مطرح شدن غیرمنتظره پاکستان به عنوان میانجی میان ایالات متحده امریکا و جمهوری اسلامی ایران، نشاندهنده تغییر ماهیت دیپلوماسی در دوره دوم ریاستجمهوری دونالد ترامپ است. پس از برگشت دوباره ترامپ به کاخ سفید، دیپلوماسی اکنون بیش از هر زمان دیگری «شخصمحور» و «معاملهگرایانه» شده است.
دیدار اخیر جیدی ونس، معاون رئیسجمهور امریکا با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان در اسلامآباد، نمادی از این چرخش بزرگ است.
سودرسن راگون روز سهشنبه در مطلبی تحلیلی در مجله نیویارکر نوشت که در روز نخست سال ۲۰۱۸ میلادی، دونالد ترامپ همانند روسای جمهور پیشین امریکا از سیاستهای پاکستان به ستوه آمده بود و در توییتی تند اعلام کرد: «ایالات متحده در ۱۵ سال گذشته به طور احمقانهای بیش از ۳۳ میلیارد دالر به پاکستان کمک کرده و آنها جز دروغ و فریب چیزی به ما ندادهاند. آنها به تروریستهایی که ما در افغانستان شکار میکنیم، پناهگاه امن میدهند.»
سه روز پس از آن موضعگیری، واشنگتن صدها میلیون دالر کمک نظامی خود به اسلامآباد را قطع کرد.
با این حال، در دور دوم ریاستجمهوری ترامپ، این رابطه کاملاً دگرگون شده است. اسلامآباد اکنون به ترامپ کمک میکند تا راه خروجی از یک بحران خودساخته با ایران بیابد. این جنگ اقتصاد جهانی را تکان داده و موقعیت جمهوریخواهان را در آستانه انتخابات میاندورهای تضعیف کرده است.
پاکستان به عنوان میانجی اصلی میان واشنگتن و تهران، اعتبار جدیدی به عنوان عامل صلح و شریک امنیتی کسب کرده و کاری را انجام داده که هیچ کشور یا نهاد بینالمللی دیگری در یک دهه گذشته موفق به انجامش نشده بود.
از کشوری منزوی تا کارگزار صلح جهانی
بر اساس این گزارش، پاکستان پیش از این درگیر بحرانهای متعددی بود و به شدت به این بازسازی چهره و اعتبارش در سطح بینالمللی نیاز داشت. این کشور که عمدتاً توسط ارتش اداره میشود، با بیثباتی سیاسی و اقتصادی، سرکوب فزاینده دولتی، تروریسم، شورشهای داخلی و بدهیهای کلان دستوپنجه نرم میکند. علاوه بر این، پاکستان درگیر جنگ با طالبان در افغانستان است. همزمان، تنشها با هند، رقیب اصلی منطقهایاش نیز همچنان بالا است.
مایکل کوگلمن، پژوهشگر ارشد جنوب آسیا در شورای اتلانتیک درباره این وضعیت میگوید: «حتی اگر گفتوگوها شکست بخورد و توافقی حاصل نشود، پاکستان باز هم برنده است. این یک چرخش شگفتانگیز است، زیرا به نظر میرسد پاکستان از وضعیتی نزدیک به یک کشور مطرود، به یک صلحطلب تبدیل شده است.»
فرمول معامله ارتش پاکستان با ترامپ
مجله نیویارکر نوشت که مهندسی این نزدیکی دوباره اسلام آباد به واشنگتن بر عهده عاصم منیر، فرمانده ارتش و قدرتمندترین فرد پاکستان است که روابط بسیار نزدیکی با ترامپ برقرار کرده است.
رایان کراکر، سفیر پیشین امریکا در پاکستان در این باره میگوید: «پاکستانیها همانند دیگران فهمیدهاند بازی با ترامپ چگونه است و این بازی را به بهترین شکل ممکن پیش بردهاند. کارهایی را انجام دهید که او دوست دارد، بیشرمانه از او تمجید کنید و تصویری را ارائه دهید که او میپسندد. اگر یک مرد قدرتمند نظامی و یونیفورمپوش باشید، این کار راحتتر است. پاکستان کارتهای برنده را در اختیار داشت و آنها را از نظر زمانبندی و محتوا بسیار خوب بازی کرد.»
فرصت طلایی پاکستان برای احیای روابط با واشنگتن، سال گذشته با دستگیری و استرداد محمد شریفالله به امریکا فراهم شد. این فرد طراح اصلی بمبگذاری خونین آگست ۲۰۲۱ میلادی در میدان هوایی کابل بود که منجر به کشته شدن بیش از ۱۷۰ نفر از جمله ۱۳ نظامی امریکایی در جریان تخلیه شد.
دونالد ترامپ در سخنرانی خود در کانگرس، رسماً از اسلامآباد برای بازداشت این شریفالله تشکر کرد و متعاقب آن، نزدیک به ۴۰۰ میلیون دالر کمک نظامی به پاکستان را تصویب کرد.
افزون بر این، پس از درگیریهای موشکی میان هند و پاکستان در ماه ثور، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان اعلام کرد که ترامپ «نقشی اساسی و عالی» در برقراری آتشبس داشته است و اسلامآباد رسماً دونالد ترامپ را نامزد جایزه صلح نوبل کرد.
فرزانه شیخ، کارشناس موسسه چتم هاوس در این باره میگوید: «ترامپ رهبران قدرتمندی چون پوتین، اردوغان و السیسی را تحسین میکند و عاصم منیر دقیقاً در همین قالب میگنجد. پیشنهاد میانجیگری پاکستان صرفاً از روی نوعدوستی نبود، آنها محاسبه کردند که از این نقش سود خواهند برد.»
مزیتهای اسلامآباد نسبت به قطر و عمان
طبق این گزارش، جنگ ایران و امریکا، جریان نفت و کود کیمیایی از تنگه هرمز را متوقف کرده و سالانه ۳۸ میلیارد دالر حواله ارزی میلیونها کارگر پاکستانی در حوزه خلیج فارس را (که ۱۰ فیصد تولید ناخالص داخلی پاکستان را تشکیل میدهد) به خطر انداخته است. بنابراین پایان این جنگ برای اقتصاد اسلامآباد حیاتی است.
اما چرا امریکا و ایران به پاکستان روی آوردند؟ پس از آنکه میانجیهای سنتی مانند قطر و عمان که هر دو میزبان پایگاههای نظامی امریکا هستند، هدف موشکها و پهپادهای ایران قرار گرفتند و دیگر بیطرف محسوب نمیشدند، پاکستان تنها گزینه واقعبینانه بود. سفارت پاکستان در واشنگتن سالهاست که حفاظت از منافع ایران در امریکا را بر عهده دارد و برعکس بیشتر همسایگان ایران، پاکستان میزبان هیچ پایگاه نظامی امریکایی نیست.
رایان کراکر، سفیر پیشین امریکا در پاکستان که در کشورهای عراق، افغانستان و سوریه سفیر بود، میگوید: «اگر از من میخواستید ۵۰ کشور احتمالی برای میانجیگری میان امریکا و ایران را نام ببرم، پاکستان در لیست من نبود، اما آنها اکنون آنجا هستند.»
همچنین چین نیز به عنوان بزرگترین شریک تجاری ایران از این نقش پاکستان حمایت کامل کرده است.
چک سفید برای سرکوب داخلی
مجله نیویارکر نوشت در حالی که ارتش پاکستان به خاطر نقش میانجیگری خود مورد تحسین بینالمللی قرار میگیرد، در داخل کشور از این موقعیت جهانی به عنوان پوششی برای تحکیم قدرت و خفه کردن صداهای مخالف استفاده میکند.
مایکل کوگلمن در این باره میگوید سرکوب سیاسی در پاکستان به سطحی رسیده که در سالهای اخیر بیسابقه بوده است. ارتش میداند که به دلیل نقش حیاتیاش در بحران ایران، جامعه بینالمللی چشمان خود را بر نقض حقوق بشر در داخل پاکستان خواهد بست و این تحسین جهانی، یک «چک سفید» به جنرالها برای سرکوب بیشتر داده است.
ملیحه لودی، سفیر پیشین پاکستان در سازمان ملل و امریکا نیز میگوید: «این وضعیت نابرابری و عدم تعادل میان بخش غیرنظامی و ملکی را بیشتر تقویت کرده و روند اقتدارگرایی جاری در پاکستان را استحکام بخشیده است.»
به گفته رایان کراکر، دوستی عاصم منیر با ترامپ یک سیگنال واضح به همگان در داخل پاکستان است که نباید منتظر هیچگونه فشار از سوی امریکا بر ارتش باشند.
به گفته نویسنده مطلب، با این حال، تاریخ به جنرالهای پاکستانی هشدار میدهد که بیش از حد به ترامپ پیشبینیناپذیر اعتماد نکنند.
کراکر یادآوری میکند که آخرین باری که پاکستان نقش میانجی بزرگی را ایفا کرد و تسهیلکننده روابط امریکا و چین در سال ۱۹۷۱ میلادی شد، اسلامآباد انتظار داشت واشنگتن از تجزیه پاکستان شرقی جلوگیری کند، اما امریکا جز اعزام چند ناو جنگی کاری نکرد و پاکستان شرقی به بنگلادش تبدیل شد. تاریخ نشان داده است که روابط با واشنگتن همواره بر اساس منافع مقطعی بوده و تعهد پایدار، رویاپردازیی بیش نیست.
روسیه نخستین کشور جهان و تنها عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد است که طالبان را به رسمیت شناخته و همزمان با این گروه توافقنامه نظامی امضا میکند.
هرچند متن این توافقنامه هنوز منتشر نشده، برخی ناظران از آغاز یک «رابطه راهبردی» میان مسکو و کابل سخن میگویند. اما آیا واقعاً روابط روسیه و طالبان سطح استراتژیک رسیده است؟
اگرچه در ظاهر روابط دو طرف در حال گسترش است، اما ماهیت این مناسبات همچنان شکننده، ابزاری و غیرراهبردی باقی مانده است. تفاوت بنیادین در اهداف، ظرفیتها و برداشتهای دو طرف از همکاری، مانع از آن میشود که این رابطه به یک ائتلاف پایدار و بلندمدت تبدیل شود.
تلاش طالبان برای مدیریت نارضایتی
روسیه با برداشتن گامهای مهمی همچون به رسمیت شناختن طالبان، انتظارات مشخص و مطالبات جدی از این گروه داشت؛ اما بسیاری از این انتظارات شامل تشکیل حکومت فراگیر محقق نشدهاند. طالبان در عمل حاضر به انجام اقدامات ساختاری و پایدار در چارچوب همکاری با روسیه نشدند؛ رویکردی که نارضایتی قابل توجهی را در کرملین به وجود آورده است.
همزمان، روسیه نسبت به روابط پنهانی طالبان با امریکا مشکوک است. برخی کارشناسان روس مدعی هستند که طالبان حداقل به سه شرکت امریکایی مجوز صادر کرده است. اگرچه هنوز هیچ نشانهای از فعالیت شرکتهای امنیتی امریکا در افغانستان وجود ندارد، اما تقریباً اجماعنظر وجود دارد که امریکا نفوذ استخباراتی خود را در افغانستان حفظ کرده است؛ چه از طریق گشتزنی منظم پهپادی در آسمان این کشور و چه از طریق روابط میدانی و استخباراتی.
این ادعا پس از اظهارات فرمانده سنتکام تقویت شد. اخیراً برد کوپر، فرمانده سنتکام در نشست کمیته نیروهای مسلح سنای امریکا گفت که افغانستان همچنان در صدر فهرست کشورهایی است که آنها فعالیت گروههای تروریستی را در آنجا رصد میکنند.
کوپر گفت: «افغانستان در صدر تدابیر نظارتی ما در زمینه فعالیتهای تروریستی قرار دارد. ما از طریق همکاریهای مختلف با کشورهای منطقه، در حال سرکوب تهدیدها هستیم و با دقت تمام اوضاع را زیر نظر داریم.»
کوپر همچنین تصریح کرد که سنتکام افغانستان را نادیده نمیگیرد و پیگیری مستمر تحولات امنیتی این کشور در دستور کارش است. او گفت که چارچوب همکاریهای فعلی به مهار تهدید کمک کرده و این روند ادامه دارد.
روسها در بیرون کردن امریکا از افغانستان نقش داشتند؛ آنها طالبان را حمایت مالی، تسلیحاتی و سیاسی کردند. نخستینبار رهبران طالبان در مسکو ظاهر شدند و «فرمت مسکو» نقش برجستهای در ارتقای جایگاه طالبان از یک گروه صرفاً شورشی به یک جریان سیاسی داشت.
به گفته برخی کارشناسان روس، رهبران طالبان متوجه شدهاند که روسها از روند کنونی روابط ناراضی هستند. از همین رو، آنان تلاش میکنند از طریق امضای توافقنامه نظامی جدید، این شکاف را کاهش داده و رضایت نسبی مسکو را جلب کنند. با این حال، بسیاری از تحلیلگران روس بر این باورند که کرملین به این جمعبندی رسیده است که طالبان اراده و توانایی لازم برای یک همکاری جدی، شفاف و ساختاری در مبارزه با تروریسم منطقهای را ندارد.
برخلاف ادعاهای ملا یعقوب مجاهد، وزیر دفاع طالبان در مسکو، تهدید داعش خراسان نهتنها کاهش نیافته، بلکه در برخی ابعاد پیچیدهتر شده است. همزمان، گروههای رادیکال آسیای مرکزی نیز تقویت شدهاند و در کمربند امنیتی پیرامون این منطقه در انتظار فرصت مناسب برای فعالیت هستند. قاچاق مواد مخدر نیز همچنان یکی از نگرانیهای اصلی کشورهای منطقه باقی مانده است.
مدیریت تهدیدها
کرملین هنوز طالبان را بازیگر کاملاً قابل اعتماد نمیداند. روسیه به افغانستان نه بهعنوان یک شریک پایدار، بلکه از منظر «کمربند امنیتی جنوبی» خود مینگرد. اهداف اصلی مسکو در تعامل با کابل روشن است: جلوگیری از سرریز افراطگرایی به آسیای مرکزی، مهار نفوذ غرب، مقابله با داعش خراسان و القاعده و مدیریت تهدیدهای مرزی؛ آن هم در شرایطی که بخش عمده ظرفیت راهبردی روسیه درگیر جنگ اوکراین است.
سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، ماه گذشته، گفت که در حال حاضر بین ۱۸ تا ۲۳ هزار شبهنظامی، عضو بیش از ۲۰ گروه در افغانستان فعالیت دارند. او تاکید کرد که توجه به وضعیت افغانستان برای کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای «اهمیت ویژه» دارد.
در عین حال، در پنج سال گذشته، روسیه از مهمترین حامیان تعامل با طالبان بوده است و رفتوآمد مکرر مقامهای طالبان به مسکو نیز این موضوع را تأیید میکند. کرملین حتی با درک ویژگیهای ایدئولوژیک طالبان، آنان را به شهر کازان در جمهوری مسلماننشین تاتارستان دعوت کرده تا تصویر سنتی «روسیه کمونیستی و ضد اسلام» را در ذهن رهبران این گروه تعدیل کند.
وزرا و مقامهای ارشد طالبان بیش از هر کشور دیگری به روسیه سفر کردهاند. پیش از به قدرت رسیدن مجدد طالبان، دور از تصور بود جهادگرایانی که روزگاری علیه شوروی سابق میجنگیدند، اینگونه به دامن روسیه پناه ببرند. با این حال، طالبان که از سوی هیچ کشور اسلامی به رسمیت شناخته نشده، اکنون توسط روسیه یعنی دشمن پیشین خود، رسمیت یافته است.
کارشناسان روس این اقدامات را نشانه عملگرایی سیاسی میدانند، نه همسویی راهبردی. گلب ماکارویچ، پژوهشگر مؤسسه پریماکوف، تأکید میکند که افغانستان در زمره اولویتهای راهبردی سطح بالای روسیه قرار ندارد و مسکو طالبان را صرفاً یک واقعیت میدانی میداند که برای مهار تهدیدهای امنیتی ناگزیر از تعامل با آن است.
خروج از انزوا
برای طالبان نیز رابطه با روسیه ماهیتی راهبردی ندارد بلکه ابزاری برای چانهزنی سیاسی و افزایش قدرت مانور دیپلوماتیک در برابر غرب به شمار میرود. با این حال، تجربه نشان داده است که اقدام روسیه در به رسمیت شناختن طالبان، برخلاف انتظار این گروه، دستاورد چشمگیری برای آنها به همراه نداشته است.
طالبان نهتنها از انزوا بیرون نیامدند، بلکه منزویتر شدند و در مواردی با احتیاط و حساسیت بیشتر جامعه جهانی مواجه گردیدند. بسیاری از کشورها پس از این تحول، رویکردی محتاطانهتر در قبال تعامل با کابل اتخاذ کردند. افزون بر این، رهبران طالبان بهخوبی میدانند که روسیه تحت فشار تحریمهای گسترده غرب، توان سرمایهگذاری بزرگ و پایدار در افغانستان را ندارد.
همکاری نظامی و فنی با روسیه برای طالبان اهمیت حیاتی دارد. بخش عمده تجهیزات نظامی موجود در افغانستان ساخت شوروی سابق یا روسیه است و در سالهای اخیر، شمار زیادی از موترهای زرهی، بالگردها و سامانههای حمل و نقل به دلیل کمبود قطعات یدکی و نبود پشتیبانی فنی از چرخه عملیاتی خارج شدهاند.
از سوی دیگر، بازسازی سامانههای راداری و کنترول حریم هوایی از اولویتهای مهم طالبان به شمار میرود. در سالهای گذشته، این گروه عملاً کنترولی بر آسمان افغانستان نداشته است. حضور منظم پهپادهای امریکایی در آسمان افغانستان و حملات هوایی پاکستان در عمق خاک افغانستان، گواه ناتوانی طالبان در کنترول حریم هوایی است.
طالبان خواهان همکاری مسکو در به دست گرفتن کنترول هوایی و دسترسی به سامانههای راداری روسی هستند، اما بعید به نظر میرسد مسکو بهسادگی زیرساختهای نظامی گروهی را تقویت کند که همچنان با دیده تردید و احتیاط به آن مینگرد.
شکاف در اولویتها
میان اولویتهای دو طرف شکافی عمیق وجود دارد. طالبان در نتیجه انزوا، تنشهای فزاینده با پاکستان و محدودیتهای ناشی از تحولات منطقهای، بیش از گذشته به سمت روسیه و مسیرهای شمالی متمایل شدهاند تا بخشی از نیازهای اقتصادی خود را تأمین کنند. این رویکرد ماهیتی کاملاً تاکتیکی دارد.
در مقابل، روسیه علاقه چندانی به اقتصاد افغانستان ندارد؛ زیرا نه بازار افغانستان ظرفیت چشمگیری برای سرمایهگذاری دارد و نه مسیرهای تجاری آن برای مسکو از جذابیت اقتصادی بالایی برخوردار است. تمرکز اصلی روسیه بر مسائل امنیتی است؛ از جمله مهار داعش خراسان، جنبش اسلامی ترکستان شرقی، جریانهای افراطگرای آسیای مرکزی و قاچاق مواد مخدر؛ بهویژه در شرایطی که جمهوریهای آسیای مرکزی نیز با روندهای رو به رشد تندروی مذهبی مواجهاند.
تعامل محدود
روابط روسیه و طالبان در شرایط کنونی فراتر از یک تعامل موقت، محدود و موردی به نظر نمیرسد. هر دو طرف برای تحقق اهدافی کوتاهمدت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند: روسیه برای مدیریت تهدیدهای امنیتی و طالبان برای دستیابی به تجهیزات فنی، پشتیبانی نظامی و افزایش اهرم فشار سیاسی در برابر غرب.
نبود اعتماد متقابل، تفاوت عمیق در اولویتها، محدودیتهای اقتصادی روسیه و نگاه محتاطانه کرملین به آینده طالبان، موانع مهمی هستند که اجازه نمیدهند این روابط به سطح یک شراکت راهبردی و پایدار ارتقا یابد. از این رو، به نظر میرسد مناسبات مسکو و کابل در آینده قابل پیشبینی نیز در چارچوب معاملاتی محدود، مشروط و تاکتیکی باقی بماند؛ نه یک اتحاد راهبردی بلندمدت.
