چگونه یک نیروی بیگانه ادای ملی‌گرایی درمی‌آورد؟

در سپیده‌دم ۲۱ اپریل ۱۵۲۶، دشت‌های وسیع پانی‌پت آرام‌آرام به صحنه یک رویاررویی تاریخی بدل شد که سرنوشت هند را در میان گرد و غبار و آتش رقم زد. در این میدان، سپاه کوچک اما منسجم به فرماندهی ظهیرالدین محمد بابر، فرمانروای تیموری کابل، در برابر ارتش بزرگ ابراهیم لودی صف‌آرایی کرد.

این تقابل در ظاهر نابرابر می‌نمود: حدود ۱۲ هزار نیروی بابر در برابر سپاه صد‌هزار نفری که همراه با فیل‌های جنگی به میدان آمده بود. اما آنچه در پس این رویارویی نهفته بود، صرفاً یک جنگ نبود، بلکه فروپاشی یک نظم فرسوده و زایش نظمی نوین بود.

ظهیرالدین محمد بابر ،از شاهزادگان تیموری، فرزند عمر شیخ میرزا، حاکم فرغانه در سال ۱۴۸۳ در اندیجان در اوزبیکستان کنونی به دنیا آمد. پیش‌تر در کشمکش‌های قدرت در ماوراءالنهر و نبرد با محمد شیبانی خان، سمرقند و فرغانه را از دست داده و ناچار به ترک دیار شده بود. او در سال ۱۵۰۴ میلادی زمانی‌که تازه ۲۱ سال داشت کابل را از محمد مقیم ارغون، دامادکاکایش، الغ‌بیک میرزا، بدون خونریزی تصرف کرد و آنجا را به پایگاه قدرت خود بدل ساخت. کابل برای بابر نه‌فقط پناهگاه، بلکه نقطه آغاز بازسازی قدرت سیاسی‌ و نظامی‌اش شد.

در آن زمان، سلطنت لودیان در دهلی با بحران‌های عمیق داخلی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. سیاست‌های سخت‌گیرانه و بی‌اعتمادی ابراهیم لودی، بسیاری از امیران را به مخالفان خاموش او بدل کرده بود. همین نارضایتی‌ها سرانجام به دعوت از بابر انجامید تا به هند لشکر کشد.

دعوت برخی ناراضیان از جمله دولت‌خان لودی ،حاکم پنجاب و علاءالدین عالم‌خان، عمو یا کاکای ابراهیم لودی فرصتی فراهم کرد تا بابر به هند لشکر بکشد. هرچند این متحدان در ادامه پایداری چندانی نشان ندادند و بابر عملاً بدون اتکای جدی به آنان با ارتش دهلی روبه‌رو شد.

برتری بابر نه در شمار سپاهیان، بلکه در مهارت و استعداد رهبری، نوآوری نظامی و سازمان‌دهی او بود. او با الهام از شیوه‌های جنگی امپراتوری عثمانی، از توپخانه و سلاح‌های آتشین بهره گرفت، ابزاری که در میدان‌های نبرد هند هنوز نقشی تعیین‌کننده نیافته بود.

همچنین بابر از تاکتیک «تولغمه» بهره برد؛ روشی برگرفته از سنت‌های نظامی ترک-مغولی که بر تحرک سریع سواره‌نظام و احاطه دشمن از دوطرف استوار بود. بابر در میدان پانی‌پت نیروهایش را به مرکز و جناحین تقسیم کرد و با ایجاد استحکامات موقت از ارابه‌ها (که با طناب‌های چرمی به هم متصل شده بودند) خط دفاعی مستحکمی پدید آورد. توپخانه در پشت این مانع قرار گرفت و پیشروی فیل‌های جنگی لودی را مختل کرد. صدای مهیب توپ‌ها موجب رم‌کردن فیل‌ها شد و صفوف ارتش لودی را برهم زد.

در میانهٔ روز، نتیجه روشن شد: ارتش لودی در برابر ترکیب آتشبار، تحرک و تاکتیک‌های بابر تاب نیاورد. خود ابراهیم لودی در میدان کشته شد و با مرگ او، سلطنت لودیان فروپاشید.

بابر بعدها در کتاب خاطرات خود، بابرنامه، درباره این پیروزی نوشت:
«به لطف خدای متعال، این کار دشوار بر من آسان شد و آن سپاه بزرگ در نیم‌روزی درهم شکسته شد.»

این پیروزی تنها یک فتح نظامی نبود؛ بلکه نشانه‌ای از ورود «انقلاب باروت» به شبه‌قاره بود. از این پس، فناوری نظامی و تاکتیک‌های نوین بیش از شمار سپاهیان در تعیین سرنوشت نبردها نقش یافتند.

با این پیروزی، بابر بنیان امپراتوری گورکانیان را گذاشت؛ دولتی که به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین قدرت‌های جهان بدل شد و مرکز ثقل سیاسی و فرهنگی جهان اسلام را تا حدی به سوی هند منتقل کرد.

پانی‌پت بعدها نیز دو بار دیگر صحنه نبردهای سرنوشت‌ساز شد. در سال ۱۵۵۶، سی‌ سال بعد از جنگ اول پانی‌پت در نبرد دوم پانی‌پت، جلال‌الدین محمد اکبر، نوه ظهیرالدین محمد بابر با شکست دادن هیمو، فرمانده ارتش هندو، دهلی را دوباره تصرف کرد و سلطنت گورکانیان را بار دیگر تثبیت کرد. در سال ۱۷۶۱، در نبرد سوم پانی‌پت، احمد شاه ابدالی نیروهای مراته را شکست داد، هرچند برخلاف بابر و جلال‌الدین اکبر، حکومت پایدار در هند ایجاد نکرد.

پانی‌پت امروز دشتی آرام است، اما در حافظه تاریخ، همچنان یکی از گره‌گاه‌های تعیین‌کننده سرنوشت شبه‌قاره به‌شمار می‌رود؛ محلی که مسیر تولد امپراتوریی را رقم زد که نه‌تنها سرنوشت یک منطقه را متحول ساخت بلکه بخشی از جهان را برای همیشه تغییر داد.

فتح دهلی و آگرا آغاز فصلی تازه بود؛ فصلی که در آن امپراتوریی شکل گرفت که بیش از سه قرن دوام آورد و در دوران فرمانروایانی چون جلال‌الدین اکبر، شاه جهان و اورنگ‌زیب به اوج قدرت رسید.

دستاوردهای گورکانیان تنها به فتوحات نظامی محدود نشد. در عرصه فرهنگ، هنر و معماری این دوره شاهد شکوفایی چشمگیری بود. بناهایی چون تاج محل و لعل قلعه دهلی نمادهای ماندگار این میراث‌اند. همچنین زبان فارسی در این دوره به یکی از زبان‌های اصلی دیوانی و فرهنگی در هند بدل شد.

نکته‌ مهم این‌که برخلاف برخی تصورات رایج، گورکانیان اسلام را به هند نیاوردند؛ پیش از آنان نیز دولت‌های مسلمان در این سرزمین حکومت می‌کردند. اما آنچه آنان به میراث گذاشتند، نظامی پیشرفته‌تر در حکومت‌داری، مالیات‌گیری و سازمان‌دهی اقتصادی، اداری و نظامی بود.

امروز، در پنجصدمین سالگرد نبرد پانی‌پت، بسیاری از تاریخ‌نگاران این رویداد را نقطه عطفی می‌دانند که نه‌تنها سرنوشت هند، بلکه مسیر بخشی از تاریخ جهان را برای همیشه تغییر داد. به باور آنها بابر و امپراتوری گورکانیان با ایجاد ساختار اداری منسجم، توسعه شهرها و حمایت از هنر و دانش، تمدنی را در هند به‌وجود آورد که آثار آن تا امروز در فرهنگ، زبان، معماری و ساختارهای اجتماعی جنوب آسیا قابل مشاهده است.

اکنون با گذشت چهار دهه، در حالی که آثار این فاجعه هنوز در زندگی بازماندگان نمایان است، تداوم جنگ روسیه و اوکراین به نگرانی‌ها درباره احتمال وقوع یک بحران هسته‌ای دیگر دامن زده است.

اوکراین در آن زمان (فاجعه اتمی چرنوبیل) بخشی از اتحاد جماهیر شوروی بود.

با وجود تلاش مقام‌های شوروی برای پنهان کردن ابعاد حادثه چرنوبیل، پیامد آن انتشار مواد رادیواکتیو در اروپا بود؛ رخدادی که اکنون در پرتو کارزار جنگی روسیه علیه اوکراین، اهمیت و معنایی تازه یافته است.

چرنوبیل که در شهر کی‌یف و در نزدیکی مرز بلاروس قرار دارد، اکنون بخشی از خاک اوکراین به شمار می‌رود.

به گزارش خبرگزاری رویترز، وزارت امور خارجه اوکراین به‌تازگی در بیانیه‌ای اعلام کرد فاجعه چرنوبیل «نتیجه یک آزمایش راکتور بود که به دستور مسکو و با نقض پروتکل‌های ایمنی انجام شد و پس از آن با دروغ‌گویی و پنهان‌کاری همراه بود».

در ادامه این بیانیه آمده است: «تا به امروز، جهان همچنان با پیامدهایی روبه‌رو است که یک نظام تمامیت‌خواه با مقدم دانستن ایدئولوژی و قدرت سیاسی بر حقیقت و علم به بار آورده است.»

چهار دهه پس از فاجعه هسته‌ای چرنوبیل، آثار آن همچنان در زندگی بازماندگان دیده می‌شود.

در کنار روایت‌های رسمی، داستان‌های شخصی بسیاری وجود دارد که ابعاد انسانی این فاجعه را روشن‌تر نشان می‌دهد.

پیامدهای بلندمدت فاجعه چرنوبیل

پس از انفجار و ذوب شدن هسته در راکتور شماره چهار نیروگاه شوروی در چرنوبیل در بامداد ۲۶ آپریل ۱۹۸۶، میلیون‌ها نفر در معرض پرتوهای رادیواکتیو قرار گرفتند، صدها هزار نفر به‌ناچار محل زندگی خود را ترک کردند و بخش وسیعی از زمین‌های منطقه آلوده شد.

100%

در سال‌های بعد، هزاران نفر بر اثر بیماری‌های ناشی از تشعشعات، مانند سرطان، جان خود را از دست دادند، هرچند بر سر شمار دقیق قربانیان و پیامدهای بلندمدت این فاجعه همچنان اختلاف نظر جدی وجود دارد.

در چارچوب یک تلاش بین‌المللی گسترده، در سال ۲۰۱۶ سازه‌ای عظیم از فولاد و سمنت در محل نیروگاه چرنوبیل نصب شد تا پوشش اولیه‌ای را که در سال ۱۹۸۶ به‌صورت شتاب‌زده برای مهار حجم عظیمی از مواد رادیواکتیو ساخته شده بود، ایمن‌تر کند.

با این حال، مقام‌های اوکراینی اعلام کردند حمله پهپادی روسیه در فبروری ۲۰۲۵ به این سازه آسیب زد و به ایجاد حفره در پوشش آب‌بندی‌شده آن انجامید.

این حمله به نشتی در تاسیسات منجر نشد، اما طبق اعلام بانک اروپایی بازسازی و توسعه، برای پیشگیری از بروز آسیب‌های دائمی، این سازه به حداقل ۵۰۰ میلیون یورو هزینه تعمیرات نیاز دارد.

پیش‌تر، دادستان ارشد دولتی کی‌یف اعلام کرد بر اساس داده‌های راداری اوکراین، از ماه جون ۲۰۲۴ تاکنون دست‌کم ۹۲ پهپاد روسی در شعاع پنج کیلومتری این سازه به پرواز درآمده‌اند.

هنوز مشخص نیست اوکراین برای چهلمین سالگرد فاجعه چرنوبیل چه برنامه‌ای تدارک دیده است، زیرا به‌دلیل شرایط جنگی، جزییات مراسم رسمی از پیش اعلام نمی‌شود.

سکوت وهم‌انگیز چرنوبیل

رویترز در ادامه نوشت در فاصله حدود ۱۰۰ کیلومتری شمال کی‌یف و در میان منطقه‌ای ممنوعه به وسعت ۲۶۰۰ کیلومتر مربع، نیروگاه چرنوبیل در سکوتی وهم‌انگیز فرو رفته و جنگل‌های گسترده اطرافش را در بر گرفته است.

نیروگاه‌های گارد ملی در این مجموعه نگهبانی می‌دهند؛ حدود ۲۲۵۰ کارمند در شیفت‌های چندروزه فعالیت می‌کنند و روند تدریجی برچیدن تاسیسات را زیر نظر دارند.

آخرین راکتور این نیروگاه در سال ۲۰۰۰ خاموش شد. اتاق کنترول راکتور شماره چهار اکنون فضایی تاریک و متروک است که بقایای فرسوده و درهم‌ریخته تجهیزات دوران شوروی در آن به‌جا مانده است.

100%

در اطراف نیروگاه و شهر رهاشده پریپیات، گوزن‌های شمالی و اسب‌های وحشی آزادانه رفت‌وآمد می‌کنند؛ نشانه‌ای از اینکه در نبود انسان، طبیعت بار دیگر این منطقه را به تصرف خود درآورده است.

در کتابی که پرسی سایکس در سال ۱۹۲۶ درباره مورتیمر دیورند نوشت نشان می‌دهد افغانستان در مرکز ثقل زندگی سیاسی و اداری او قرار داشته است.

سایکس می‌گوید پیشروی روسیه به سمت افغانستان مهم‌ترین رویداد آسیای مرکزی در قرن نوزدهم بود و دیورند مهم‌ترین دیپلوماتی بود که مانع تکمیل این پیشروی شد.

زندگینامه دیورند

دیورند در سال ۱۸۵۰ در سیهور هند در ایالت مادیا پرادش کنونی به دنیا آمد، در جوانی وارد خدمات ملکی بنگال شد، در سال‌های جنگ دوم افغانستان - انگلیس به‌عنوان منشی سیاسی در کنار فردریک رابرتس یکی از مهم‌ترین فرماندهان نظامی هند قرار گرفت.

در دوره‌ای وزیر مختار سفارت بریتانیا در تهران بود و سپس به مقام معاون وزیر و بعد وزیر امور خارجی هند رسید و در ۱۸۹۳ ماموریت کابل و مذاکره بر سر «خط دیورند» را به عهده گرفت.

افغانستان و مورتیمر دیورند

پدر او، سر هنری ماریون دیورند، دهه‌ها در هند و افغانستان نقش داشت.

افزون بر این، برادرش ادوارد دیورند نیز در کمیسیون مرز افغانستان خدمت کرد و به افغانستان و آسیای مرکزی سفر داشت. در واقع، مورتیمر دیورند در خانواده‌ای رشد کرده بود که تجربه، حافظه و حتی اعتبار آن با افغانستان آمیخته بود.

در زمان جوانی دیورند، افغانستان به صحنه رقابت بریتانیا، روسیه و ایران بدل شده بود.

نویسنده کتاب می‌گوید که افغانستان در آن زمان از درون دچار رقابت‌های شدید خاندان‌ها و سرداران از بیرون زیر فشار ایران، روسیه، پنجاب و بریتانیا بود. به باور او، دیورند در ذهن خود با کشوری روبه‌رو بود که هم مهم‌ترین همسایه هند بود و هم مهم‌ترین میدان کشاکش قدرت‌های منطقه‌ای و امپراتوری‌ها.

سایکس، با تکیه بر نوشته‌های پدر دیورند می‌کوشد نشان دهد که از اوایل قرن نوزدهم، بریتانیا افغانستان را به‌عنوان «دالان» یا راهی میان ایران و هند می‌دید. از این نگاه، خطر اصلی این بود که روسیه یا فرانسه از مسیر افغانستان و ایران به سوی هند نزدیک شوند.

به باور نویسنده، افغانستان «کلید امنیت هند» بود و همین نگاه راهبردی‌ بود که بعدتر در ذهن و کار دیورند به اوج رسید.

پدر دیورند در جنگ اول افغان - انگلیس، نظامی بود و از افغان‌ها شکست خورده بود. نویسنده می‌گوید از همین رو، مورتیمر دیورند، وارث یک تجربه تلخ بود. یعنی در ذهن او و در روایت خانوادگی‌اش، افغانستان کشوری نبود که بتوان به آسانی آن را در مشت گرفت.

ورود مستقیم به افغانستان

نخستین حضور مستقیم مورتیمر دیورند در افغانستان در جنگ دوم افغان - انگلیس بود. سایکس می‌نویسد که در سپتامبر ۱۸۷۹، فردریک رابرتس فرمانده جنگ، خواست که دیورند او را در لشکرکشی به کابل همراهی کند و دیورند برای نخستین بار به افغانستان رفت.

پس از پیشروی رابرتس تا چها‌رآسیاب و نزدیک‌شدن بریتانیا به کابل، دیورند مداخله کرد. سایکس می‌نویسد که پس از این پیشروی، قرار بود اعلامیه‌ای صادر شود، اما دیورند به آن اعتراض کرد. به گفته نویسنده، دیورند آن متن را از نظر لحن و مضمون نادرست می‌دانست و معتقد بود زبان آن، هم امیر را کنار می‌زند و هم از موضعی متکبرانه برای افغان‌ها درس تاریخ می‌دهد، در حالی‌که به گفته او خود بریتانیا نیز در گذشته نسبت به آنان بی‌عدالتی کرده بود.

دیورند با رابرتس بحث کرد و سرانجام مامور شد متن دیگری بنویسد.

پس از جنگ دوم افغان - انگلیس، نقش دیورند در اداره امور خارجی هند گسترش یافت و افغانستان هرچه بیشتر به کانون کار او بدل شد.

سایکس، دیورند را مردی می‌داند که پیچیده‌ترین مسائل را به آسانی می‌فهمید، به چند زبان از جمله فارسی کار می‌کرد و از همان آغاز شیفته مسائل بزرگ مرزی بود. او برای آن‌که در اداره امور خارجی بهتر کار کند، فارسی را با شتابی کم‌نظیر آموخت و از این رهگذر، خود را برای ورود به پرونده‌های ایران و افغانستان آماده ساخت.

در دهه ۱۸۸۰، با نزدیک‌شدن روسیه به مرو و پنجده، خطر درگیری بر سر مرزهای شمالی افغانستان شدت گرفت.

سایکس این دوره را نقطه اصلی بحران و نیز اوج نشان دادن توانایی دیورند می‌داند.

نگاه دیورند به همه مرزهای افغانستان

یکی از فصل‌های مهم این کتاب، «دروازه شمالی هند» نام دارد.

در این فصل، سایکس می‌کوشد نشان دهد که دیورند افغانستان را تنها از منظر کابل و قندهار نمی‌دید. او به گلگت، چترال، واخان، بدخشان و گذرگاه‌های شمالی نیز به چشم حلقه‌های دفاعی هند می‌نگریست.

از خود دیورند در این فصل نقل‌وقول شده که مرز کشمیر، اگر درست شناخته و نگهداری شود، یکی از نیرومندترین خطوط دفاعی جهان است.

در نگاه او، افغانستان مجموعه‌ای از راه‌ها، تنگه‌ها، قبایل و فضاهای کوهستانی بود که باید در برابر روسیه مهار می‌شد.

عبدالرحمن خان و دیورند

پس از جنگ دوم افغان - انگلیس، هند بریتانیوی می‌کوشید افغانستان را به خود نزدیک کند. در همین فضا، دیورند در ۳۵ سالگی به مقام وزیر امور خارجی هند رسید.

سایکس، با تکیه بر یادداشت‌های شخصی دیورند، از عبدالرحمن خان چهره‌ای ارایه می‌کند که بر کشوری پر از قبایل یاغی، بی‌اعتماد و جنگجو حکومت می‌کند و ناچار است با خشونت نظم را نگه دارد. در این روایت، شورش غلزایی‌ها، ناآرامی‌های هرات، دشواری فرمان‌برداری قبایل و بیماری خود امیر، همگی بخشی از فضایی است که دیورند باید آن را می‌فهمید.

سایکس می‌نویسد که در مقطعی، عبدالرحمن خان چنان بدگمان شده بود که دیورند را دشمن شخصی خود می‌پنداشت. این سوءظن از راه شخصی به نام پاین به کلکته منتقل شد. پاین به اداره امور خارجی گفت که امیر باور دارد دیورند نسبت به او خصومت دارد و سیاست هند بریتانوی نیز از همین خصومت رنگ می‌گیرد. اما او میانجی‌گری کرد و سوءتفاهم را کاهش داد. سپس امیر به این نتیجه رسید که دیورند در اصل خیرخواه او است.

اوج کار دیورند در افغانستان، بی‌تردید ماموریت کابل در ۱۸۹۳ است. یک پژوهش دانشگاهی که در سال ۲۰۱۳ منتشر شده، این ماموریت را نقطه عطف او می‌داند.

پیش از آن، در هند بریتانوی بحث بر سر این بود که مرز جنوب شرقی افغانستان کجا باید باشد، تا چه حد باید به کوه‌ها و گذرگاه‌ها نزدیک شد و چگونه می‌توان هم پیشروی روسیه را مهار کرد و هم از قبایل مرزی و یورش‌های آنان جلوگیری کرد.

• 

  ترجمه متن کامل توافق‌نامه خط دیورند

سایکس می‌گوید که دیورند سال‌ها درباره این موضوع مطالعه و حتی بررسی میدانی کرده بود.

مذاکرات کابل در ۲ اکتبر ۱۸۹۳ آغاز شد و در ۱۲ نوامبر همان سال به امضای توافق انجامید.

در نتیجه این توافق، بخش بزرگی از نواحی قبایلی مانند سوات، باجور، چترال، کرم، بخشی از وزیرستان و گذرگاه خیبر در سمت هند بریتانوی قرار گرفت و افغانستان کریدور واخان را نگه داشت.

در این کتاب به نقل از خود دیورند آمده است که بریتانیا وعده داد با خرید و واردات جنگ‌افزار برای امیر مخالفت نکند و کمک‌هایی نیز فراهم شود.

سایکس این توافق را یکی از دو دستاورد اصلی مورتیمر دیورند می‌خواند.

نویسنده می‌گوید که دیورند قصد نداشت مرز اداری هند را جلو ببرد و بیشتر به «کنترول سیاسی» فکر می‌کرد.

خط پر تنش مرزی در افغانستان به این ترتیب به نام دیورند معمار این خط مسما شد.

اسناد نقل‌وقول شده از مورتیمر دیورند نشان می‌دهد که او گفته بود: «توازن تا حد زیادی به سود ما است و عملا در برخورد با قبایل مرزی دست ما را باز می‌گذارد.»

مورتیمر دیورند در سال ۱۹۲۴ درگذشت و در انگلستان دفن شد. اما پدرش، سر هنری ماریون دیورند، در محوطه کلیسای سنت توماس در دیره اسماعیل خان در پاکستان امروزی دفن است.

پس از ۴۰ روز درگیری میان جمهوری اسلامی ایران و امریکا، دو طرف در ۲۲ حمل در اسلام‌آباد دور یک میز جمع شدند اما این دیدار به دلیل انتظارات بالا از یکدیگر بدون دست‌یافتن به نتیجه‌ای روشن پایان یافت.

در دور نخست دستکم مشخص شد که فاصله میان دو طرف عمیق است. موضوعاتی مانند برنامه هسته‌ای ایران، وضعیت تنگه هرمز و میزان امتیازهایی که هر طرف باید بدهد، از جمله مواردی بود که مانع رسیدن به توافق شد.

در واقع، گفت‌وگوها در دور نخست نشان داد که مسیر رسیدن به یک توافق نهایی بسیار دشوارتر از آن چیزی است که در ابتدا تصور می‌شد.

سپس فضای بی‌اعتمادی نیز شدت گرفت. اگر چه رئیس تیم مذاکره کننده ایران، قالیباف، از قبل گفته بود که به امریکا اعتماد ندارد.

به هر ترتیب، دو طرف دست خالی به تهران و واشنگتن برگشتند.

امریکا پس از پایان دور نخست، فشارهای خود را ادامه داد و بندرهای ایران را محاصره کرده است.

از نگاه تهران، این اقدامات با روح مذاکرات سازگار نیست. مقام‌های ایرانی تاکید کردند که ادامه گفت‌وگوها وابسته به این است که اعتماد لازم ایجاد شود.

افزایش تلاش پاکستان

سپس پاکستان، میزبان این گفت‌وگوها دست بردار نشد. رئیس ارتش پاکستان به ایران رفت و بر اساس خبری که رویترز منتشر کرده، سپس با ترامپ هم صحبت کرد.

همزمان با تلاش پاکستان توقیف یک کشتی با پرچم ایران از سوی امریکا، از نگاه تهران نشانه نقض آتش‌بس خوانده شد و در آستانه شروع دور دوم مذاکرات، ابهام را بیشتر ساخت.

به نظر می‌رسد ترامپ می‌خواهد هم مذاکره کند، هم فشار را حفظ کند تا زیر فشار و در جریان مذاکرات، امتیاز بیشتری از تیم مذاکره کننده جمهوری اسلامی بگیرد.

اما در نهایت مقام‌های ایرانی گفتند که در حال حاضر برنامه‌ای برای دور بعدی مذاکرات وجود ندارد.

بازار گرم تهدید

در کنار این‌ها، پیام‌های متناقض دو طرف نیز بر این ابهامات افزود و دستکم واضح شد که حتی در سطح سیاسی نیز اجماع روشنی درباره ادامه مسیر وجود ندارد.

همچنان، نقش موضع‌گیری‌های علنی نیز در شکل‌گیری فضای پرتنش مذاکرات قابل چشم‌پوشی نیست. در روزهایی که گفت‌وگوها در جریان بود و یا برای دور بعدی آن آماده‌سازی صورت می‌گرفت، اظهارات مکرر مقام‌های دو طرف، به‌ویژه دونالد ترامپ و محمدباقر قالیباف، عملاً به پیچیده‌تر شدن فضا کمک کرد.

در سوی امریکا، لحن ترامپ بیش از هر چیز بر پایه فشار و تهدید استوار است. او در حالی که از ادامه مذاکرات سخن می‌گوید، هم‌زمان هشدار می‌دهد که در صورت نرسیدن به توافق، وضعیت برای ایران «خوشایند نخواهد بود».

در سوی دیگر، موضع‌گیری‌های قالیباف نیز در جهت سخت‌تر شدن فضای مذاکرات عمل کرد. او تأکید داشت که فاصله میان دو طرف همچنان زیاد است و رسیدن به توافق نهایی به زمان و تغییرات اساسی نیاز دارد. معمولا این نوع اظهارات، در داخل ایران به‌عنوان نشانه‌ای از ایستادگی تعبیر می‌شود و برای افراطیون و اعضای سپاه پاسداران بسیار خوشایند است.

سناریوهای پیش رو

با این حساب، اکنون چهار سناریوی اصلی پیش روی ایران و امریکا قرار دارد؛ از ادامه یک آتش‌بس شکننده و احیای محتاطانه مذاکرات گرفته تا تشدید فشارها و حتی بازگشت دوباره درگیری.

محتمل‌ترین سناریو این است که نه توافق تازه‌ای به‌دست می‌آید و نه جنگ فوراً از سر گرفته می‌شود. در این حالت، دو طرف فقط برای جلوگیری از انفجار فوری اوضاع، آتش‌بس را به شکلی غیررسمی یا از راه پیام‌های واسطه‌ای زنده نگه می‌دارند، اما هیچ تحول جدی در مذاکرات رخ نمی‌دهد.

سناریوی دوم این است که گفت‌وگوها در پاکستان یا در یک قالب مشابه برگزار شود، اما نه به هدف رسیدن سریع به توافق نهایی. در این حالت، تمرکز احتمالاً از پرونده‌های بزرگ و حل‌نشدنی به سمت مهار بحران فوری می‌رود، مثل حفظ آتش‌بس، کاهش تنش در هرمز و تعریف روشن‌تر خطوط تماس.

در سناریوی سوم ممکن است که مذاکرات بیشتر شود اما تنش دریایی و فشار اقتصادی بیشتر گردد.

این سناریو هم بسیار جدی است. در این حالت، بحران به شکل فرسایشی ادامه پیدا می‌کند. توقیف کشتی‌ها، فشار بر بنادر، اختلال در کشتیرانی و بالا رفتن هزینه اقتصادی برای همه. نشانه‌های این مسیر همین حالا هم دیده می‌شود و قیمت نفت، ترانزیت کالا و به تبع آن، هزینه‌های خرید برای جهانیان بالا رفته است.

و آخرین سناریو، بازگشت دوباره اسرائیل و ایالات متحده به جنگ با ایران است.

در واقع، سخت‌ترین سناریو همین است که آتش‌بس عملاً تمام شود و دو طرف دوباره وارد مرحله حمله و پاسخ شوند. البته این احتمال را نمی‌شود کم‌اهمیت دانست، چون تهران پس از توقیف کشتی‌اش از سوی امریکا وعده پاسخ داده، هر دو طرف یکدیگر را به نقض آتش‌بس متهم می‌کنند و خود امریکا هم گفته محاصره ادامه می‌یابد.

در میانه ماه حوت سال ۱۴۰۴، جنگ امریکا و اسرائیل علیه ایران گسترش یافت و مسئله تردد در تنگه هرمز به یک نقطه کلیدی برای فشار بر اقتصاد جهانی تبدیل شد. در سایه همین فشارها، ابتدا با میانجی‌گری پاکستان یک آتش‌بس موقت اعلام شد و سپس جمهوری اسلامی و امریکا در رویدادی کم‌سابقه، مذاکرات مستقیم را در اسلام‌آباد آغاز کردند.

ایفای نقش میانجی‌گرانه پاکستان به‌طور علنی هم از سوی امریکا و هم از سوی ایران مورد تایید قرار گرفت و هر دو طرف از پاکستان به‌عنوان «میانجی اصلی» یاد کردند.

گفت‌وگوهای هیئت امریکایی و ایرانی در ۲۲ و ۲۳ حمل در اسلام‌آباد، بیش از ۲۰ ساعت به طول انجامید، اما بدون دستیابی به توافق فوری پایان یافت. با این حال، کانال گفت‌وگو باز ماند و تلاش‌ها برای تدارک دور دوم مذاکرات ادامه دارد.

در جریان این مذاکرات، یک پرسش اساسی مطرح شده است: آیا نقش پاکستان صرفا انتقال پیام‌ها بود یا مدیریت روند صلح؟

اگرچه مذاکرات مستقیم امریکا و ایران در اسلام‌آباد برگزار شد، اما نقش پاکستان در چند مسیر موازی قابل مشاهده است.

ایجاد کانال‌های ارتباطی پنهان

پاکستان از همان آغاز جنگ، مسیر انتقال پیام‌ها میان واشنگتن و تهران را هموار کرد. شماری از سیاست‌مداران پاکستانی به‌صراحت اذعان کرده‌اند که پیشنهادهای امریکا (حتی در قالب نکات یا بندهای مشخص) از طریق پاکستان به جمهوری اسلامی منتقل شده و پاسخ‌های تهران برعکس در اختیار واشنگتن قرار داده شده است. این نقش وقتی اهمیت ویژه یافت که برخی میانجی‌های سنتی خلیج فارس مانند قطر و تعدادی دیگر از کشورها زیر فشار نظامی و امنیتی جمهوری اسلامی قرار داشتند و هدف حملات روزانه این کشور بودند.

سامان‌دهی نظام‌مند به دستور کار مذاکرات

اسلام‌آباد از طریق میزبانی مذاکرات، سه اقدام عملی انجام داد:

فراهم‌سازی محیطی امن و لجستیکی برای هر دو طرف، زیرا هر دو به توانایی پاکستان در این زمینه اعتماد داشتند؛ تفکیک دستور کار مذاکرات به برنامه هسته‌ای، تحریم‌ها، دارایی‌های مسدودشده، تنگه هرمز، امنیت منطقه‌ای، اعمال فشار برای تعیین زمان و سازوکار «مرحله دوم» مذاکرات و تداوم گفت‌وگوها.

اگرچه مذاکرات بدون نتیجه فوری پایان یافت، اما پاکستان در دو مورد نخست موفق عمل کرد. به همین دلیل، برای تدارک دور دوم منفعل نماند و تلاش‌های میانجی‌گرانه خود را ادامه داد.

هماهنگی با شرکای منطقه‌ای و کاهش فشارها

پاکستان کوشیده است با جلب حمایت چندجانبه، به‌ویژه از عربستان سعودی، ترکیه، مصر و دیگر کشورها، فضای لازم را برای تثبیت آتش‌بس و ازسرگیری گفت‌وگوها فراهم کند. این هماهنگی اهمیت زیادی دارد، زیرا باعث می‌شود هر طرف از نفوذ خود استفاده کنند و احتمال اقدامات تخریبی را کاهش یابد.

چرا به پاکستان به‌عنوان میانجی اعتماد شده است؟

هرچند در منطقه کشورهایی قدرتمندتر از پاکستان نیز وجود دارند، چنانچه هندوستان یک نمونه بارز آن است، اما اعتماد به پاکستان ناشی از ضرورت، تاثیرگذاری و محاسبه است.

پاکستان روابط امنیتی طولانی‌مدتی با امریکا و روابط همسایگی و کاری با جمهوری اسلامی دارد، روابطی که حداقلی از اعتماد متقابل را برای هر دو طرف فراهم می‌کند.

در این مذاکرات، امریکا به کشوری نیاز داشت که بتواند پیام‌ها را در چارچوب منافع ایالات متحده منتقل کند و بستر مذاکرات را مطابق خواست حکومت دونالد ترامپ فراهم آورد.

در چنین شرایطی، هند گزینه مناسبی برای امریکا نبود، زیرا آن میزان کنترول و نفوذی که حکومت ترامپ بر پاکستان دارد، بر هند ندارد.

هم‌زمان، متحدان عرب امریکا نیز نه‌تنها تحت فشار شدید قرار دارند، بلکه از نگاه جمهوری اسلامی به‌عنوان متحدان مستقیم واشنگتن شناخته می‌شوند و فاقد حیثیت میانجی‌گری‌اند. امریکا نیز به کشوری اسلامی و دارای توان هسته‌ای نیاز داشت تا نقش میانجی را ایفا کند و از این منظر، پاکستان بهترین گزینه بود.

پاکستان روابط مناسبی با عربستان، قطر و امارات متحده عربی دارد و تلاش‌های آن برای اعتمادسازی در جریان مذاکرات می‌تواند موثر واقع شود.

پاکستان از نظر انرژی، انتقال نیروی کار (حواله‌های ارزی) و ثبات منطقه‌ای به خلیج فارس و خاورمیانه وابسته است. بنابراین، تداوم جنگ برای این کشور هزینه‌های اقتصادی و امنیتی داخلی به همراه دارد. همین هزینه‌ها انگیزه پاکستان را برای حفظ آتش‌بس و تداوم مذاکرات افزایش می‌دهد.

مشکلات اقتصادی بعد دیگری از این ماجراست. پاکستان امیدوار است از رهگذر این مذاکرات، هم حمایت اقتصادی امریکا و هم کمک‌ها و وام‌های کشورهای عربی را جلب کند.

از سوی دیگر، پاکستان با عربستان سعودی توافق‌های امنیتی و دفاعی دارد و در صورت تداوم جنگ، ممکن است ناچار به حمایت از ریاض شود. همین نگرانی باعث شد پاکستان برای پرهیز از ورود مستقیم به جنگ، ابتدا در افغانستان درگیری‌هایی را آغاز کند تا به متحدانش نشان دهد که به دلیل درگیری داخلی قادر به همکاری نظامی علیه ایران نیست و سپس پرچم میانجی‌گری صلح را برافرازد.

برای ایران نیز هرچند پاکستان ایده‌آل‌ترین گزینه برای میانجی‌گری نیست، اما در عمل گزینه دیگری وجود ندارد. زیرا، تهران بسیاری از کشورهای عربی را هدف حملات خود قرار داده است. قطر که پیش‌تر نقش میانجی داشت، خود به قربانی جنگ تبدیل شده و تنها گزینه باقی‌مانده، پاکستان به‌عنوان یک کشور اسلامی است. از همین رو، تهران نیز از میانجی‌گری پاکستان استقبال کرده است.

نقش نهادهای امنیتی و ارتش

در چنین بحرانی، تضمین آتش‌بس و انتقال امن پیام‌ها بدون نقش نهادهای امنیتی ممکن نیست. بر اساس گزارش‌ها، فرمانده کل ارتش پاکستان از دید واشنگتن فردی قابل‌اعتماد برای تماس مستقیم است و همین کانال، سرعت تصمیم‌گیری را افزایش داده است.

پاکستان پیش‌تر نیز در میزبانی و تسهیل تماس‌های محرمانه میان قدرت‌های بزرگ، از جمله در روند نزدیک‌شدن چین و امریکا در دهه هفتاد میلادی، نقش داشته است. این سابقه نشان می‌دهد که اسلام‌آباد تجربه «دیپلوماسی درهای بسته» را دارد.

بر پایه گزارش‌ها، تماس مستقیم میان حکومت ترامپ و عاصم منیر، فرمانده کل ارتش پاکستان، روند تصمیم‌گیری را تسهیل کرده و امریکا بر این باور است که پاکستان نفوذ عملی در حوزه تعهدات امنیتی دارد، می‌تواند رابطه با دولت ایران را حفظ کند، پیوندهای خود با دنیای عرب را ادامه دهد و خود نیز از بحران خاورمیانه متاثر می‌شود.

چرا فرمانده ارتش در دیپلماسی نقش محوری دارد؟

در این میانجی‌گری، به‌جای نخست‌وزیر یا وزیر خارجه، فرمانده ارتش پاکستان به‌عنوان بازیگر اصلی مذاکرات معرفی شده است.

ارتش پاکستان بیش از ۵۰ سال تجربه تماس با محافل امنیتی و نظامی امریکا و ایران را دارد. مقامات پاکستانی می‌گویند حفظ کانال‌های محرمانه با مقام‌های ارشد سیاسی و نظامی در تهران و واشنگتن به عهده عاصم منیر گذاشته شده است. در چنین بحران‌هایی، «تضمین‌های امنیتی» وزن بیشتری از تعهدات صرفا سیاسی پیدا می‌کند.

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، در سخنرانی خود اعلام کرد که نقش منیر در مذاکرات بسیار پررنگ بوده است. منیر با لباس رسمی نظامی به استقبال هیئت مذاکره‌کننده جمهوری اسلامی رفت، اما از هیئت امریکایی با لباس رسمی غیرنظامی استقبال کرد؛ پیامی نمادین که نشان می‌دهد پاکستان این روند را نه‌فقط در سطح حکومت غیرنظامی، بلکه در سطح «ساختار حاکمیتی و امنیتی» تضمین می‌کند.

پس از زندانی‌شدن عمران خان، نخست‌وزیر پیشین پاکستان، نارضایتی عمومی از ارتش در پاکستان افزایش یافته بود و بسیاری ارتش را ریشه اصلی بحران‌های کشور می‌دانستند. عاصم منیر این نارضایتی را به‌خوبی درک کرده و با پذیرش نقش میانجی در چنین شرایط حساسی، توانسته تا حد زیادی اعتماد ازدست‌رفته عمومی را بازسازی کند.

بنا به تایید منبعی در دفتر نخست‌وزیر پاکستان، پس از دور نخست مذاکرات، دفتر دونالد ترامپ ۱۲ بار به‌طور مستقیم با عاصم منیر تماس گرفته است.

این امر نشان می‌دهد که فرمانده ارتش پاکستان عملا نقش نماینده غیرمستقیم امریکا را در میانجی‌گیری ایفا می‌کند و مسئولیت انتقال پیام‌ها را نیز بر عهده دارد. با این حال، احزاب و نهادهای سیاسی پاکستان از این نقش ناراضی‌اند و نگران‌اند که در صورت موفقیت مذاکرات، قدرت ارتش بیش از پیش افزایش یابد و نهادهای سیاسی تضعیف‌شده را هر چه بیشتر تحت نفوذ خود درآورد.

چشم‌انداز موفقیت مذاکرات با میانجی‌گری پاکستان

اگرچه دور نخست مذاکرات بدون نتیجه قطعی پایان یافت، اما سفرهای پی‌درپی فرمانده ارتش پاکستان و فشار ناشی از وضعیت تنگه هرمز بر امریکا و بازارهای جهانی، احتمال دستیابی به یک توافق نسبی را افزایش داده است. هرچند مسیر ساده‌ای در پیش نیست، چراکه اختلاف‌ها بیشتر ساختاری‌اند تا صرفا فنی.

چند مرحله دشوار اما حیاتی وجود دارد که در صورت تحقق، شانس موفقیت مذاکرات را بالا می‌برد:

یکم: توافق چند مرحله‌ای:ابتدا تمدید آتش‌بس، ایجاد سازوکار موقت برای تنگه هرمز و کاهش محدود تحریم‌ها، سپس ورود به مباحث عمیق‌تر هسته‌ای و منطقه‌ای.

دوم: بسته تضمین‌ها: ارائه تضمین‌های متوازن، نه سازوکارهای بازگشت خودکار، در صورت نقض آتش‌بس؛ تضمین‌هایی که پاکستان می‌کوشد از طریق کانال‌های امنیتی پشتیبانی کند.

اظهارات مقامات پاکستانی نیز نشان می‌دهد که آنها در پی زمینه‌سازی برای این دو مرحله‌اند و امیدوارند «شیرین‌ترین میوه» از واشنگتن و تهران نصیب اسلام‌آباد شود. زیرا تهران توان یک جنگ طولانی را از دست داده و خواهان خروج اقتصاد ضعیف خود از زیر فشار تحریم‌هاست؛ تحریم‌هایی که امریکا نیز نشانه‌هایی از آمادگی برای کاهش آن‌ها نشان داده است.

در سوی دیگر، حکومت ترامپ نیز با فشارهای سیاسی و اقتصادی داخلی فزاینده روبه‌روست و ایران هم در پرونده هسته‌ای نشانه‌هایی مثبت اما مشروط بروز داده است. از همین رو، سطح امید به موفقیت مذاکرات افزایش یافته است.