یوناما: آینده افغانستان به پیشرفت فراگیر و تعامل بین‌المللی وابسته است

همزمان، باشندگان شهر تالقان از حرکت یک کاروان بزرگ نیروهای استخبارات طالبان به سوی بدخشان خبر داده‌اند.

گزارش‌ها حاکی از آن است که نیروهای کمکی دیگر طالبان از قندوز، بلخ و کابل نیز به بدخشان اعزام شده‌اند.

تداوم جنگ در منطقه شرایط زندگی را برای باشندگان محلی سخت‌تر کرده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که راه‌های مواصلاتی میان روستاهای نسی و مرکز این ولسوالی به دلیل شدت درگیری‌ها به‌طور کامل مسدود شده و مردم محلی نمی‌توانند رفت‌وآمد کنند.

نبردها از شامگاه سه‌شنبه ۲۰ اسد پس از حمله طالبان به مواضع جمعه‌خان فاتح، از فرماندهان ناراضی این گروه، در ولسوالی نسی آغاز شد.

در پی این حملات، فاتح با نشر یک پیام صوتی از نیروهای خود و مردم خواست تا علیه طالبان دست به جنگ بزنند.

اختلافات او با طالبان که پیش‌تر معاونت ولایت زابل را بر عهده داشت و سپس برکنار شد، بر سر استخراج معادن در بدخشان بالا گرفته است.

بر اساس گزارش‌های میدانی، مناطق مختلفی از جمله خوغز، دوآبگی، خنیس و ایل رمه شاهد درگیری‌های شدید بوده‌اند.

نیروهای وابسته به فاتح موفق شده‌اند دو پاسگاه طالبان را در مناطق دوآبی و سرکوه تصرف کنند. همچنین مناطق شوریان، جوی‌دره و شاخ‌دره به همراه بخش‌های گسترده‌ای از مناطق روستایی نسی از کنترول طالبان خارج شده، اما مرکز ولسوالی همچنان در اختیار نیروهای این گروه قرار دارد.

در جریان این درگیری‌ها تلفات سنگینی به هر دو طرف وارد شده است. برخی منابع به افغانستان اینترنشنال خبر داده‌اند که بیش از هفت عضو قطعات ویژه طالبان کشته و ۱۱ تن دیگر زخمی شده‌اند. در سمت مقابل نیز دست‌کم دو تن از جمله یک نیروی وابسته به فاتح و یک کارگر معدن کشته و چند تن دیگر زخمی شده‌اند.

به دلیل افزایش شمار تلفات، طالبان تمامی مراکز بهداشتی و کلینیک ولسوالی نسی را در اختیار گرفته و بیماران ملکی را بیرون کرده‌اند تا زخمی‌های خود را درمان کنند. تیم‌های صحی استخبارات طالبان همراه با پنج آمبولانس و چرخبال‌ها مشغول انتقال کشته‌ها و زخمیان هستند و شفاخانه فیض‌آباد نیز در حالت آماده‌باش قرار گرفته است.

هم‌زمان با ادامه پرواز چرخبال‌ها و پهپادها بر فراز منطقه، طالبان دسترسی به اینترنت وای‌فای و خطوط ارتباطی را در بخش‌های وسیعی از ولسوالی نسی قطع کرده‌اند.

دفتر مولانا فضل‌الرحمان روز چهارشنبه اعلام کرد که سفیر طالبان با حضور در اقامتگاه وی، این دعوت را به‌صورت رسمی ارائه کرده و دو طرف درباره وضعیت سیاسی و امنیتی منطقه نیز گفت‌وگو کرده‌اند.

این دعوت در شرایطی انجام می‌شود که روابط طالبان و پاکستان در یکی از پرتنش‌ترین دوره‌های خود قرار دارد.

نخستین دعوت از یک چهره خارجی

دعوت از مولانا فضل‌الرحمان از این جهت اهمیت دارد که به نظر می‌رسد طالبان برای نخستین بار یک چهره سیاسی خارجی را برای شرکت در برنامه‌های رسمی سالگرد بازگشت خود به قدرت دعوت کرده‌اند.

طالبان در پنجمین سالگرد بازگشت به قدرت، برنامه‌های گسترده‌ای در کابل و برخی مناطق دیگر افغانستان تدارک دیده‌اند و مقام‌های این گروه از این مناسبت به‌عنوان «پیروزی» و پایان حضور نیروهای خارجی در افغانستان یاد می‌کنند.

دعوت از یک سیاستمدار برجسته پاکستانی می‌تواند نشان‌دهنده تلاش طالبان برای گسترده‌تر برگزار کردن مراسم امسال و نمایش حمایت سیاسی منطقه‌ای از حکومت این گروه باشد.

هنوز مشخص نیست که آیا طالبان از مقام‌ها یا چهره‌های سیاسی دیگر کشورها نیز برای شرکت در این مراسم دعوت کرده‌اند یا خیر.

اهمیت دعوت از فضل‌الرحمان

مولانا فضل‌الرحمان از چهره‌های بانفوذ مذهبی و سیاسی پاکستان و رهبر جمعیت علمای اسلام این کشور است. او روابط دیرینه‌ای با طالبان افغانستان دارد و در سال‌های گذشته بارها از گفت‌وگو میان کابل و اسلام‌آباد و حل اختلافات دو طرف حمایت کرده است.

فضل‌الرحمان در میان طالبان افغانستان نیز از نفوذ و اعتبار مذهبی برخوردار است و در مقاطع مختلف تلاش کرده میان طالبان و حکومت پاکستان میانجی‌گری کند.

به همین دلیل، دعوت از او در شرایط کنونی می‌تواند برای طالبان اهمیت سیاسی و نمادین داشته باشد، به‌ویژه در وضعیتی که روابط این گروه با حکومت پاکستان به‌شدت متشنج شده است.

این دعوت همچنین می‌تواند نشان دهد که طالبان در تلاش‌اند روابط خود را با بخشی از جریان‌های مذهبی و سیاسی پاکستان، مستقل از موضع حکومت این کشور، حفظ و تقویت کنند.

هنوز مشخص نیست مولانا فضل‌الرحمان در این مراسم شرکت خواهد کرد یا خیر. همچنین روشن نیست که آیا طالبان در ادامه از چهره‌ها یا هیئت‌های خارجی دیگر نیز برای حضور در مراسم پنجمین سالروز بازگشت خود به قدرت دعوت خواهند کرد یا نه.

یک خبرنگار نزدیک به طالبان به نقل از مقام‌های ارشد این گروه گزارش داد که درگیری‌ها از عصر روز سه‌شنبه، ۲۰ اسد آغاز شده است. این مقام‌ها، جمعه‌خان فاتح را به غصب زمین و استخراج غیرقانونی معادن متهم کرده و گفته‌اند: «همان‌گونه که در برابر پاکستان ایستادیم، در برابر عناصر داخلی که دست به بغاوت بزنند نیز قاطعانه می‌ایستیم و آنان را سرکوب می‌کنیم.»

• 

  جنگ به مرکز ولسوالی نسی رسیده است

هشدار مقامات محلی و نگرانی از وضعیت امنیتی

ابعاد این درگیری بازتاب‌های متعددی داشته است. وقاص احمد مبارز، قاضی طالبان در ولسوالی بهارک بدخشان، در پیامی به جمعه‌خان فاتح در فیس‌بوک، درگیری مسلحانه او را «اشتباهی بزرگ» خوانده و هشدار داده است که از این اقدام پشیمان خواهد شد. این واکنش‌ها نشان می‌دهد که رویداد نسی برای طالبان یک عملیات امنیتی ساده نیست، بلکه احتمال تبدیل آن به یک رویارویی گسترده‌تر میان نیروهای محلی و رهبری گروه وجود دارد.

هم‌زمان، برخی فعالان رسانه‌ای نزدیک به طالبان از وخامت وضعیت امنیتی بدخشان ابراز نگرانی کرده‌اند. منصورالافغانی، از فعالان رسانه‌ای این گروه، با انتقاد شدید از عملکرد مسئولان محلی نوشته است که نیروهای تازه‌نفس وزارت دفاع به بدخشان رسیده‌اند و قرار است نیروهای کماندو نیز به درواز اعزام شوند.

او مدعی شده که والی بدخشان درگیر برخی معاملات است و فرماندهان امنیتی حضور موثری ندارند. وی با اشاره به هشدارهای بی‌نتیجه دو ماه پیش خود درباره وضعیت این ولایت، خواستار اعزام نیروهای بیشتر از مرکز یا استفاده از ظرفیت‌های کندز شده است.

«جنگ طلا» و شکاف میان طالبان بومی و غیربومی

از سوی دیگر، تحلیل‌گران ابعاد عمیق‌تری برای این منازعه قائل هستند. شفیق شرق، دیپلومات پیشین افغانستان، این درگیری را نخستین نارضایتی مسلحانه و جدی درون‌گروهی طالبان دانسته است. به باور او، «جنگ طلا» و اختلاف بر سر تقسیم منابع محلی میان طالبان بدخشی و غیربدخشی، از دلایل اصلی این تنش‌هاست.

شرق با نابرابر خواندن این جنگ برای جمعه‌خان فاتح گفت که اگرچه احتمال میانجی‌گری دوباره طالبان بدخشانی وجود دارد، اما بعید است راه بازگشتی برای او باقی مانده باشد.

نوررحمان اخلاقی، وزیر سابق مهاجرین گفت که بدخشان می‌تواند نخستین ولایتی باشد که از سلطه طالبان آزاد می‌شود.

این عضو شورای رهبری جمعیت اسلامی تصریح کرد که فرصت مناسبی به‌وجود آمده است و باید از آن به بهترین شکل در مسیر آزادی مردم استفاده شود.

• 

  جمعه‌ فاتح از افراد خود خواست جنگ علیه طالبان را آغاز کنند

شکسته‌شدن سد ترس و چشم‌انداز پیش‌رو

در همین راستا، روح‌الیمین روحانی، فعال سیاسی، در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال تاکید کرد که ترس مردم از طالبان شکسته شده و ایستادگی‌های منطقه‌ای در بدخشان، نشان‌دهنده تعمیق شکاف‌های داخلی این گروه و آشکارتر شدن نارضایتی‌های محلی است.

طالبان همواره کوشیده‌ است اختلافات داخلی خود را پنهان کرده و چهره‌ای منسجم ارائه دهد، اما گسیل نیروهای تازه‌نفس و کماندو به درواز نشان از تلاش سراسیمه برای مهار دامنه بحران دارد. با این حال، به دلیل محدودیت‌های اطلاعاتی، هنوز جزئیات دقیقی از میزان تلفات، تعداد نیروهای درگیر و وضعیت کنترول مناطق مختلف ولسوالی درواز در دست نیست و ادعاهای طرفین مستقلا تایید نشده است.

آقای ضیا در آستانه پنجمین سال حاکمیت طالبان، در مصاحبه با افغانستان اینترنشنال گفت که حملات پراکنده و چریکی مخالفان مسلح به‌تنهایی نمی‌تواند این گروه را از قدرت کنار بزند. او می‌گوید اگر مقاومت نتواند از عملیات محدود نظامی عبور کند، پایگاه اجتماعی خود را گسترش دهد و به یک بدیل سیاسی معتبر تبدیل شود، راهبرد آن باید مورد بازنگری قرار گیرد.

این شاید صریح‌ترین بخش ارزیابی ضیا از پنج سال مبارزه مسلحانه علیه طالبان باشد. مخالفان مسلح در این مدت بارها از گسترش عملیات خود خبر داده‌اند، اما هنوز نه قلمروی قابل توجهی را در اختیار دارند و نه توانسته‌اند موازنه قدرت را در سطح کشور به نفع خود تغییر دهند.

ضیا این فاصله میان حملات نظامی و هدف نهایی مقاومت را انکار نمی‌کند.

او در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال گفت: «ارزیابی که بیشتر عملیات‌ها تا امروز محدود و چریکی بوده‌اند، در مجموع درست است و ما نباید واقعیت را با تبلیغات جایگزین کنیم.»

به گفته او، یک جریان مسئول باید میان «ظرفیت امروز و هدف نهایی خود» تفاوت قائل شود.

آقای ضیا همچنین گفت که جبهه آزادی به فعالیت‌های درون‌سازمانی، تدوین دیدگاه سیاسی، تربیت کادر و آمادگی برای حکومت‌داری، به اندازه مبارزه میدانی اهمیت می‌دهد.

او گفت: «افغانستان تنها به نیرویی نیاز ندارد که فقط توان جنگیدن داشته باشد بلکه به نیرویی نیاز دارد که بتواند پس از پایان طالبان، از فروپاشی دولت، انتقام‌جویی و تکرار هرج‌ومرج جلوگیری کند.»

آقای ضیا پس از سقوط نظام جمهوری کمتر در رسانه‌ها ظاهر شده است. مشخص نیست که او اکنون در کدام کشور زندگی می‌کند، اما در ماه‌های اخیر میان کشورهای منطقه، آسیای میانه، کشورهای خلیج فارس و اروپا در رفت‌وآمد بوده است.

جبهه آزادی افغانستان حدود پنج سال پیش شکل گرفت و در سال‌های گذشته مسئولیت شماری از حملات علیه نیروهای طالبان را بر عهده گرفته است. سازمان ملل متحد نیز در گزارش‌های خود از عملیات این جبهه نام برده است. این حملات عمدتاً محدود و چریکی بوده‌اند، اما در ماه‌های اخیر، جبهه آزادی پس از درگیری‌های چندروزه با طالبان در ولسوالی زیباک بدخشان، بیشتر مطرح شد.

ضیا در این مصاحبه کتبی گفت که درگیری‌های زیباک نشان داد که مقاومت علیه طالبان می‌تواند از عملیات محدود به اشکال پیچیده‌تر و پایدارتر مبارزه در میدان تغییر کند. او با این حال، از نتیجه‌گیری بزرگ‌تر درباره این نبرد خودداری کرد و گفت: «این تحول به‌تنهایی به معنای تغییر توازن سراسری قدرت نیست.»

به باور او، اهمیت زیباک در این است که نشان می‌دهد مخالفان می‌توانند در شرایطی از حملات کوتاه و پراکنده فراتر بروند. رهبر جبهه آزادی گفت: «این تحول نشان می‌دهد که حرکت از عملیات ضربتی به مقاومت پایدارتر ممکن است، مشروط بر آن‌که با سنجش دقیق شرایط، حمایت مردم و حفظ جان غیرنظامیان همراه باشد.»

هنوز روشن نیست که جبهه آزادی تا چه اندازه توان تکرار چنین حملاتی را در دیگر مناطق دارد.

جنگ بدون سیاست به جایی نمی‌رسد

آقای ضیا گفت که امید این جبهه به سرنگونی طالبان بر «شعار یا تصورات واهی» استوار نیست، بلکه بر آنچه او «شکست سیاسی» طالبان می‌خواند، بنا شده است.

به گفته ضیا، طالبان با وجود در اختیار داشتن تمام امکانات حکومتی در نزدیک به پنج سال گذشته نتوانسته‌ است مشروعیت ملی، رضایت عمومی و مقبولیت بین‌المللی به دست آورد.

رهبر جبهه آزادی همچنین گفت که مبارزه مسلحانه علیه طالبان تنها به چند واحد نظامی در یک منطقه محدود نیست، بلکه از نارضایتی سیاسی، محرومیت زنان، حذف اقوام و جریان‌های سیاسی، سرکوب نیروهای پیشین امنیتی و بسته‌شدن راه‌های تغییر مسالمت‌آمیز تغذیه می‌کند.

او تاکید کرد که جبهه آزادی خود را «جایگزین مردم افغانستان» نمی‌داند و سرنگونی طالبان را نیز صرفاً نتیجه عملیات نظامی نمی‌داند.

او افزود که گذار به مرحله بعد، تنها با افزایش حملات ممکن نیست. مقاومت به «گسترش سازماندهی سیاسی، پیوند با جامعه، انسجام فرماندهی، حضور در مناطق بیشتر و ایجاد یک بدیل معتبر برای آینده افغانستان» نیاز دارد.

ضیا در پاسخ به این پرسش که اگر طالبان پنج سال دیگر نیز در قدرت بمانند، آیا جبهه آزادی شکست راهبرد مقاومت نظامی را خواهد پذیرفت، گفت هر رهبری باید برای استراتژی خود معیار سنجش داشته باشد.

آقای ضیا گفت که اگر مقاومت نتواند در یک دوره معقول پایگاه اجتماعی خود را گسترش دهد، ساختار سیاسی منظم ایجاد کند، ظرفیت میدانی خود را افزایش دهد و برای انتقال قدرت چشم‌اندازی معتبر ارائه کند، راهبرد موجود باید بازنگری شود.

ضیا پنج معیار را برای ارزیابی عملکرد جبهه آزادی برشمرد: گسترش حمایت داخلی، افزایش انسجام و ظرفیت سازمانی، پیشرفت سیاسی، تغییر در رفتار و محاسبات طالبان و جلب اعتماد عمومی.

او گفت اگر مردم جبهه آزادی را به‌عنوان «عامل ادامه جنگ» ببینند، این جبهه باید در روش خود تجدیدنظر کند. به گفته ضیا، مبارزه مسلحانه برای جبهه آزادی «عقیده تغییرناپذیر یا هدف مستقل» نیست، بلکه ابزاری است که پس از بسته‌شدن راه‌های سیاسی به مردم تحمیل شده است.

او افزود اگر روزی یک مسیر واقعی، تضمین‌شده و قابل اعتماد برای انتقال قدرت، انتخابات آزاد، مشارکت مردم و حفظ حقوق اساسی شهروندان ایجاد شود، «هیچ نیروی مسئولی نباید جنگ را بر سیاست ترجیح دهد.»

تکیه بر نیروهای داخل افغانستان

رهبر جبهه آزادی در پاسخ به نقش کشورهای خارجی گفت که تجربه دولت پیشین و توافق دوحه نشان داد که افغانستان نباید به حمایت خارجی وابسته باشد و حکومتی که از بیرون ساخته شود، با تغییر سیاست همان حامیان خارجی نیز از میان برود.

رهبر جبهه آزادی تأکید کرد که استراتژی مخالفان نباید بر انتظار برای مداخله نظامی خارجی استوار باشد.

او نیروهای پیشین امنیتی را یکی از ظرفیت‌های مهم مقاومت دانست. ضیا گفت: «هزاران افسر و سرباز مسلکی پس از سقوط نظام از ساختار دولت کنار گذاشته شدند، اما تجربه، پیوندهای محلی و ظرفیت سازمانی آنان از میان نرفته است.»

او از بدخشان و ننگرهار به‌عنوان مناطقی یاد کرد که در گذشته از مراکز مهم تامین نیروی انسانی ارتش و نهادهای امنیتی دولت پیشین بودند.

به باور ضیا، مسیر تغییر از «گسترش نارضایتی به سازمان‌یافتگی، از سازمان‌یافتگی به مقاومت ملی و از مقاومت ملی به ایجاد یک بدیل سیاسی معتبر» می‌گذرد. با این حال، او تاکید کرد که این به معنای بی‌نیازی از جامعه جهانی نیست.

ضیا گفت که افغانستان در خلأ جغرافیایی قرار ندارد و حمایت سیاسی بین‌المللی از حقوق مردم افغانستان، فشار دیپلوماتیک برای رعایت حقوق بشر، جلوگیری از مشروعیت‌بخشی یک‌جانبه به طالبان و تعامل با نیروهای دموکراتیک افغانستان اهمیت دارد.

او گفت جبهه آزادی از جامعه جهانی نمی‌خواهد برای این جبهه بجنگد یا حکومت افغانستان را تعیین کند، بلکه انتظار دارد طالبان را صرفاً به دلیل کنترول نظامی بر افغانستان، نماینده مشروع مردم این کشور نشناسد.

افغانستان پسا طالبان

یاسین ضیا گفت که جبهه آزادی تنها برای ساقط کردن طالبان نمی‌جنگد و مخالفان این گروه باید برای روز پس از تغییر قدرت نیز برنامه داشته باشند. به گفته او، نیرویی که تنها توان جنگیدن داشته باشد، برای افغانستان کافی نیست. چنین نیرویی باید بتواند مانع فروپاشی دولت، انتقام‌جویی و بازگشت هرج‌ومرج شود.

او گفت: «هدف ما صرفاً ساقط‌ کردن یک گروه نیست. هدف، انتقال افغانستان از حاکمیت مسلحانه و غیرپاسخ‌گو به یک نظم قانونی، انتخابی و فراگیر است.» ضیا تأکید کرد که اگر آنها برای فردای طالبان برنامه نداشته باشند، حتی موفقیت نظامی نیز الزاماً به ثبات و امنیت در کشور منجر نخواهد شد.

رهبر جبهه آزادی افزود: «ما برای گرفتن جای طالبان مبارزه نمی‌کنیم، برای پایان‌دادن به نظامی مبارزه می‌کنیم که قدرت را ملک انحصاری یک گروه مسلح می‌داند.»

یاسین ضیا از مقام‌های ارشد امنیتی حکومت پیشین افغانستان بود و در دوره جمهوریت، ریاست ستاد ارتش و معاونیت ریاست عمومی امنیت ملی را بر عهده داشت.

بر اساس گزارشی که روز چهارشنبه از سوی نهاد زنان سازمان ملل منتشر شد، نزدیک به سه‌چهارم زنان گفته‌اند که بدون محرم مرد هنگام بیرون رفتن از خانه احساس امنیت نمی‌کنند. بیش از نیمی از آنان نیز گفته‌اند که از رفتن به مکان‌های عمومی، از جمله بازارها و مراکز درمانی، خودداری می‌کنند.

این گزارش در آستانه پنجمین سالگرد بازگشت طالبان به قدرت منتشر شده است. نهاد زنان سازمان ملل می‌گوید افغانستان تنها کشور جهان است که دختران در آن از آموزش متوسطه و زنان از تحصیل در دانشگاه محروم‌اند.

این نهاد در بیانیه‌ای گفت: «پنج سال پس از تسلط طالبان، حقوق نیمی از جمعیت افغانستان به‌گونه نظام‌مند از بین رفته و این وضعیت در جهان بی‌سابقه است.»

به گفته نهاد زنان سازمان ملل، طالبان از زمان بازگشت به قدرت بیش از ۱۰۰ فرمان و دستور علیه زنان و دختران صادر کرده است. این نهاد می‌گوید که این دستورها تبعیض علیه زنان را نهادینه کرده و بحران حقوق بشری در افغانستان را شدیدتر کرده است.

طالبان می‌گوید که حقوق زنان را براساس برداشت خود از شریعت اسلامی و فرهنگ افغانستان رعایت می‌کند. این گروه، گزارش‌ها و توصیه‌های سازمان ملل را دخالت در امور داخلی افغانستان توصیف می‌نماید.

گزارش سازمان ملل نشان می‌دهد که محدودیت‌ها و رفتار طالبان بر وضعیت روانی زنان نیز اثر گذاشته است. هفت زن از هر ۱۰ زن شرکت‌کننده در این بررسی، سلامت روانی خود را «بد» یا «بسیار بد» توصیف کرده‌اند. آنان انزوا، از دست دادن فرصت‌های اجتماعی و شغلی را از عوامل اصلی وخامت وضعیت روانی خود دانسته‌اند.

نهاد زنان سازمان ملل همچنین می‌گوید که فرمان‌های تازه طالبان حمایت‌های حقوقی از زنان را بیش از پیش کاهش داده است. به گفته این نهاد، مقرراتی که امسال وضع شده، برابری زنان و مردان در برابر قانون را از میان برده، اختیار مردان را در زندگی زناشویی افزایش داده و طلاق گرفتن را برای زنان دشوارتر کرده است.

زنان در بازار کار نیز حضور بسیار محدودی دارند. بر اساس این گزارش، تنها هفت درصد زنان شاغل‌اند، در حالی که این رقم در میان مردان به ۸۴ درصد می‌رسد.

یونسکو نیز روز سه‌شنبه اعلام کرد که از زمان بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، حدود ۲.۴ میلیون دختر افغان از آموزش متوسطه محروم شده‌اند.

نهاد زنان سازمان ملل گفته است که یافته‌های این گزارش بر پایه نظرسنجی خانه‌به‌خانه از دو هزار و ۱۹۰ نفر در ماه‌های فبروری و مارچ ۲۰۲۵ و نظرسنجی تلفنی از دو هزار و ۸۱۱ نفر در ماه‌های اپریل و می ۲۰۲۶ تهیه شده است.