سازمان گزارشگران بدون مرز شاخص جهانی آزادی مطبوعات در سال ۲۰۲۶ را منتشر کرد. افغانستان تحت کنترول طالبان، از میان ۱۸۰ کشور در رتبه ۱۷۵ قرار دارد؛ جایگاهی که پارسال در آن ایستاده بود. افغانستان در جریان نزدیک به پنج سال گذشته از نظر شاخص آزادی مطبوعات ۵۳ رتبه سقوط کرده است.
این سازمان گفت که طالبان از زمان بازگشت به قدرت در اگست ٢٠٢١، به اجراى طيف گستردهاى از قوانين كه براى كنترول وجهه كشور، سركوب هرگونه نظارت از حکومت و تحميل تبليغات خود طراحى کرده است، ادامه داده است.
افغانستان در سال ٢٠٢١ قبل از تسلط طالبان در شاخص جهانی آزادی مطبوعات در رتبه ۱۲۲ قرار داشت. با تحکیم طالبان، افغانستان ۳۴ پله سقوط کرد و در جایگاه ۱۵۶ قرار گرفت.
با ادامه سرکوب رسانهها توسط طالبان، افغانستان در سال ۲۰۲۳ از میان ۱۸۰ کشور، در رده ۱۵۲ قرار گرفت.
شاخص آزادی مطبوعات در افغانستان با تداوم سرکوب رسانهها و روزنامهنگاران، بیشتر از این افت کرد طوری که در سال ۲۰۲۴ افغانستان از میان ۱۸۰ کشور ۱۷۸ قرار گرفت. در سال گذشته نیز افغانستان در جایگاه ۱۷۵ قرار داشت.
سقوط بیسابقه شاخص آزادی مطبوعات در جهان
برای نخستینبار در تاریخ شاخص جهانی آزادی مطبوعات که توسط سازمان گزارشگران بدون مرز منتشر میشود، بیش از نیمی از کشورهای جهان اکنون در دستههای «دشوار» یا «بسیار وخیم» از نظر سطح آزادی مطبوعات قرار گرفتهاند.
در طول ۲۵ سال گذشته، میانگین امتیاز همه کشورها و مناطق کاهش یافته است.
این گزارش روز پنجشنبه دهم ثور، منتشر شد و گزارشگران بدون مرز میگوید از سال ۲۰۰۱، گسترش مداوم چارچوبهای قانونی محدودکننده بهویژه آنهایی که با سیاستهای امنیت ملی مرتبطاند، بهطور پیوسته حق دسترسی به اطلاعات را حتی در کشورهای دموکراتیک تضعیف کرده است.
پنج شاخص جهانی آزادی مطبوعات
سازمان گزارشگران بدون مرز برای سنجش سطح آزادی مطبوعات در سراسر جهان پنج شاخص اقتصادی، حقوقی، سیاسی، اجتماعی و امنیتی در نظر گرفته است. از این میان، شاخص حقوقی بیشترین افت را در سال جاری داشته است که نشاندهنده جرمانگاری فزاینده فعالیت روزنامهنگاری در سراسر جهان است.
جرمانگاری روزنامهنگاری به اوج رسیده است
کاهش حقوقی در سال جاری نشان میدهد که اکنون در ۶۰ درصد کشورها (۱۱۰ کشور از ۱۸۰ کشور)، بین سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶ وضعیت بدتر شده است.
این موضوع در کشورهایی مانند هند، مصر، اسرائیل و گرجستان دیده میشود. جرمانگاری روزنامهنگاری که از طریق قوانین سرکوبگر و سوءاستفاده از قوانین اضطراری انجام میشود، به یک پدیده جهانی تبدیل شده است.
جایگاه کشورها: ناروی اول، ایتره اخر
ناروی برای دهمین سال پیاپی در رتبه اول قرار دارد، در حالیکه اریتره برای سیزدهمین سال متوالی در رتبه آخر است.
سوریه پس از سقوط حکومت بشار اسد، بیشترین بهبود را داشته و ۳۶ پله صعود کرده است.
ایالات متحده چند رتبه سقوط کرده و دیگر کشورهای قاره امریکا مانند اکوادور و پرو نیز سقوط شدیدی در رتبهبندی داشتهاند.
پایینترین میانگین امتیاز در یکچهارم قرن
سازمان گزارشگران بدون مرز میگوید از زمانی که شاخص آزادی مطبوعات را ۲۵ سال پیش منتشر کرد، آزادی مطبوعات بهتدریج رو به وخامت گذاشته است. این کاهش در نقشه شاخص نیز دیده میشود که هر سال سرختر میشود.
روزنامهنگاران همچنان کشته و زندانی میشوند، اما روشهای تضعیف آزادی مطبوعات نیز در حال تغییر است.
روزنامهنگاری تحت فشار خصومت سیاسی نسبت به رسانهها، تضعیف صنعت رسانه از نظر اقتصادی، و استفاده از قوانین بهعنوان ابزار علیه مطبوعات قرار گرفته است.
در بیش از نیمی از کشورهای جهان، بیش از ۵۲ درصد، وضعیت آزادی مطبوعات «دشوار» یا «بسیار وخیم» است. این دسته در سال ۲۰۰۲ تنها ۱۳.۷ درصد بوده است. در سال ۲۰۰۲، حدود ۲۰ درصد جمعیت جهان در کشورهایی با وضعیت «خوب» زندگی میکردند؛ اما ۲۵ سال بعد، این رقم به کمتر از ۱ درصد رسیده است.
جنگها و محدودیتهای دسترسی به اطلاعات
گزارشگران بدون مرکز گفت که در برخی کشورها مانند عراق، سودان و یمن، جنگهای طولانیمدت عامل اصلی کاهش آزادی مطبوعات هستند.
به گفته این سازمان، جنگ در غزه از اکتبر ۲۰۲۳ باعث شده این منطقه به یکی از خطرناکترین مکانها برای روزنامهنگاران تبدیل شود؛ «جایی که ارتش اسرائیل بیش از ۲۲۰ روزنامهنگار را کشته است.»
در دیگر مناطق، سرکوب آزادی مطبوعات به بنبست سیاسی کشیده شده است. این وضعیت در کشورهایی مانند چین، کوریای شمالی و اریتره مشهود است، جایی که روزنامهنگاران مانند اسحاق داویت ایساک بیش از ۲۵ سال زندانی بودهاند.
اروپای شرقی و خاورمیانه نیز دو منطقهای هستند که در ۲۵ سال اخیر بیشترین کاهش را داشتهاند.
گزارشگران بدون مرز گفت که روسیه تحت رهبری ولادیمیر پوتین همچنان از بدترین کشورها برای آزادی مطبوعات است. ایران نیز به دلیل سرکوب داخلی و جنگ اسرائیل–ایران در پایین جدول باقی مانده است. ایران امسال در جایگاه ۱۷۷ قرار دارد.
فضای اطلاع رسانی در برخی کشورها طی ۲۵ سال گذشته به دلیل تغییرات سیاسی و رژیمهای سرکوبگر محدودتر شده است. این وضعیت بهویژه در هنگکنگ، السالوادور و گرجستان دیده میشود که کنترول بر رسانهها در آنها افزایش یافته است.
بیشترین سقوط در شاخص ۲۰۲۶ مربوط به نایجریا بوده که نشاندهنده کاهش گسترده آزادی مطبوعات در منطقه ساحل است.
در مقابل، عربستان سعودی پس از کاهش مجازات برخی روزنامهنگاران در سال ۲۰۲۵ اندکی بهبود یافته است. عربستان در شاخص جهانی آزادی مطبوعات در سال ۲۰۲۶ در جایگاه ۱۷۶ قرار دارد.
سقوط رژیم بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۵ باعث بهبود وضعیت سوریه شده است.
سوءاستفاده از قوانین امنیت ملی
گزارشگران بدون مرز میگوید که پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در ایالات متحده، گسترش قوانین امنیت ملی به ابزاری برای جلوگیری از پوشش مسائل عمومی در بسیاری از کشورها تبدیل شده است. این روند که در رژیمهای اقتدارگرا رایج است، در دموکراسیها نیز دیده میشود و اغلب با نام مبارزه با تروریسم علیه روزنامهنگاران استفاده میشود.
این سازمان گفته است که حتی در دموکراسیها نیز قوانین محدودکننده در حال افزایش است، طوری که در جاپان، قوانین اسرار دولتی همچنان فعالیت روزنامهنگاران را محدود میکند. در فیلیپین، اتهامات تروریسم برای خاموش کردن روزنامهنگاران مستقل استفاده شده است. در هنگکنگ، قوانین سختگیرانه امنیت ملی باعث زندانی شدن ناشران مستقل شده است. در ترکیه نیز قوانین ضدتروریسم برای سرکوب رسانهها بهکار میرود. در تونس، قانون «اخبار جعلی» به ابزاری برای جرمانگاری روزنامهنگاری تبدیل شده است.
«امریکا تحت رهبری دونالد ترامپ از هم میپاشد»
از سال ۲۰۲۲، کاهش رتبه کلی ۲۸ کشور قاره امریکا (۱۴ امتیاز) مشابه کاهشی است که در دو منطقه خطرناک جهان برای روزنامهنگاران، یعنی اروپای شرقی و آسیای مرکزی و خامیانه- شمال افریقا مشاهده شده است.
در گزارش سازمان گزارشگران بدون مرز آمده است که دونالد ترامپ حملات مکرر خود به مطبوعات و روزنامهنگاران را به یک سیاسیت سیستماتیک تبدیل کرده و رتبه امریکا را از به رتبه ۶۴ تنزل داده است.
کاهش شدید نیروی کار آژانس رسانههای جهانی امریکا پیامدهای جهانی داشته و منجر به تعطیلی، تعلیق و کوچکسازی رسانههای بینالمللی مانند صدای امریکا، رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، و رادیوی آسیای آزاد در کشورهای شده است که این رسانهها از آخرین منابع قابل اعتماد اطلاعات بودند.
«امریکای لاتین در حال زوال»
در کشورهای که جرایم سازمان یافته منجر به قتل میشود، رتبهبندیهای شاخص به شدت کاهش مییابد.
این مورد در اکوادور (رتبه ۱۲۵) صدق میکند که از زمان داروین باکه و پاتیسیو اگیل، ۳۱ رتبه سقوط کرده است.
در سال ۲۰۲۵، پرو دارای رتبه ۱۴۴، تحت تاثیر قتل چهار روزنامهنگار قرار گرفت.
تضمینهای آزادی مطبوعات در ونزوئلا علیرغم آزادی روزنامهنگاران بازداشت شده در اوایل سال، همچنان عمیقا نامشخص است.
در نهایت، کوبا دارای رتبه ۱۶۰ در حال گذر از یک بحران عمیق است که معدود روزنامهنگاران مستقل باقیمانده را مجبور به فعالیتهای زیرزمینی میکند و چشمانداز رسانهای نیکاراگوه دارای رتبه ۱۶۸ در حال ویرانی است که با سرکوب سیستماتیک و فروپاشی پایدار شرایط کاری روزنامهنگاران مشخص میشود.
آسیا و اقیانوسیه
در ٢١ كشور از ٣٢ كشور و سرزمين مورد بررسى در منطقه آسيا و اقيانوسيه، وضعيت آزادى مطبوعات به عنوان «دشوار» يا «بسيار جدى» طبقهبندى شده است.
گزارشگران بدون مرز میگوید که اين منطقه يكى از سركوبكَرترين مناطق جهان است و وضعيت همچنان رو به وخامت است.
اين امر عمدتاً به دليل حملات قانونى عليه مطبوعات، به ويره اتهامات توهينآميز و قوانين سختگيرانه است. نگرانكنندهتر از آن، سانسور و تاكتيكهاى تبليغاتى توسعه يافته توسط رژيمهاى اقتدارگراى منطقهاى، كه چین در صدر آنها قرار دارد، اكنون بسيار فراتر از مرزهاى آنها كَسترش يافته است.
كوریای شمالى در رتبه ١٧٩ افراطىترين نمونه است. اين كشور همچنان يكى از بستهترين رژيمهاى روى زمين است كه در آن روزنامهنكَارى مستقل به سادگى ممنوع است و تنها تبليغات
رزيم رونق دارد.
در چين (رتبه ١٧٨)، دولت در سالهاى اخير ابزارهاى سركوبكَرانه خود را به طرز چشمكَيرى كَسترش داده است، از جمله مجموعهاى از قوانين امنيت ملى كه مرتباً براى زندانى كردن روزنامهنكَاران از آنها استفاده مىشود.
جرمانگاری روزنامهنگاری از هند تا فیلیپین
حتا در محیطهای دمکراتیکتر، چارچوبهای قانونی به طول فزایندهای برای ساکت کردن اتاقهای خبر مورد استفاده قرار میگیرند. به گفته گزارشگران بدون مرز، در هند دارای رتبه ۱۵۷، آزار و اذیتهای قضایی رسانههای مستقل در حال تشدید است که ناشی از استفاده فزاینده از قوانین کیفری، از جمله افترا و قوانین امنیت ملی است که مستقیما روزنامهنگاران را هدف قرار میدهند.
همچنین در پاکستان دارای رتبه ۱۵۳، مطبوعات با موجهای بیوقفهای از محدودیتها در بحبوحه فضای سیاسی پرتنشی رو به رو هستند که در آن مقامات به دنبال کنترول و در برخی موارد سرکوب انتشار محتوای روزنامهنگاری هستند.
در فیلیپین دارای رتبه ۱۱۴، اتهامات تروریستی به روش ترجیحی مقامات برای ساکت کردن مطبوعات تبدیل شده است.
در اندونزیا دارای رتبه ۱۲۹ و سنگاپور دارای رتبه ۱۲۳، مالزی رتبه ۹۵ و تایلند رتبه ۹۲، رزنامهنگاران به طول معمول در معرض دعاوی استراتژیک که معلمولا توسط نخبگان اقتصادی و سیاسی مطرح میشوند و از چارچوب قانونی که حمایت کمی از مطبوعات ارائه میدهد، سوءاستفاده میکنند.
مدل های دموکراتیک تحت فشار
حتا در دموکراسیهای تثبیت شده مقررات قانونی میتوانند آزادی مطبوعات را تضعیف کنند. در جاپان، دارای رتبه ۶۲ قانون اسرار دولتی همچنان تاثیر منفی بر روزنامهنگاری دارد، زیرا هیچ حمایت کافی برای محرمانگی منابع برای مقابله با آن وجود ندارد که باعث خودسانسوری میشود.
در کوریای جنوبی دارای رتبه ۴۷ اقدامات دولت برای مبارزه با گسترش «اطلاعات نادرست» انتقاد سازمانهای ازادی مطبوعات را برانگیخته است که نمونه دیگری از تنش مداوم بین مقابله با اطلاعات نادرست و حفظ حق گزارش دهی است.
در هیچ کشوری در در این منطقه، در بین ۲۰ کشور برتر شاخص جهانی آزادی مطبوعات قرار ندارد. نیوزیلند دارای رتبه ۲۲ باوجود شش رتبه سقوط، همچنان الگوی منطقه برای آزادی مطبوعات است.
