خبرنگار
در اواخر سال ۲۰۲۵، طالبان افغانستان بر تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) فشار آوردند که اگر نمیتواند جماعتالاحرار را از خود جدا کند، دستکم مانع نفوذ و تأمین تدارکات این گروه در ولسوالیهای اورکزی، کورمه و خیبر شود.
این فشار راه را برای یک درگیری خونین میان تحریک طالبان پاکستان و جماعتالاحرار در ۱۹ مه در کورمه هموار کرد که در پایان آن ۱۸ جنگجوی جماعتالاحرار از جمله فرمانده ممتاز امتی، کشته شدند.
یک منبع که این رویداد را از نزدیک دنبال کرده است، گفت: «در میان کشتهشدگان، افرادی نیز بودند که به قبایل صبری و منگل ولایت خوست تعلق داشتند.» گفته میشود جماعتالاحرار شمار قابل توجهی از جنگجویان افغان را به صفوف خود جذب کرده است.
در جریان مذاکرات برای آزادی افراد به اسارت گرفتهشده در درگیری کورمه، طالبان افغانستان بار دیگر به تحریک طالبان پاکستان تأکید کردند که جماعتالاحرار را از ولسوالیهای کورمه، خیبر و اورکزی خارج کند.
این منبع که نخواست نامش فاش شود به افغانستان انترنشنال، گفت: «طالبان افغانستان نسبت به جماعتالاحرار بدگماناند و معتقدند این گروه ممکن است زمینه تقویت داعش را فراهم کند و بخشی از اعضای آن ظرفیت پیوستن به داعش را داشته باشند».
طالبان افغانستان این گروه را بهدلیل فعالیتهای مستقل، نگرانی از ارتباط احتمالی برخی اعضای آن با داعش و ناهماهنگی با سیاستهای امنیتی خود، یک گروه «باغی» تلقی میکنند؛ موضوعی که به فشار طالبان بر تیتیپی برای محدود کردن فعالیتهای جماعتالاحرار انجامیده است.
برکناری سربکف مهمند از سمت والی ژوب نیز ریشه در همین نگرانیهای طالبان افغانستان دارد.
در سال ۲۰۲۴، تحریک طالبان پاکستان این عضو ارشد جماعتالاحرار را که از او بهعنوان مغز متفکر این گروه یاد میشود، در چارچوب ساختار تشکیلاتی خود بهعنوان والی ژوب در بلوچستان منصوب کرد؛ اما مدت زیادی نگذشت که او را از این سمت برکنار کرد.
دستگاه اطلاعاتی طالبان افغانستان بر این باور است که به دلیل سابقه برخی رهبران و اعضای جماعتالاحرار در داعش، مناطق بلوچستان، مهمند، خیبر، اورکزی و کورمه ممکن است به مراکز بالقوه داعش تبدیل شوند، یا دستکم مخالفان بتوانند از فضای امنیتی این مناطق برای نفوذ استفاده کنند.
طالبان افغانستان حتی پیش از سقوط کابل در سال ۲۰۲۱ نیز از حضور گروههایی مانند «جنود خراسان» و «احرار الهند» در صفوف جماعتالاحرار به دلیل سیاستهای منطقهای آنان و گسترش فعالیت داعش، رضایت نداشتند و تحریک طالبان پاکستان را تشویق میکردند این گروهها را زیر چتر خود بیاورد.
پروندهای قدیمی دوباره گشوده میشود
ریشه بیاعتمادی امروز میان جماعتالاحرار و تحریک طالبان پاکستان به بیش از یک دهه پیش بازمیگردد.
در ۱۵ اگوست ۲۰۱۴، پس از کشته شدن حکیمالله محسود، رهبر تحریک طالبان پاکستان و آغاز عملیات «ضرب عضب» ارتش پاکستان در وزیرستان شمالی، طالبان ولسوالی مهمند گروه تازهای را به رهبری مولانا قاسم خراسانی اعلام کردند.
در شورای مرکزی این گروه، عمر خالد خراسانی، احسانالله احسان، قاری شکیل حقانی از چارسده، مولانا یاسین از سوات، قاری اسماعیل از خیبر، مولانا عبدالله از باجور، مفتی مصباحالله از پیشاور و مولانا حیدر منصور از اورکزی عضویت داشتند.
پس از کشته شدن حکیمالله محسود، خراسانی رهبری مولانا فضلالله رهبر جدید تحریک طالبان پاکستان را نپذیرفت؛ زیرا بخش مهمی از طالبان قبیلهی محسود به رهبری خالد سجنا نیز خارج از ساختار تحریک طالبان پاکستان فعالیت میکردند و شماری از فرماندهان اورکزی به رهبری حافظ سعید خان نیز با خلیفه داعش بیعت کرده بودند.
اما پس از کشته شدن مولانا فضل الله در سال ۲۰۱۸ مفتی نور ولی محسود بهعنوان رهبر جدید تحریک طالبان پاکستان تلاش برای یکپارچه کردن همه شاخههای این گروه را آغاز کرد که جماعتالاحرار نیز بخشی از آن بود.
مفتی نور ولی، خالد عمر خراسانی، رهبر جماعتالاحرار، را دوباره به عضویت شورای مرکزی تحریک طالبان پاکستان منصوب کرد و دیگر اعضای جماعتالاحرار نیز در بخشهای مهم، از جمله کمیسیون نظامی، مسئولیتهایی به دست آوردند.
جماعتالاحرار در ولسوالیهای کورمه، خیبر، مهمند، سوات و همچنین شهر کراچی نفوذ داشت و در بسیاری از موارد، خارج از چارچوب تحریک طالبان پاکستان، بهطور مستقل عملیات انجام میداد. این ناهماهنگی بار دیگر روابط میان تحریک طالبان پاکستان و جماعتالاحرار را متزلزل کرد.
حضور مفتی حسن و شماری از فرماندهان وابسته به گروه حکیمالله محسود در ساختار جماعتالاحرار نیز باعث شد برخی از افراد نزدیک به مفتی نور ولی بار دیگر پروندههای قدیمی مربوط به مفتی حسن و دیگر اعضای جماعتالاحرار را باز کنند. آنان مفتی حسن را فردی مرتبط با سازمانهای اطلاعاتی میدانستند و او را متهم میکردند که در گذشته میان دو رهبر پیشین تحریک طالبان پاکستان، حکیمالله محسود و مولوی ولیالرحمن، اختلاف ایجاد کرده است.
زمانی که در اگوست ۲۰۲۲ عبدالرشید عقابی باجوری، از اعضای ارشد بخش اطلاعاتی تحریک طالبان پاکستان کشته شد، افراد نزدیک به مولوی فقیرمحمد انگشت اتهام را بهسوی جماعتالاحرار گرفتند و مدعی شدند که این گروه قصد دارد نفوذ تحریک طالبان پاکستان را در باجور تضعیف کند.
چند روز پس از این حادثه؛ خالد عمر خراسانی، مفتی حسن، حافظ دولت خان و علی حسن مهمند، داماد خالد عمر خراسانی، در مسیر منطقه مرغه به ارگون در ولسوالی برمل ولایت پکتیکا، در انفجار یک بمب کشته شدند. جماعتالاحرار مفتی نور ولی را مسئول این انفجار دانست و انگشت اتهام را بهسوی او گرفت؛ شخصی که از گذشته دشمن مفتی حسن و حافظ دولت خان به شمار میرفت.
مفتی حسن سواتی و همراهانش نقش تعیینکنندهای در شکلگیری داعش خراسان داشتند. او مدتها در ولایت خوست تحت نظارت اداره امنیت ملی افغانستان، همراه با عبدالخالق حقانی از اعضای پیشین شورای گلبهادر، زندگی میکرد. عبدالخالق حقانی بعدها خود را به ارتش پاکستان تسلیم کرد و در زندان کوهات جان باخت.
در زمان اختلافات میان مولوی ولیالرحمن، رهبر پیشین حلقه جنوبی وزیرستانِ تی تی پی و حکیمالله محسود که رئیس قضا یکی از دو جناح مفتی نور ولی محسود و رئیس قضا جناح دیگر مفتی حسن بود، اعضای جماعتالاحرار در تقویت موضع حکیمالله محسود و همچنین در گردآوری منابع مالی در کراچی نقش تعیینکنندهای داشتند.
بعدها حکیمالله در شورای رهبری تی تی پی تغییراتی ایجاد کرد و طالبان غیردیوبندی و ولسوالیهای دیگر، از جمله حافظ دولت، شیخ مقبول و مفتی حسن را در سمتهای مهم گماشت.
این اقدام گروه مولوی ولیالرحمن و مفتی نور ولی را تا آستانه دشمنی با حکیمالله پیش برد؛ زیرا آنان با عضویت غیردیوبندیها و یا به تعبیر خودشان «پنجپیریان»، در شورای تی تی پی موافق نبودند.
همین موضوع یکی از عوامل پیوستن شماری از فرماندهان از تی تی پی به داعش دانسته میشود و به نظر میرسد هنوز هم یکی از محورهای اصلی اختلافات باشد.
جماعتالاحرار همچنین از نقش پررنگ طالبان ملاکند و باجور در ساختار تحریک طالبان پاکستان رضایت نداشت؛ زیرا پس از بازداشت مولوی فقیرمحمد، معاون پیشین این جنبش، جماعتالاحرار نفوذ خود را در باجور، ملاکند و سوات گسترش داده بود و بیشتر فرماندهان گروه «احرار الهند» در ملاکند به جماعتالاحرار پیوسته بودند.
اما پس از آزادی مولوی فقیرمحمد؛ طالبان باجور، سوات و ملاکند بار دیگر صفوف خود را در تحریک طالبان پاکستان بازسازی کردند و نفوذ پیشین خود را باز یافتند.
از طرح ترور مشرف تا حمله کراچی
در مارچ ۲۰۱۳، عبدالولی (عمر خالد خراسانی)، بنیانگذار جماعتالاحرار، گروه ویژهای از مهاجمان انتحاری و تکتیراندازان تشکیل داد تا پرویز مشرف، رئیسجمهور پیشین پاکستان را هنگام بازگشت به اسلامآباد ترور کند.
تنها عدنان رشید فرمانده طالبان پنجابی از این طرح اطلاع داشت؛ اما او بدون مشورت با رهبری تحریک طالبان پاکستان در یک پیام ویدئویی پرویز مشرف را به مرگ تهدید کرد.
پس از انتشار این پیام، عبدالولی از حکیمالله محسود خواست که عدنان رشید را به دلیل افشای این طرح به دادگاه داخلی تحریک طالبان پاکستان احضار کند.
حکیمالله که از افشای طرح ترور مشرف بهشدت برآشفته بود، با لحنی خشمگین گفت: «عدنان رشید را میکشم و در چاه میاندازم.»
عبدالولی (عمر خالد خراسانی) در اکتوبر ۲۰۰۷، زمانی که در میان طالبان ولسوالی مهمند شش تن را که آنان «مجرمان» میخواندند، گردن زد، به چهرهای برجسته و نوظهور در میان طالبان تبدیل شد.
در آن زمان هر کس افراد بیشتری را میکشت به همان میزان شهرت، جایگاه، پول و امکانات بیشتری به دست میآورد.
نام اصلی خالد عمر خراسانی، عبدالولی مومند بود. او در ۱۸ جولای ۱۹۸۰ در روستای کندهاریو از ولسوالی مهمند در خیبرپختونخوا به دنیا آمد. او فعالیت موسوم به «جهادی» خود را در سال ۱۹۹۶ با پیوستن به گروه حرکتالمجاهدین در کشمیر آغاز کرد و بعدها در صفوف طالبان نیز در افغانستان جنگید.
در جولای ۲۰۰۷، در واکنش به عملیات نیروهای امنیتی پاکستان علیه مسجد لال و جامعه حفصه در اسلامآباد، خراسانی به همراه شمار زیادی از افراد مسلح، مسجد ترنگزو صاحب در ولسوالی مهمند را به تصرف خود درآورد و از همانجا علیه دولت اعلام جنگ کرد.
در دسمبر همان سال، او با بیتالله محسود بیعت کرد و زیر چتر تی تی پی بهعنوان امیر ولسوالی مهمند منصوب شد.
عبدالولی در جولای ۲۰۰۸ در مهمند، رقیب محلی خود شاه خالد و ۱۵ جنگجوی او را کشت؛ زیرا معاون او قاری عبیدالله بهتازگی در وزیرستان جنوبی با بیت الله محسود دیدار کرده بود.
بیت الله محسود، رهبر تحریک طالبان پاکستان افراد مورد اعتماد خود، حکیم الله محسود و قوماندان تاج گل مهمند را به مهمند فرستاد تا با عمر خالد خراسانی همکاری کنند و از ظرفیت او برای گسترش صفوف تحریک طالبان پاکستان بهره بگیرند.
یک روز پیش از ورود حکیمالله و همراهانش مدرسه مولانا لیاقت در مهمند هدف حمله هوایی قرار گرفته بود که در نتیجه آن شمار زیادی از طالبان کشته و زخمی شدند.
خراسانی در باجور و مهمند با رهبران و اعضای القاعده از نزدیک آشنا شد و همین آشنایی او را به یکی از چهرههای مطرح در صفوف تحریک طالبان پاکستان تبدیل کرد.
در سال ۲۰۱۵، همزمان با گسترش عملیات «ضرب عضب» او همراه با اعضای القاعده به منطقه منگسو در مرکز ولایت خوست رفت. اعضای القاعده چند ماه بعد با کمک قاچاقبران همراه با خانوادههایشان از طریق ایران به سودان، ترکیه و یمن رفتند، اما خراسانی در ولایت کنر باقی ماند.
در مه ۲۰۱۸، پاکستان تلاش کرد نام رهبر جماعتالاحرار را در فهرست تحریمهای سازمان ملل متحد قرار دهد، اما ایالات متحده به درخواست پاکستان ایراد گرفت؛ زیرا در درخواست اسلامآباد آمده بود که خالد خراسانی در افغانستان حضور دارد، در حالی که در آن زمان نیروهای امریکایی هنوز در افغانستان مستقر بودند.
پاکستان در آن زمان ادعا میکرد که عمر خالد خراسانی در منطقه لعلپور ولایت ننگرهار اقامت دارد.
وزارت خزانهداری امریکا او را بهعنوان «تروریست جهانی» معرفی کرده بود و وزارت امور خارجه امریکا نیز برای دستگیری یا کشتن او تا سه میلیون دالر جایزه تعیین کرده بود.
گروه جماعتالاحرار به رهبری خراسانی مسئولیت حمله انتحاری سال ۲۰۱۶ در پارک گلشن اقبال لاهور، حمله انتحاری سال ۲۰۱۴ در منطقه مرزی واگه و همچنین حمله انتحاری سال ۲۰۱۷ در جریان یک تظاهرات در مالرود لاهور را بر عهده گرفت؛ حملاتی که در آنها شماری از مقامهای امنیتی و غیرنظامیان کشته و زخمی شدند.
در ۲۷ جون سال جاری، افراد مسلح جماعتالاحرار به یکی از مراکز استقرار نیروهای رنجرز، نیروی ویژه پولیس پاکستان در شهر کراچی حمله کردند که در نتیجه آن سه نیروی امنیتی کشته و چند تن دیگر زخمی شدند.
این حمله، نخستین حمله خونین علیه نیروهای رنجرز پاکستان پس از پاکسازی نیروهای تحریک طالبان پاکستان از کراچی در سالهای ۲۰۱۳ و ۲۰۱۵، توصیف شده است.
نهادهای امنیتی پاکستان ادعا کردند که پنج عضو جماعتالاحرار، از جمله یک شهروند افغان، در این حمله دست داشتهاند.
پس از این حمله جنگندههای پاکستانی اهدافی را در ولایتهای خوست، پکتیا و پکتیکا هدف قرار دادند که در نتیجه آن حدود ۲۸ غیرنظامی کشته شدند.
اسلامآباد مدعی است که در این حملات، مواضع جنگجویان تحریک طالبان پاکستان و جماعتالاحرار را هدف قرار داده است.
اما حمله کراچی در شرایطی رخ داد که طالبان افغانستان تلاش میکردند از رویارویی نظامی مستقیم با پاکستان جلوگیری کنند.
تحریک طالبان پاکستان در ماههای اخیر حملات تحریکآمیز و مرگبار خود در پاکستان را کاهش داده است، اما جماعتالاحرار که خارج از چتر تحریک طالبان پاکستان فعالیت میکند، توجه چندانی به این سیاست طالبان افغانستان نشان نداده است.
به همین دلیل اکنون در کابل تردیدها نسبت به وفاداری جماعتالاحرار افزایش یافته و این گروه بهعنوان یک جریان سرکش و حتا «جانشین احتمالی داعش» مورد ارزیابی قرار میگیرد.
