روزنامهنگار
امروز نوزدهمین سالگرد درگذشت محمدظاهر شاه، آخرین پادشاه افغانستان است، شخصیتی که پس از چهار دهه سلطنت، همچنان درباره کارنامه سیاسی و تاریخی او دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
منتقدان محمدظاهر شاه میگویند که دوره طولانی سلطنت او نتوانست افغانستان را به توسعه پایدار برساند و فرصتهای مهم تاریخی از دست رفت. در مقابل، شماری از هوادارانش او را پادشاهی میدانند که با سیاست احتیاط و بیطرفی، افغانستان را در یکی از حساسترین دورههای تاریخ جهان، از درگیرشدن در رقابتهای قدرتهای بزرگ و منازعات منطقهای دور نگه داشت.
دکتر سید مخدوم رهین، وزیر پیشین اطلاعات و فرهنگ افغانستان، عضو شورای روم و نماینده دفتر ظاهر شاه در اجلاس بن، در گفتوگو با افغانستان اینترنشنال، از شخصیت، سیاست خارجی، شیوه حکومتداری و زندگی شخصی آخرین پادشاه افغانستان روایت کرده است.
شاه با تدبیر
مخدوم رهین میگوید که محمدظاهر شاه یکی از «باتدبیرترین» پادشاهان افغانستان بود، پادشاهی دانشمند و خردمند که به باور او، جامعه افغانستان نتوانست ارزشهای فکری و رهبری او را بهدرستی درک کند.
او میگوید: «پادشاه دانشمند و خردمند بود، اما مردم قدر دانایی و خرد او را ندانستند.»
به گفته رهین، ظاهر شاه در کشوری فقیر سلطنت میکرد، اما تلاش داشت افغانستان را با وجود محدودیتهای اقتصادی و مشکلات داخلی، به عنوان کشوری «آبرومند و باعزت» در جهان معرفی کند.
سیاست بیطرفی میان شرق و غرب
رهین میگوید یکی از ویژگیهای مهم دوره ظاهر شاه، حفظ سیاست بیطرفی افغانستان در میان رقابتهای جهانی بود.
به گفته او، ظاهر شاه در کنار توجه به مسائل داخلی، در سیاست خارجی نیز تلاش کرد میان قدرتهای بزرگ تعادل ایجاد کند. او میگوید: «با وجود ماجراهای جهانی و تنش میان شرق و غرب، سیاست بیطرفانه حفظ شد.»
رهین روایت میکند که ظاهر شاه در برابر برخی فشارهای خارجی نیز مقاومت کرد، از جمله زمانی که اتحاد شوروی خواهان به رسمیت شناختن حکومت کمونیستی کوبا از سوی افغانستان بود.
او همچنین میگوید ظاهر شاه هیچگاه حاضر نشد به خواست برخی کشورهای عربی، نام «خلیج فارس» را تغییر دهد و یا به دلیل فشار همسایه غربی از روابط با جهان عرب فاصله بگیرد.
به باور رهین، این تعادل در سیاست خارجی پس از کودتای ۱۳۵۲ خورشیدی از میان رفت و افغانستان وارد دورهای از بحرانهای سیاسی و امنیتی شد.
حفظ تعادل در روابط با پاکستان و هند
رهین از خاطرهای از رئیس تشریفات دوره جمهوریت یاد میکند که نشاندهنده حساسیت ظاهر شاه در روابط منطقهای بود.
به گفته او، زمانی که سفیر پاکستان برای دیدار نزد شاه آمده بود، ظاهر شاه از رئیس تشریفات خواست در جلسه بماند.
رهین میگوید بعداً شاه توضیح داد که اگر او در جلسه نمیبود، احتمالاً سفیر پاکستان درباره هند صحبت میکرد، اما حضور یک فرد دیگر باعث شد چنین بحثی مطرح نشود. شاه به رئیس تشریفات گفته است که سفیر پاکستان فکر کرد تو نفر امنیت ملی هستی!
سازندگی با منابع محدود
رهین میگوید در دوره سلطنت ظاهر شاه، پروژههای عمرانی در افغانستان با امکانات محدود اقتصادی به اجرا درآمد.
او میافزاید که درآمدهای اصلی افغانستان در آن زمان بیشتر از صادرات قرهقل، سنگ لاجورد و میوه خشک تأمین میشد، اما با همین منابع محدود، پروژههایی مانند ساخت بندهای برق، مکاتب و تأسیسات عامالمنفعه انجام شد.
به گفته او، در آن دوره، مکتبها حتی به مناطق دوردست کشور نیز گسترش یافت.
دوره دموکراسی؛ «جزیرهای در میان استبداد منطقه»
مخدوم رهین دوره قانون اساسی دهه ۱۳۴۰ خورشیدی را یکی از دورههای مهم دموکراسی در تاریخ افغانستان میداند.
او میگوید: «افغانستان جزیرهای از دموکراسی بود، در حالی که در اطراف آن نظامهای اقتدارگرا وجود داشتند. در شمال اتحاد شوروی، در چین حکومت مائو و در ایران نظام امنیتی ساواک حاکم بود.»
به باور رهین، دهه دموکراسی افغانستان دورهای «بیسابقه و تاریخی» بود. به گفته او، در این دوره فضای اجتماعی و سیاسی آن با حضور افراد «با معاشرت، نجیب و فقیرمشرب» همراه بود.
زندگی ساده و رد شایعات درباره تجملگرایی
رهین زندگی شخصی ظاهر شاه را ساده و به دور از تجمل توصیف میکند.
او میگوید: «تجمل در زندگی پادشاه نبود.»
به گفته رهین، مخالفان سیاسی ظاهر شاه، بهویژه اعضای حزب دموکراتیک خلق افغانستان، درباره زندگی او تبلیغات منفی میکردند، در حالی که به باور او، سادهترین سرگرمی پادشاه رفتن به کاریزمیر، رسیدگی به گلها و ترکاریها و گفتوگو با دهقانان بود.
او میگوید ظاهر شاه حتی در دوران تبعید در روم نیز در خانهای معمولی زندگی میکرد، صبحها قدم میزد و به کبوترها دانه میداد.
بخشندگی و مخالفت با اعدام
رهین از تلاشهای ظاهر شاه برای کاهش اعدامها نیز یاد میکند.
او داستانی را نقل میکند که بر اساس آن، ظاهر شاه برای گرفتن رضایت خانوادهای که فرزندشان کشته شده بود، شخصاً به خانه آنان رفت و از آنان خواست قاتل را ببخشند.
به گفته رهین، خانواده مقتول پس از دیدار با پادشاه، رضایت دادند.
سوءقصد در روم؛ نجات با قوطی سیگار
رهین همچنین از سوءقصد به ظاهر شاه در دوران تبعیدش در ایتالیا یاد میکند.
به گفته او، فردی که خود را خبرنگار معرفی کرده بود، با عنوان آوردن تحفه نزد شاه رفت و سپس با خنجر به او حمله کرد، اما خنجر به قوطی سیگار در جیب شاه برخورد کرد و جان او نجات یافت.
رهین میگوید مهاجم بازداشت شد، اما درباره انگیزه و ریشه این سوءقصد اطلاعات بیشتری منتشر نشد.
رهین از وزیر داخله وقت ایتالیا روایت میکند که گفته بود: «سیگار برای همه مضر است اما برای پادشاه افغانستان مفید بود»، چرا که خنجر مهاجم دقیقاً به قوطی سیگار فلزی در جیب سینه شاه خورد و مانع از جان باختن او شد.
با این حال، شاه به دلیل نزاکتهای سیاسی و عدم تمایل شخصی، هرگز اجازه نداد جزئیات و ریشههای این سوءقصد رسانهای و افشا شود.
امریکا ابرقدرت است، اما ابرقدرت بد اخلاق
رهین یک خاطره از دیدارش با ظاهر شاه در سال ۲۰۰۳ در کابل، همزمان با حمله امریکا به عراق، نیز روایت میکند. او میگوید که «روزی به دیدار شاه در کابل رفتم. شاه ناراحت و غمگین بود و از وی پرسیدم، چه اتفاقاتی افتاده است. شاه گفت که آمده بودند که حمله امریکا به عراق را تایید کنم.»
رهین میگوید وقتی به او گفت که «امریکا یک ابرقدرت است»، ظاهر شاه پاسخ داد: «بلی، ابرقدرت است، اما ابرقدرت بداخلاق.» شاه با گفتن این جمله اتاق را ترک کرد.
ایستادگی بر زبان فارسی در بغداد
رهین همچنین روایتی از عزیزالدین خان پوپلزایی نقل میکند.
به گفته او، در نمایشگاه خطاطی در بغداد، از آدرس افغانستان عزیزالدین خان پوپلزایی شرکت کرده بود. او بیانیه خود را به زبان فارسی ترتیب کرده بود. صدام حسین به دلیل اختلاف با ایران اجازه سخنرانی به زبان فارسی را نمیداد. پوپلزایی موضوع را با ظاهر شاه در میان گذاشت و شاه خواستار بازگشت او به کابل شد.
رهین میگوید پس از اطلاع صدام حسین از این تصمیم، اجازه داده شد نماینده افغانستان سخنرانی خود را به زبان فارسی ارائه کند.
.محمدظاهر شاه در ۱ اسد ۱۳۸۶ در کابل درگذشت. او از سال ۱۹۳۳ تا ۱۹۷۳ پادشاه افغانستان بود و پس از کودتای محمدداوود خان، نزدیک به سه دهه را در تبعید سپری کرد.
