتیجه داشته که باز‌آفرینی جنگ و خشونت، با قربانیان بی‌پایان همراه با خانه‌های ویران و زندگی‌های نابسامان است. راه معقول رهایی از چرخه نفرین‌شده جنگ، بر اساس مطالعات حل منازعه، راهی عقلانی است، راه خروج از چرخه توهمات اعتقادی آخرالزمانی و کمک به خلق گفتمان ضد جنگ. باید کانون توجه کسانی که خواهان جهانی آرام‌تر و زندگی مسالمت‌آمیزتر برای انسان‌ها هستند ایستادن در برابر هرگونه جنگ‌افروزی و به نقد گرفتن همه ایدئولوژی‌های نفرت‌پراکن و جنگ به پا کن باشد. باید حفظ جان انسان‌های بی‌گناه و تلاش برای آرامش و آسایش انسان‌ها در حد ممکن، در صدر اولویت‌ها قرار گیرد و سیاستمدارانی که خلاف این مسیر می‌روند زیر فشار قرار گیرند تا دست از جنگ‌افروزی بیش‌تر بردارند. باید نقطه عزیمت نه روایت‌های مذهبی، نه عقده‌های تاریخی و نه فرافکنی‌های ایدئولوژیک بلکه وضعیت انسان، بما هو انسان، فارغ از دین، رنگ، نژاد، زبان و هویت، و ساختن جهانی بهتر برای او باشد.

این امر تنها یک سفارش اخلاقی نیست، بلکه نیاز حیاتی برای زندگی مردمان این جغرافیای پرالتهاب است. چنین آرزویی بدون شک به آسانی به دست نمی‌آید، اما مسیری روشن برای رسیدن به آن وجود دارد و یکی از گام‌های ضروری در این راه کوتاه کردن دست سیاستمداران از کشیدن پای دین به این ماجرا و مقدس جلوه دادن نامقدس‌ترین عمل ممکن در زندگی بشر یعنی است.

البته این تنها دین نیست که در این جنگ‌ها به ابزار تبدیل می‌شود، بلکه از مقوله های گران‌سنگ دیگری مانند دموکراسی و حقوق بشر نیز چنین سوء استفاده‌هایی می‌شود. اما تفکیک حوزه دین از حوزه سیاست و پایان دادن به مطلق‌انگاری‌های عقیدتی در این راه کمک‌کننده است. در این جنگ‌ها هیچ طرفی حق مطلق و باطل مطلق نیست، زیرا زندگی بشر میدان حق و باطل مطلق نیست، زیرا بشر موجودی سراپا اهورایی یا اهریمنی نیست، و زیرا تاریخ بشر جلوه‌گاه امور خالص قدسی نیست. همچنان‌که انسان موجودی چند لایه است، اجتماع انسانی و تاریخ آن نیز چیز فراتر از مجموع این امور چند لایه و ناخالص نیست. به گفته مولانا:

این حقیقت دان: نه حق‌اند این همه
نه به کلی گمرهانند این رمه
...
آنکه گوید جمله حق‌اند، احمقی‌ست
وانکه گوید جمله باطل او شقی‌ست

• 

  تبدیل تقابل دوجانبه به بحرانی چندجانبه؛ موشک‌پراکنی ایران دایره دشمنانش را بزرگتر می‌کند؟