یورش طالبان به خانه حامد کرزی، رئیسجمهور سابق افغانستان موجی از واکنشهای فعالان سیاسی و کاربران شبکههای اجتماعی برانگیخت. منتقدان با اشاره به بیتی از گلستان سعدی «ترحم بر پلنگ تیز دندان ستمکاری بود بر گوسفندان» این اقدام را نشاندهنده شکست سیاست تعامل با طالبان عنوان کردهاند.
افراد طالبان روز چهارشنبه، اول میزان به خانه حامد کرزی، رئيسجمهور سابق افغانستان یورش برده و جمعی از مردم را متفرق کردند که به دیدار او رفته بودند. این اقدام با واکنشهای گستردهای همراه شد.
برخی از یورش طالبان به خانه حامد کرزی انتقاد کرده و آن را نقض حریم خصوصی و نشانهای از هراس طالبان از نفوذ سیاسی او دانستند، گروهی دیگر این برخورد را پیامد سالها دلخوشی کرزی به تعامل گروهی دانستند که «به هیچ اصلی پایبند نیست.»
مسلم شیرزاد، فعال سیاسی در برنامه بحث روز افغانستان اینترنشنال گفت: «دیدارهای کرزی به مذاق برخی از طالبان خوشایند نیست و آنها میخواهند او را خاموش کنند. این اقدام طالبان درسی برای تمامی لابیگران تعامل با این گروه است.»
او همچنین تاکید کرد که طالبان باید با احترام با کرزی برخورد کند.
یک کاربر در شبکه اجتماعی اکس از تحقیر چهرههای سیاسی انتقاد کرد و نوشت که «حامد کرزی هر روز از طرف برادرانش تحقیر میشود.»
کاربر دیگری با انتقاد از این اقدام طالبان نوشت «لابیگران طالب شب و روز داد میزنند که باید همراه این گروه تعامل شود. آیا این گروه اصلا قابل تعامل است؟»
سمیع یوسفزی، خبرنگار و تحلیلگر سیاسی نیز از یورش به خانه این مقام بلندپایه پیشین انتقاد کرد.
او گفت: «یک رئیسجمهور سابق بیسلاح در میان مردم زندگی میکند اما یک نظام حاکم مسلح، در اطراف خانه او نیروهای امنیتی مستقر میکند. این وضعیت، حرفهای زیادی را درباره نگرانیهای سیاسی و بیاعتمادی نظام حاکم بیان میکند.»
امینالله حبیبی، کارشناس نیز معتقد است که ممانعت طالبان از دیدار مردم با حامد کرزی میتواند ناشی از نگرانی این گروه از جایگاه و نفوذ سیاسی رئیسجمهور پیشین باشد.
به باور او طالبان ممکن است حضور و ارتباط کرزی با چهرههای سیاسی و مردم را تهدیدی برای موقعیت و اقتدار حکومت خود تلقی کنند.
به گفته مالکان برخی از موسسات تحصیلات عالی، طالبان بازرسیها درباره مالکیت و سهام برخی از این مراکز آموزشی تحقیق کرده است؛ اقدامی که نگرانی از تعطیلی دانشگاهها و سرگردانی هزاران دانشجو را افزایش داده است.
منابع میگویند هیئت طالبان به شماری از دانشگاههای خصوصی، از جمله دانشگاه تاج در مزارشریف، مراجعه کرده و درباره ساختار مالکیت و سهام این دانشگاهها پرسوجو کردهاند.
یک منبع معتبر که به دلیل نگرانیهای امنیتی نخواست نامش فاش شود، گفت سهامداران دانشگاه او برای حدود دو ساعت در ساختمان وزارت عدلیه نگه داشته شدند و به آنان گفته شد برای ادامه فعالیت باید دانشگاه را به این وزارتخانه واگذار کنند یا فعالیت آن را متوقف کنند.
این منبع همچنین گفت به شماری از افرادی که پیشتر در حکومت افغانستان فعالیت سیاسی داشته و در بخش آموزش عالی سرمایهگذاری کرده بودند، پیام داده شده است که جواز دانشگاههای خود را به افراد نزدیک به طالبان واگذار کنند. به گفته او، مالکان این دانشگاهها با فروش جوازهای خود موافق نیستند.
دانشگاه تاج
دانشگاه تاج در مزارشریف، مرکز ولایت بلخ، یکی از دانشگاههایی است که به گفته منابع در معرض فشار قرار گرفته است. این دانشگاه در سال ۱۳۸۹ تأسیس شده و در رشتههایی از جمله اقتصاد، طب و حقوق فعالیت دارد.
منابع میگویند هزاران دانشجو در این دانشگاه تحصیل میکنند. حدود ۲۵۰۰ دانشجوی دختر نیز پیش از ممنوعیت آموزش دختران در این دانشگاه تحصیل میکردند. تعطیلی این دانشگاه میتواند دانشجویانی را که در میانه تحصیل قرار دارند با مشکل ادامه آموزش روبهرو کند.
دانشگاه تاج امسال همچنان در حال پذیرش دانشجو بوده است.
استادان این دانشگاه نسبت به پیامدهای احتمالی توقف فعالیت آن ابراز نگرانی کردهاند و میگویند تعطیلی دانشگاه میتواند هزاران دانشجو را در وضعیت نامعلوم قرار دهد.
لغو یا تعلیق مجوز ۹ دانشگاه در یک تصمیم
فشار بر دانشگاههای خصوصی در حالی افزایش یافته است که وزارت تحصیلات عالی طالبان در ماه اسد اعلام کرد فعالیت هفت دانشگاه خصوصی را برای یک سال تعلیق و مجوز دو مرکز دیگر را لغو کرده است.
بر اساس اعلام این وزارتخانه، دانشگاههای برلاس در جوزجان، راه سعادت و ترکستان در بلخ، ازهر و برنا در بدخشان، رشاد در فاریاب و پیام در کابل برای یک سال تعلیق شدهاند. مجوز فعالیت دانشگاههای کهندژ در قندوز و خانه دانش در تخار نیز لغو شده است.
وزارت تحصیلات عالی طالبان دلیل این اقدامات را تخلفات اداری و آموزشی، از جمله نبود ساختار مدیریتی مناسب، وجود «محصلان خیالی»، مشکلات مربوط به حضور دانشجویان و کمبود تجهیزات آموزشی اعلام کرده است.
مالکان برخی از دانشگاههای تعلیقشده تلاش دارند از طریق مذاکره با وزارت تحصیلات عالی مشکل را حل کنند. مالک دانشگاه برلاس به افغانستان اینترنشنال گفته است که روندهای اداری برای حل مشکل در وزارت تحصیلات عالی در جریان است و ابراز امیدواری کرده که این مسئله حل شود.
دانشگاه دعوت؛ تغییر مدیریت پس از دستور توقف
در مورد دیگری، وزارت تحصیلات عالی طالبان مدیریت دانشگاه خصوصی دعوت را تغییر داده است.
منابع به افغانستان اینترنشنال گفتهاند که ندا محمد ندیم، وزیر تحصیلات عالی طالبان، به دانشگاه دعوت رفته و رئیس و مسئولان اداری این دانشگاه را برکنار کرده و افراد مورد نظر خود را جایگزین آنان کرده است. این اقدام پس از آن صورت گرفت که دستور توقف فعالیت دانشگاه و تخلیه ساختمانهای آن صادر شده بود.
دانشگاه دعوت توسط عبدربالرسول سیاف، رهبر پیشین جهادی افغانستان، تأسیس شده است. مالکان دانشگاه در واکنش به اقدامات طالبان، آن را تصرف این مرکز «بدون دلیل قانونی و رضایت مؤسسین» توصیف کردهاند.
بیسرنوشتی نزدیک به ۴۰۰۰ دانشجوی دانشگاه خاتمالنبیین
یکی از تازهترین موارد، لغو مجوز دانشگاه خصوصی خاتمالنبیین در کابل و شعبه آن در غزنی است.
وزارت تحصیلات عالی طالبان لغو مجوز این دانشگاه را تأیید کرده و دلیل آن را از جمله «عدم تطبیق پالیسی وزارت تحصیلات عالی»، «توهین به ارزشهای اسلامی»، استفاده نامناسب از اعتبار دانشگاه و عملکرد خلاف اصول اعلام کرده است. این وزارت گفته است دانشجویان میتوانند تحصیل خود را در دانشگاههای خصوصی دیگر ادامه دهند.
در مقابل، محمدجواد محسنی، صاحبامتیاز دانشگاه خاتمالنبیین، گفته است که لغو مجوز پس از فشار وزارت عدلیه و به دلایل مذهبی و نژادی صورت گرفته است.
بر اساس اطلاعات ارائهشده از سوی مسئولان این دانشگاه، حدود ۳۲۰۰ دانشجو در مقاطع لیسانس و ماستری در ۹ دانشکده در کابل تحصیل میکردند و حدود ۷۰۰ دانشجو نیز در شعبه غزنی این دانشگاه بودند.
پس از توقف فعالیت دانشگاه، شماری از دانشجویان برای پیدا کردن دانشگاه جایگزین به مراکز آموزشی دیگر در کابل مراجعه کردهاند.
شفیق، دانشجوی سمستر پنجم ستوماتولوژی، به افغانستان اینترنشنال گفت همراه با دو دوستش برای انتقال به دانشگاههای دیگر به چند مرکز آموزشی مراجعه کرده است. او گفت دانشجویان با هزینههای اضافی، تفاوت در نصاب درسی و نگرانی از از دست دادن برخی واحدهای درسی روبهرو هستند.
به گفته او، دانشگاه خاتمالنبیین حدود ۹ هزار افغانی، معادل ۲۵ درصد فیس، و دو هزار افغانی دیگر بابت تبدیلی مطالبه میکند و برخی دانشگاههای دیگر نیز تمام هزینه یک سمستر را درخواست کردهاند.
او گفت خانوادهاش پیش از این نیز برای پرداخت شهریه با دشواری مواجه بودهاند و انتقال به دانشگاه دیگر فشار مالی بیشتری بر آنان وارد کرده است.
عزتالله، دانشجوی سمستر هشتم طب دندان، نیز گفت پس از توقف فعالیت دانشگاه، دانشجویان تا مشخصشدن روند انتقال در وضعیت نامعلومی قرار گرفتهاند. او گفت در برخی دانشگاهها تخفیف مورد انتظار دانشجویان ارائه نشده است.
دانشجویان همچنین نگراناند که به دلیل تفاوت در نصاب آموزشی، برخی درسهایی را که قبلاً گذراندهاند دوباره بخوانند یا شماری از واحدهای درسیشان پذیرفته نشود.
دانشگاه خاتمالنبیین که نزدیک به دو دهه فعالیت داشت، پس از لغو مجوز خود با اعتراض شماری از دانشجویان در کابل نیز روبهرو شد. دانشجویان خواستار فراهمشدن امکان ادامه تحصیل در دانشگاههای دیگر شدهاند.
افزایش کنترول طالبان بر آموزش عالی
اقدامات اخیر در حالی صورت میگیرد که طالبان در سال جاری محدودیتهای بیشتری بر دانشگاههای خصوصی وضع کرده است. در ماه اگست، وزارت تحصیلات عالی تدریس رشتههای حقوق، علوم سیاسی و روابط بینالملل را در دانشگاههای خصوصی متوقف کرد و گفت برخی رشتههایی که از نظر این وزارت کیفیت لازم را ندارند، دیگر تدریس نخواهند شد.
همچنین در ماه می، وزارت تحصیلات عالی طالبان از دانشجویان برخی دانشگاههای خصوصی در کابل خواست تعهدنامههایی درباره رعایت مقررات مذهبی و قانون امر به معروف امضا کنند.
با این حال، طالبان میگوید اقداماتش با هدف نظارت بر کیفیت آموزشی، رعایت مقررات و تطبیق سیاستهای وزارت تحصیلات عالی انجام میشود. در مورد دانشگاههای تعلیقشده در ماه اگست نیز وزارت تحصیلات عالی اعلام کرده بود که تصمیمها پس از ارزیابی و بررسی مشکلات دانشگاهها گرفته شده است.
برای دانشجویان اما، مسئله فوریتر است: با هر لغو یا تعلیق مجوز، آنان باید در میانه سال تحصیلی برای پیدا کردن دانشگاه جدید، تأمین هزینههای اضافی و تطبیق واحدهای درسی خود تلاش کنند.
در مورد دانشگاه خاتمالنبیین، وزارت تحصیلات عالی گفته است دانشجویان میتوانند در دانشگاههای خصوصی دیگر به تحصیل ادامه دهند؛ اما دانشجویانی که با آنها گفتوگو شده میگویند هنوز روند انتقال برای آنان روشن نیست و هر روز تأخیر میتواند هزینه و دشواری بیشتری به همراه داشته باشد.
این نشست روز سهشنبه، ۳۱ سنبله، در حاشیه هشتادویکمین مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویارک برگزار شد.
براساس خبرنامه رسمی سازمان همکاری اسلامی، شرکتکنندگان تازهترین وضعیت بشردوستانه و توسعهای افغانستان و راههای تقویت پاسخ جامعه جهانی به نیازهای این کشور را بررسی کردند.
دبیرکل این سازمان با تأکید بر تعهد به حمایت از مردم افغانستان، به فعالیتهای نمایندگی و دفتر ساحوی سازمان در کابل، بهویژه در زمینههای آموزش دختران، صحت و انسجام اجتماعی اشاره کرد. خبرنامه درباره نتایج مشخص این فعالیتها یا تعهدات تازه طالبان جزئیاتی ارائه نکرده است.
محمد اسحاق دار، معاون نخستوزیر و وزیر خارجه پاکستان، و محمد بن عبدالعزیز الخلیفی، معاون وزارت خارجه قطر، از جمله مقامهای شرکتکننده در نشست بودند. رسانههای آذربایجان نیز به نقل از وزارت خارجه این کشور از حضور یالچین رفیعاف، معاون وزیر خارجه، خبر دادهاند.
الخلیفی در این نشست خواستار افزایش تلاشهای دیپلوماتیک، گسترش همکاریها و اجرای کامل قطعنامههای سازمان همکاری اسلامی درباره افغانستان شد. او بر ادامه حمایت از روند دوحه به رهبری سازمان ملل و حفظ موضوع افغانستان در دستور کار بینالمللی تأکید کرد.
اسحاق دار نیز خواستار رفع محدودیتهای طالبان بر زنان و دختران و ایجاد ساختار سیاسی فراگیر شد. او همچنین از طالبان خواست برای جلوگیری از استفاده از خاک افغانستان علیه کشورهای همسایه، اقدامهای مشخص و قابل راستیآزمایی انجام دهند.
گروه تماس وزیران درباره افغانستان، سازوکاری در چارچوب سازمان همکاری اسلامی برای هماهنگی اقدامات کشورهای عضو و پیگیری تصمیمهای این سازمان در زمینه مسائل سیاسی، بشردوستانه و اقتصادی افغانستان است.
براساس توضیح رسمی وزارت خارجه قزاقستان، این گروه به موجب بند ۳۳ قطعنامه «وضعیت افغانستان» در پنجاهویکمین نشست وزیران خارجه سازمان همکاری اسلامی، در روزهای ۳۱ جوزا و اول سرطان ۱۴۰۴ در استانبول، تشکیل شد.
قزاقستان، عربستان سعودی، ترکیه، پاکستان، قطر، امارات متحده عربی، بنگلادش، اندونیزیا، گامبیا، اوزبیکستان، ایران، مصر و آذربایجان، ۱۳ عضو این گروهاند.
نخستین نشست گروه تماس در اول میزان ۱۴۰۴، در حاشیه هشتادمین مجمع عمومی سازمان ملل در نیویارک برگزار شد. سازمان همکاری اسلامی در آن زمان هدف این سازوکار را تقویت همکاری کشورهای عضو برای رسیدگی به چالشهای افغانستان و ادامه گفتوگو با مقامهای طالبان اعلام کرد.
در ادامه این روند، نشست فنی مقدماتی گروه تماس در جده برگزار شد و موضوع هماهنگی رویکرد کشورهای عضو و آمادگی برای سفر هیئت این گروه به کابل مورد بحث قرار گرفت.
انگیزه یورش طالبان تاکنون روشن نیست. منابع معتبر از کابل به افغانستان اینترنشنال خبر دادند که نیروهای طالبان به مهمانان حامد کرزی اجازه ندادند رئيسجمهور پیشین را ملاقات کنند.
منابع گفتند صبح چهارشنبه اول میزان نیروهای طالبان به خانه کرزی هجوم بردند و به بزرگان قومی که به دیدار رئيسجمهور میرفتند «بیاحترامی کردند». تاکنون روشن نیست که هدف از یورش لغو این دیدار بوده یا اعمال محدودیت بیشتر بر فعالیت رئيسجمهور سابق.
به گفته منابع، افراد طالبان بدون هماهنگی به محل زندگی رئيسجمهور پیشین یورش بردند. برخی از مردم نیز به رفتار نیروهای طالبان اعتراض کردند و از طالبان خواستند اجازه دهند به دیدار کرزی بروند اما نیروهای مسلح آنان را متفرق کردند.
تاکنون طالبان توضیح نداده که دلیل این برخورد چه بوده است. این هم روشن نیست که این افراد طالبان به دستور چه مقامی به خانه کرزی هجوم برده اند. اما منابع می گویند آنها به بازداشت آقای کرزی اقدام نکردهاند.
یک منبع میگوید که علت محدودیت تازه، موضعگیریهای اخیر حامد کرزی درباره تحولات سیاسی افغانستان است.
حامد کرزی در هفته گذشته دو پیام به مناسبت ترور احمدشاه مسعود و برهان الدین ربانی، وزیر دفاع و رئیسجمهور سابق افغانستان صادر کرد که در آن یکی را مجاهد قهرمان و دیگری را حامی صلح خوانده بود.
تاکنون اداره طالبان و دفتر حامد کرزی درباره این اتفاق توضیحی ندادهاند.
اداره طالبان پیش از این محدودیتهایی بر سر و فعالیتهای رئيسجمهور کرزی وضع کرده بود. در سالهای گذشته از چندین سفر خارجی کرزی جلوگیری شد. در ماه سرطان به او اجازه داده نشد به زادگاهش قندهار برود.
منبع دیگری همچنین از تشدید محدودیتها علیه فعالیتهای اجتماعی و سیاسی او خبر داده است. براساس اطلاعات منبع، او بدون اجازه نمیتواند با شخصیتهای داخلی و خارجی، دیپلوماتها یا رهبران سیاسی دیدار کند.
منابع همچنین تایید کردند که طالبان اجازه حضور حامد کرزی در برخی مراسم عاشورا و شرکت او در مراسم تشییع جنازه علی خامنهای، رهبر سابق جمهوری اسلامی را نداده است.
براساس اطلاعات منابع، برخی از مقامهای بلندپایه طالبان به رئیسجمهور سابق گفتهاند که باید از اظهارنظر عمومی درباره وضعیت سیاسی کشور، آموزش دختران و دیگر موضوعات خودداری کند. کرزی در پنج سال گذشته پیوسته از اداره طالبان خواسته است که مکتب و دانشگاه را بهروی دختران باز کند.
حامد کرزی، رئیسجمهور سابق افغانستان پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان ماند و در این مدت سفر خارجی محدودی از جمله به آلمان داشت و دلیل این سفرها نیز انجام معاینات پزشکی سالانه گزارش شده است. او همچنین به امارت متحده عربی و بریتانیا رفته بود.
