جمهوری اسلامی از تنگه هرمز برای فشار بر اقتصاد امریکا و جهان، به خصوص بخش انرژی، بهره میگیرد. تهران با بستن این تنگه در برابر محاصره اقتصادی امریکا ایستادگی کرده و امیدوارست که نهایتاً واشنگتن زیر فشار داخلی و بین المللی پذیرش خواستههای تهران در توافقنامه اسلام آباد را بپذیرد.
با این حال به نظر میرسد که فشار اقتصادی امریکا بر ایران از طریق تشدید محاصره دریایی و انطباق اقتصاد جهانی با بسته شدن تنگه هرمز از موثریت این اهرم فشار تهران رو به روز می کاهد.
خبرگزاری رویترز در تحلیلی نوشت که شش ماه پس از جنگی که بازارهای جهانی را تکان داد و خلیج فارس را تا آستانه درگیری گستردهتری برد، نشانههایی دیده میشود که موازنه در این رویارویی به زیان ایران در حال تغییر است. واشنگتن اکنون با فشار اقتصادی کمسابقهای میکوشد به نتیجهای برسد که نیروی نظامی نتوانست به آن دست یابد.
منابع ایرانی و منطقهای میگویند که ایران پس از سالها زندگی زیر تحریم، اکنون با یکی از شدیدترین فشارهای اقتصادی در تاریخ جمهوری اسلامی روبهرو شده است. محاصره دریایی امریکا و تحریمهای تازه، صادرات نفت ایران را کاهش داده، دسترسی تهران به ارز خارجی را دشوارتر کرده و فشار بر اقتصاد کشور را افزایش داده است.
مقامهای امریکایی و منطقهای امیدوارند که این فشار در نهایت ایران را وادار کند عبور آزاد کشتیها از تنگه هرمز را بپذیرد. این تنگه مسیر عبور حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان است.
محاسبه واشنگتن این است که ایران در وضعیت کنونی بیش از آنچه به اقتصاد دیگر کشورها آسیب میزند، خود زیان میبیند. کاهش صادرات نفت، درآمدهای حکومت ایران را پایین آورده، اما اخلال در کشتیرانی در تنگه هرمز نتوانسته شوک اقتصادی بزرگی را که تهران انتظار داشت ایجاد کند. بازارهای انرژی تا حدی با شرایط جدید سازگار شدهاند و منابع جایگزین نیز همچنان به بازار میرسند.
آرش عزیزی، تحلیلگر ایرانی، میگوید: «موازنه قدرت کمی به زیان ایران تغییر کرده است.» از نظر او، تهران بخشی از اهرمی را که در تنگه هرمز در اختیار داشت از دست داده، زیرا نتوانسته این آبراه را به طور کامل ببندد. در مقابل، محاصره دریایی امریکا فشار محسوسی بر ایران وارد کرده است.
به گفته عزیزی، تهران انتظار داشت که اخلال در تنگه هرمز شوک بزرگی به اقتصاد جهانی وارد کند و واشنگتن را به میز مذاکره برگرداند، اما چنین اتفاقی نیفتاد. کشورهای دیگر با شرایط تازه سازگار شدند و همین مسئله محدودیت توان ایران برای واردکردن فشار اقتصادی بر منطقه و جهان را آشکار کرد.
با این همه، هنوز معلوم نیست که این فشار برای وادارکردن تهران به عقبنشینی کافی باشد. منابع منطقهای رویترز گفتند که ایران نتوانسته هزینهای را که انتظار داشت اراده واشنگتن را بشکند، تحمیل کند، اما در عین حال نشانهای هم دیده نمیشود که تهران از خواستههای خود برای کاهش تحریمها، دسترسی به داراییهای مسدودشده و به رسمیت شناختهشدن نقش امنیتیاش در تنگه هرمز دست کشیده باشد.
سه منبع ارشد ایرانی به رویترز گفتند که تحمل کمپین محاصره و تحریم از سوی امریکا برای تهران هر روز دشوارتر میشود. اقدامات و تحریمهای اخیر واشنگتن، دسترسی ایران به ارز خارجی، واردات کالا و شبکههای مالی جهانی را که در سالهای گذشته به سرپا ماندن اقتصاد کمک کرده بود، به شدت محدود کرده است.
نگرانی اصلی رهبران ایران این است که وخامت اوضاع اقتصادی، افزایش قیمتها، کاهش تجارت و فشار بر درآمد خانوادهها بار دیگر زمینه اعتراضهای سراسری را فراهم کند. مقامها همچنین از کمبود برخی کالاهای وارداتی مهم، از جمله سوخت و گندم، ابراز نگرانی کردهاند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری امریکا، استراتژی واشنگتن را «ضربه دوگانه» توصیف کرده است. به گفته او، امریکا محاصره دریایی را با «سختترین تحریمهای تاریخ» علیه ایران ترکیب کرده است. بسنت به سیانبیسی گفت: «این در مورد ایران کار خواهد کرد و ما این نظام را فرو خواهیم پاشید.»
برخی مقامهای امریکایی، اسرائیلی و منطقهای امیدوارند که فشار اقتصادی در نهایت پیامد سیاسی پیدا کند، اعتراضها را افزایش دهد، شکاف در میان رهبران جمهوری اسلامی را عمیقتر کند و تسلط حکومت بر قدرت را تضعیف کند.
اما این ارزیابی مخالفانی هم دارد. برخی مقامها و کارشناسان یادآوری میکنند که تلاش برای بیثباتکردن جمهوری اسلامی برای چند دهه سابقه دارد و حکومت ایران نیز بارها نشان داده که برای سرکوب مخالفان آمادگی دارد. از نگاه آنها، رهبران ایران ممکن است بار دیگر مقاومتر از چیزی باشند که مخالفان شان انتظار دارند.
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین امریکا، هشدار میدهد که واشنگتن مشکلات اقتصادی ایران را بیش از حد نشانه موفقیت سیاست خود میداند. به گفته او، وضعیت پیچیدهتر است. تهران همچنان میخواهد نشان دهد که توان کنترول تنگه هرمز را دارد، اما همزمان در استفاده از نیروی نظامی حسابشده عمل میکند و گزینه تشدید بیشتر تنش را نیز کنار نگذاشته است.
راس میگوید که سپاه پاسداران ممکن است به این نتیجه رسیده باشد که ایران میتواند فشار اقتصادی را تحمل کند و به جای مصالحه، منتظر کماثر شدن فشار امریکا بماند.
او گفت: «ایرانیها همواره از نظر میزان مقاومت ما را غافلگیر کردهاند.» راس تردید دارد که فشار اقتصادی و نظامی به تنهایی تهران را وادار به عقبنشینی کند. از نظر او، تندروها ممکن است تصور کنند که میتوانند این دوره را پشت سر بگذارند و در نهایت به خواستههای خود برسند.
بورجو اوزچلیک، پژوهشگر ارشد موسسه خدمات متحد سلطنتی، میگوید که دوام این مقاومت فقط به توان حکومت در تحمل فشار اقتصادی بستگی ندارد. میزان تحمل جامعه نیز تعیینکننده است.
به گفته او، فشار اقتصادی خطر اعتراضهای عمومی را افزایش میدهد، اما در حال حاضر فضای جنگی بر بخش قابل توجهی از جامعه اثر گذاشته است. مداخله نظامی خارجی، تلفات غیرنظامیان و این برداشت که ایران درگیر رویارویی گستردهتری با نظم تحت رهبری امریکا است، نوعی حمایت میهنپرستانه از دولت ایجاد کرده یا دستکم باعث شده بخشی از جامعه صبر و تحمل بیشتری در برابر حکومت نشان دهد.
همین وضعیت بنبست را پیچیدهتر از چیزی کرده که واشنگتن شاید انتظار داشت. فشار اقتصادی بر ایران سنگینتر شده، اما سپاه پاسداران ممکن است تحمل این فشار، همراه با حفظ تهدید تشدید درگیری را خود بخشی از اهرم چانهزنی بداند، نه دلیلی برای امتیازدادن.
به گفته منابع منطقهای، پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا ایران از فشارها آسیب دیده است یا نه. مسئله این است که آیا این آسیب پیش از آنکه دو طرف بار دیگر به سوی رویارویی بروند، به اندازهای خواهد رسید که تهران را به مصالحه وادار کند.
راس معتقد است که یکی از روشنترین راهها برای رسیدن به توافق، حل اختلاف بر سر دریافت هزینه از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز است. ایران میتواند از مطالبه عوارض عبور صرفنظر کند، اما در عین حال حق دریافت هزینه برای خدمات مشروع ناوبری، امنیتی یا زیستمحیطی را برای خود حفظ کند.
چنین توافقی میتواند به هر دو طرف اجازه دهد که نتیجه را به عنوان دستاورد پیروزی خود عرضه کنند و تهران نیز بدون آنکه عقبنشینیاش به شکل تسلیم دیده شود، از موضع فعلی فاصله بگیرد.
راس گفت: «اگر بتوانید اعلام کنید که تنگه دوباره باز شده است، فکر میکنم ترامپ توافق خواهد کرد.»
