روزنامهنگار
ابراهیم کالن، رئیس استخبارات ترکیه و حمد بن خمیس الکبیشی، معاون شورای امنیت قطر در سفری غیرمنتظره به کابل رفتند و با مقامهای ارشد طالبان، از جمله عبدالغنی برادر، معاون رئیسالوزرا، سراجالدین حقانی، وزیر داخله، عبدالحق وثیق، رئیس استخبارات و یعقوب مجاهد، وزیر دفاع، دیدار کردند.
آنان به قندهار نیز رفتند. منابع به افغانستان اینترنشنال گفتند که در قندهار با ملا شیرین و حلقه نزدیک هبتالله دیدار کردهاند. هنوز روشن نیست که با شخص هبتالله دیدار داشتهاند یا خیر. پیش از این، نخستوزیر قطر تنها مقام خارجی بوده که با هبتالله دیدار کرده است.
این سفر در مقطع حساسی صورت میگیرد. نگرانی از تشدید فعالیت گروههای تروریستی، مانند القاعده و داعش، در خاک افغانستان، درگیریها میان امریکا و ایران، درگیری حوثیها با عربستان سعودی و ابهام و پیچیدهشدن روابط طالبان و پاکستان میتواند از مهمترین موضوعات مورد بحث در این سفر باشد.
مبارزه با تروریسم
هیئت ترکیه و قطر که روابط نزدیکی با غرب دارند، حامل پیامی برای طالبان است. اخیراً، در سالروز حملات مرگبار یازدهم سپتامبر، حمزه بن لادن، فرزند اسامه بن لادن، در پیامی بار دیگر غرب و امریکا را تهدید کرد. ناظران با اشاره به لباس و پسزمینه ویدیوی حمزه بن لادن معتقد هستند که احتمالا وی در افغانستان باشد.
این موضوع، آن هم در سالروز حملات یازدهم سپتامبر، تهدیدی فوری و جدی برای امریکا و غرب است. امریکا از القاعده نگران است. به خاطر القاعده، بیست سال در افغانستان جنگید. هرگونه اقدام مجدد القاعده در امریکا ممکن است برای رهبران این کشور پیامدهای سنگینی داشته باشد.
از این رو، ترکیه، بهعنوان عضو ناتو که خود نیز نگران فعالیت القاعده و داعش در افغانستان و در همسایگیاش، سوریه و عراق است، برای اتمام حجت با طالبان به کابل رفته است. هدف این است که طالبان اجازه ندهند افغانستان بار دیگر به محل پرورش تروریسم و سازماندهی حملهای شبیه یازدهم سپتامبر علیه امریکا و متحدان منطقهای و غربیاش تبدیل شود.
مایک والتز، نماینده امریکا در شورای امنیت سازمان ملل روز چهارشنبه در نشست این شورا، طالبان را به پناه دادن به گروههای تروریستی متهم کرد و گفت آنچه در افغانستان رخ میدهد، به مرزهای این کشور محدود نمیماند.
مسئله احیای مجدد تروریسم بار دیگر به اجندای نشستهای سازمان ملل متحد و شورای امنیت برگشته است. در جلسه شورای امنیت به مناسبت سالروز حملات یازدهم سپتامبر، اکثریت کشورها از ظهور مجدد تروریسم از خاک افغانستان ابراز نگرانی کردند.
ترکیه میخواهد بداند چه گروههایی در افغانستان حضور دارند و چه پیوند و ارتباطی با طالبان دارند. هرچند طالبان هرگز روابط خود با گروههای تروریستی را فاش نکردهاند و از حمایت آنان دست برنداشتهاند.
کار ناتمام میانجیگری
ترکیه و قطر هر دو میان طالبان و پاکستان میانجیگری کردند. میانجیگری نافرجام بود، چرا که طالبان و پاکستان کوتاه نیامدند و پس از چند دور گفتوگو و رایزنی در دوحه، استانبول، ریاض و اورومچی، به نتیجهای نرسیدند. احتمال میرود که آشتی میان طالبان و پاکستان بخشی از اجندای سفر باشد. هرچند هیچ خوشبینیای نسبت به بهبود روابط میان دو طرف وجود ندارد.
پاکستان از طالبان عبور کرده و اکنون میزبان مخالفان این گروه است. اسلامآباد حتی آخرین گروههای افغان دارای مجوز، از جمله دانشجویان را نیز اخراج میکند و روابط تجارتی و دیگر مناسبات دو طرف عملا قطع شده است.
در مقابل، طالبان به هند نزدیکتر شده و بعید است روابط طالبان و اسلامآباد دوباره به حالت عادی برگردد. با این حال، کشورهای میانجی هنوز از تلاش برای گفتوگو و بازگرداندن دو طرف به میز مذاکره دست نکشیدهاند.
مشاهد حسین، سیاستمدار شناخته شده پاکستانی نوشت که ترکیه بهعنوان یک کشور برادر برای پاکستان و دوست خوب افغانستان، میتواند همراه با چین نقش مهمی در ایجاد پل ارتباطی میان اسلامآباد و کابل ایفا کند.
او با اشاره به گفتوگوهای پاکستان و طالبان در ماه اپریل بهترتیب در ارومچی و استانبول گفت که اکنون زمان آن است که تنشها کاهش داده شود.
ممکن است ترکیه از طالبان بخواهد که دست از حمایت تیتیپی بردارد و به نگرانیهای پاکستان رسیدگی کند. ترکیه شریک استراتژیک منطقهای پاکستان است و به نوعی میتواند در روابط پاکستان با طالبان نیز نمایندگی کند. ترکیه اخیراً پیمان مشترکی با پاکستان و عربستان بسته است که بر بنیاد آن، حمله به یکی، حمله به دیگری تلقی میشود.
با این حال، ذاکر جلالی، مقام وزارت خارجه طالبان نوشت که ترکیه جایگاه مهمی در سیاست خارجی آنان دارد. او گفت که «نقش ترکیه در ترویج ثبات در افغانستان و منطقه از اهمیت قابل توجهی برخوردار است.»
همزمان، گزارشهایی وجود دارد که هیئت ترکیه از کابل به اسلامآباد رفته است.
دفاع از حرمین شریفین
این هیئت عالیرتبه امنیتی در حالی به کابل سفر میکند که «حرمین شریفین»، قبله مسلمانان، آماج حملات شورشیان حوثی شیعه است. ناظران اتفاق نظر دارند که وضعیت پیشآمده در عربستان سعودی و حملات حوثیهای مورد حمایت ایران به مکه ممکن است بخش مهمی از اجندای سفر مقامها به کابل باشد.
اگر حملات کور حوثیها ادامه یابد، عربستان چارهای جز مراجعه به کشورهای اسلامی برای دفاع از حرمین شریفین ندارد. تمام کشورهای اسلامی دفاع از حرمین شریفین را وظیفه مقدس دینی و اسلامی خود میدانند.
در این میان، نقش طالبان برجسته است. طالبان تنها نیرویی شبیه حوثیها است. آیا طالبان نیرو میفرستند؟ هنوز روشن نیست. اما جنبشهای جهادی افغان سابقه فرستادن نیرو به کشورهای دیگر را دارند. حزب اسلامی صدها نیرو در جنگ آذربایجان و ارمنستان فرستاد تا از مسلمانان آذربایجان حمایت کند.
با این حال، یک مسئله وجود دارد و آن این است که پاکستان چنین چیزی را نمیخواهد. زیرا هرگونه مشارکت طالبان در این جنگ، روابط طالبان با عربستان سعودی و سایر کشورهای منطقه را بهبود میبخشد. این را پاکستان نمیخواهد.
یک مقام ارشد سابق افغانستان گفت که طالبان امکان فرستادن نیرو را دارند، با این حال پاکستان نمیخواهد. این امر باعث نزدیکی طالبان با عربستان سعودی میشود. اگر عربستان خواهان کمک جهان اسلام برای دفاع از حرمین شریفین باشد، طالبان حاضر به کمک هستند.
کنترول میدان کابل
علاوه بر این، یک منبع گفت که احتمالا بخشی از آجندای سفر مسئله میدان هوایی کابل باشد. میدان هوایی کابل در کنترول امارات متحده عربی است. قطر و ترکیه از دیرباز علاقهمند کنترول میدان بودهاند، اما موفق نشدهاند. احتمال میرود که کنترول و مدیریت میدان نیز جزو اجندای سفر باشد.
علاوه بر این، ترکیه میزبان رهبران مخالف است. ممکن است طالبان از این کشور بخواهند که جلو آنان را بگیرد. با این حال، سفر مهمی است و باید منتظر نتایج آن بود.
او تنها سه ماه پس از ورود ارتش شوروی به افغانستان به این کشور رفت؛ سقوط حکومت داکتر نجیبالله را دید، در روزهای نخست ظهور طالبان با رهبران این گروه در قندهار چای و فانتا نوشید، ظهور اسامه بن لادن را از نزدیک دنبال کرد، در تهیه یکی از نخستین مصاحبههای مهم با رهبر القاعده نقش داشت، ترور احمدشاه مسعود و حملات ۱۱ سپتامبر را دنبال کرد و در نهایت، پس از بازگشت طالبان به قدرت، به زندان افتاد.
از تهاجم شوروی تا سقوط حکومت نجیبالله
پیتر جوونال فقط یک خبرنگار خارجی نیست که برای مدتی افغانستان را پوشش داده باشد.
وقتی از این کشور صحبت میکند، روایتش بیشتر شبیه روایت کسی است که بخشی از تاریخ افغانستان را زندگی کرده است.
او حتی در جریان گفتوگو، گاهی از واژهها و اصطلاحات رایج افغانستان استفاده میکند؛ نشانهای از پیوندی که در طول سالها با این کشور پیدا کرده است.
جوونال میگوید: «سه ماه بعد از ورود ارتش شوروی برای نخستین بار به افغانستان رفتم. بیش از ۷۰ بار به این کشور سفر کردهام».
او در جریان جهاد و سالهای پس از آن، هم به جبهات جنگ رفت و هم شاهد تحولات سیاسی و نظامی افغانستان بود.
در سال ۱۹۹۲، هنگام سقوط حکومت داکتر نجیبالله، جوونال در کابل حضور داشت و آغاز فصل تازهای از تاریخ افغانستان را از نزدیک دید؛ فصلی که به جنگهای داخلی و فروپاشی بیشتر نظم سیاسی کشور انجامید.
فانتا نوشیدن با ملا برادر
یکی از بهیادماندنیترین دیدارهای دوران حرفهای جوونال در سال ۱۹۹۴ رخ داد.
قندهار بهتازگی به دست طالبان سقوط کرده بود و این گروه هنوز به قدرتی سراسری تبدیل نشده بود.
جنوب افغانستان در آن زمان با ناامنی و هرجومرج گسترده روبهرو بود. پاسگاههای متعدد در مسیرها ایجاد شده بود، از مسافران پول گرفته میشد و زندگی مردم عادی تحت تأثیر ناامنی قرار داشت.
جوونال میگوید: «میان سپینبولدک و قندهار ۱۴ پوسته وجود داشت. هر کدام مقداری پول از مسافران میگرفتند. برای مردم عادی وضعیت بسیار بد بود».
او تنها چهار روز پس از سقوط قندهار با عبدالغنی برادر، معاون فعلی اقتصادی رئیسوزرای طالبان، دیدار کرد.
به گفته جوونال، در آن مقطع بخش قابل توجهی از مردم جنوب از طالبان حمایت میکردند، زیرا امیدوار بودند این گروه به ناامنی پایان دهد.
اما ملاقات او با رهبران طالبان در ابتدا چندان دوستانه به نظر نمیرسید.
طالبان از گزارشی که بیبیسی درباره این گروه منتشر کرده بود خشمگین بودند و حتی صحبت از بازداشت نخستین خبرنگار غربی در میان بود.
اما چند دقیقه بعد فضای دیدار تغییر کرد.
جوونال میگوید: «مترجمم از ملا برادر پرسید: برایش کوکاکولا میدهی یا فانتا؟ ملا برادر رو به من کرد و گفت: کدام را میخواهی؟ همان لحظه فهمیدم که خطر رفع شده است».
یک پرسش ساده درباره کوکاکولا یا فانتا، در آن لحظه برای جوونال معنای دیگری داشت؛ او فهمیده بود که احتمال بازداشتش از میان رفته است.
مردی که با همه طرفها چای نوشید
برخلاف بسیاری از خبرنگاران خارجی، جوونال پس از پایان مأموریتهایش همیشه افغانستان را ترک نمیکرد.
گاهی روزها و هفتهها بیشتر میماند، با فرماندهان، بزرگان قومی و مردم عادی گفتوگو میکرد و روابطی میساخت که سالها دوام مییافت.
او میگوید: «دوست نداشتم فقط از مردم فیلم بگیرم و بعد ناپدید شوم».
همین رویکرد بعدها به یکی از مهمترین سرمایههای حرفهای او تبدیل شد.
وقتی خبرنگار به میانجی تبدیل شد
شناخت جوونال از جامعه و شبکههای محلی افغانستان تنها به تهیه گزارشهای اختصاصی محدود نشد.
او در مقاطع مختلف برای آزادی زندانیان و گروگانها نیز تلاش کرد.
به گفته خودش، در سال ۲۰۰۴ در آزادی سه کارمند سازمان ملل متحد که در کابل ربوده شده بودند نقش داشت. او همچنین در آزادی شماری از زندانیان پاکستانی اسیر نزد جبهه متحد و تعدادی از سربازان شوروی که پس از خروج نیروهای شوروی در افغانستان باقی مانده بودند، مشارکت کرد.
جوونال میگوید در طول سالهای حضورش در افغانستان در آزادی دهها زندانی و گروگان نقش داشته است.
او معتقد است بسیاری از اختلافها در افغانستان را میتوان از طریق گفتوگو حل کرد.
«اگر شرایط را برای افغانها توضیح دهید و با آنها محترمانه برخورد کنید، معمولاً گوش میدهند».
پشت صحنه مصاحبه معروف اسامه بن لادن
در سال ۱۹۹۷، جوونال در تهیه مصاحبه معروف شبکه سیانان با اسامه بن لادن نقش داشت؛ زمانی که هنوز کمتر کسی تصور میکرد نام بن لادن چند سال بعد به یکی از شناختهشدهترین نامها در سیاست و امنیت جهان تبدیل شود.
جوونال درباره رابطه بن لادن با طالبان میگوید: «طالبان به او پناه داده بودند، چون در دوران جهاد از افغانها حمایت کرده بود و پول و امکانات در اختیارشان قرار داده بود».
او درباره میزان آگاهی طالبان از برنامههای القاعده نیز دیدگاه مشخصی دارد: «من تقریبا مطمئن هستم که طالبان نمیدانستند او حملات علیه آمریکا را برنامهریزی میکند».
چهار سال بعد، نام بن لادن در صدر اخبار جهان قرار گرفت و افغانستان بار دیگر به مرکز توجه بینالمللی تبدیل شد.
اما پیش از آن، این کشور شاهد یکی از مهمترین ترورهای تاریخ معاصر خود بود.
ترور احمدشاه مسعود؛ دو روز پیش از ۱۱ سپتامبر
نهم سپتامبر ۲۰۰۱، احمدشاه مسعود، فرمانده جبهه متحد، در یک حمله انتحاری ترور شد.
جوونال در آن زمان در پاکستان بود. او به یاد میآورد که در ساعات نخست، خبر کشته شدن مسعود به صورت رسمی تأیید نمیشد.
«در ابتدا خبر کشته شدن مسعود را تأیید نمیکردند، چون نگران بودند روحیه جبهه متحد آسیب ببیند».
از نگاه جوونال، مسعود یکی از چهرههای مهم تاریخ معاصر افغانستان بود.
«او یکی از معدود افغانهایی بود که برای افغانستان میجنگید. از دست رفتن او یک ضایعه بزرگ برای افغانستان بود».
مصاحبه طاهر قادری با پیتر جوونال را اینجا بشنوید.
روزی که جهان تغییر کرد
یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱، جوونال در هتل پرل کانتیننتال پیشاور بود. او میگوید: «در سیانان دیدم که هواپیماها به برجهای تجارت جهانی برخورد کردند».
در آن لحظه هنوز مشخص نبود که این حملات چه پیامدهایی برای جهان و به ویژه افغانستان خواهد داشت.
اما چند هفته بعد، افغانستان بار دیگر در مرکز سیاست جهانی قرار گرفت.
حکومت طالبان سقوط کرد، نیروهای امریکایی و متحدانشان وارد افغانستان شدند و جنگی آغاز شد که نزدیک به دو دهه ادامه یافت.
افغانستان؛ کشوری که او هرگز رهایش نکرد
در تمام این سالها، افغانستان برای جوونال فقط محل کار نبود. او ویرانی، آوارگی و قربانیان جنگ را از نزدیک دیده است.
«من دیدهام که راکتها چگونه غیرنظامیان را میکشند. دیدهام که افرادی در کنارم جان دادهاند. این چیزهایی نیست که بتوان فراموش کرد».
از نگاه او، مردم عادی همواره بزرگترین قربانیان جنگ بودهاند.
مردی که روزی خودش زندانی طالبان شد
در سال ۲۰۲۱، پس از بازگشت طالبان به قدرت، رابطه جوونال با افغانستان بار دیگر وارد مرحلهای متفاوت شد.
این بار او نه در نقش خبرنگار و نه در نقش میانجی، بلکه خودش به عنوان یک بازداشتشده با طالبان روبهرو شد.
مردی که سالها برای آزادی دیگران تلاش کرده بود، این بار پشت درهای یک مرکز بازداشت طالبان قرار گرفت.
با این حال، خودش میگوید آرامش خود را حفظ کرده بود.
«بنابر یک سوء تفاهم طالبان من را بازداشت کردند. من واقعا آرام بودم، چون میدانستم که از من مراقبت خواهد شد. بزرگترین نگرانی من این بود که خانوادهام ندانند کجا هستم».
امیدی که هنوز زنده است
پس از دههها جنگ، سقوط حکومتها، مداخلات خارجی و بحرانهای پیاپی، جوونال که حالا در انگلستان زندگی میکند همچنان برای افغانستان امیدوار است.
«فکر میکنم افغانستان میتواند این چرخه را بشکند. هنوز فرصت وجود دارد. بخش بزرگی از مشکلات افغانستان از نفوذ خارجی و پول خارجی ناشی شده است».
به باور او، راهحل نهایی باید از داخل افغانستان شکل بگیرد. «از نظر سیاسی، باید اجازه داده شود افغانها مشکلات خود را خودشان حل کنند».
اما پس از همه این سالها، وقتی از افغانستان صحبت میکند، هنوز یک جمله را تکرار میکند: «من هنوز امید دارم».
شاید همین امید، بهترین نقطه پایان برای داستان مردی باشد که بیش از چهار دهه تاریخ افغانستان را از نزدیک دیده، اما هنوز باور دارد فصلهای این داستان به پایان نرسیدهاند.
