در سیاست افغانستان، در کنار چهره‌هایی که سابقه حضور در قدرت و فعالیت‌های اقتصادی دارند، شخصیت‌هایی نیز حضور داشته‌اند که بیشتر با کارنامه سیاسی، موضع‌گیری‌ها و تصمیم‌های‌شان در مقاطع حساس شناخته می‌شوند.
صالح‌محمد ریگستانی یکی از این چهره‌هاست. او نزدیک به نیم قرن در عرصه‌های نظامی و سیاسی افغانستان فعالیت داشته، تجربه زندان را پشت سر گذاشته و آثاری نیز نوشته است. ریگستانی اکنون بار دیگر به فعالیت نظامی در مناطق کوهستانی روی آورده است.
بازگشت ریگستانی به هندوکش، در نگاه نخست یک تحول نظامی است. هواداران طالبان سعی کردند حضور او در داخل افغانستان را زیر سوال ببرند، اما جبهه مقاومت ملی افغانستان اعلام کرده که او پس از مدتی دوری از کشور به افغانستان بازگشته و احمد مسعود نیز او را به عنوان فرمانده عمومی عملیاتی ستاد نظامی جبهه مقاومت منصوب کرده است.
اما پیام‌های ویدیویی این فرمانده مخالف طالبان از مناطق کوهستانی چه معنایی برای جریان‌های مقاومت افغانستان دارد که خود با اختلاف‌نظرها و چالش‌های درونی روبه‌رو هستند؟
حبیب‌الله حسام، از مقام‌های جبهه مقاومت به افغانستان اینترنشنال گفت: «ریگستانی ۶۳ ساله است و اینکه وارد میدان نبرد در کوه‌های هندوکش برای مقاومت و نجات مردم شده، خود یک امتیاز کاملا استثنایی و ارزشمند نسبت به همه همسنگران دوره مقاومت است.»
آقای حسام از همه رهبران مخالف طالبان خواست از او حمایت کنند.
یک چریک جبهه مقاومت در بدخشان که به دلایل امنیتی نخواست نامش فاش شود، گفت ریگستانی برای بخشی از مخالفان طالبان، یک نام قابل اعتماد است.
او توضیح داد که این اعتماد ریشه در کارنامه سیاسی و نظامی ریگستانی دارد، نه سخنرانی‌های اخیر او. ریگستانی سال‌ها در کنار احمدشاه مسعود جنگید، در دوران حکومت کمونیستی زندانی شد و در دوره نخست مقاومت در دهه هفتاد خورشیدی، نمایندگی مسعود را در دوشنبه و مسکو بر عهده داشت.
او در دوره جمهوریت از نمایندگی پارلمان استعفا داد و به ساختار قدرت در حکومت‌های حامد کرزی و اشرف غنی نپیوست. ریگستانی پس از سقوط جمهوریت نیز بار دیگر به مقاومت مسلحانه روی آورد.
حبیب‌الرحمان حسام می‌گوید: «ریگستانی تمام عمر جهادی‌اش را در جمعیت اسلامی افغانستان و کنار احمدشاه مسعود گذرانید و دارای تحصیلات و فنون جنگی است.» به گفته او، «اکثرا به حیث استاد مقاومت‌گران بود و شناخت و تعارف کامل از ایشان دارد.»
آقای حسام معتقد است که «ریگستانی در فساد مالی و اداری در دوره جمهوریت آلوده نشده است و از چهره‌های شریک سقوط حکومت جمهوریت نیست.»
برای حفظ اعتماد عمومی، نشر اعلامیه‌های فیس‌بوکی کافی نیست
مخالفان جبهه مقاومت ملی افغانستان، به‌ویژه طالبان، تلاش کرده‌اند اعتماد عمومی به جریان‌های مخالف طالبان را تضعیف کنند. ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، پیش از این ادعا کرده بود که فعالیت جبهه‌های مخالف به فیس‌بوک محدود می‌شود.
با این حال، اعتماد عمومی به یک جریان سیاسی یا نظامی تنها با انتشار اعلامیه و سخنرانی شکل نمی‌گیرد. کارنامه رهبران، عملکرد آنها و میزان همخوانی گفتار و رفتارشان نیز در جلب اعتماد مردم نقش دارد.
از این منظر، پس از مشخص شدن حضور فرماندهان شناخته‌شده مخالف طالبان، از جمله صالح‌محمد ریگستانی و خالد امیری، در داخل افغانستان این تحول می‌تواند پرسش‌هایی درباره میزان کنترول طالبان بر مناطق مختلف کشور و توانایی دستگاه‌های امنیتی و استخباراتی این گروه ایجاد کند.
در ماه‌های گذشته عملیات جبهه آزادی در بدخشان و نورستان و نشر ویدیوی گشت‌زنی خالد امیری و حسیب پنجشیری، فرماندهان جبهه مقاومت در قلب کابل تسلط اطلاعاتی طالبان را به چالش کشید.
یکی از تفاوت‌های ریگستانی با شماری از مقام‌های دوره جمهوریت، نحوه حضور او در ساختار قدرت است. پس از تحولات سال ۲۰۰۱، بسیاری از چهره‌های پیشین مقاومت وارد حکومت شدند و به مقام‌های سیاسی و ثروت دست یافتند. ریگستانی اما مسیر متفاوتی در پیش گرفت و از ساختار قدرت فاصله گرفت. هواداران مقاومت این پیشینه را یکی از عوامل اعتبار سیاسی و اعتماد به او می‌دانند.
او در سال ۱۳۴۲ در پنجشیر به دنیا آمد. خانواده‌اش با سیاست و سرکوب حکومت کمونیستی بیگانه نبود و پدرش چند بار زندانی شد. خود او نیز در جوانی در دوره حکومت نورمحمد تره‌کی و ببرک کارمل بازداشت شد و مدتی را در زندان گذراند. به روایت خود ریگستانی، داکتر نجیب، در زمان ریاست خاد از او درباره رابطه‌اش با مسعود تحقیق کرد.
ریگستانی در سال‌های آغازین دهه ۱۳۶۰ خورشیدی، به نیروهای احمدشاه مسعود پیوست و بعدها در بخش‌های نظامی و سیاسی مقاومت فعالیت کرد. او سالیان طولانی در ساختار مقاومت مسعود نقش داشت و سپس نماینده مسعود در تاجیکستان و روسیه شد.
سوگندی که ۵۰ ساله می‌شود
صالح‌محمد ریگستانی روایت می‌کند که در ۱۷ سالگی، در کنار رودخانه‌ای در پنجشیر وضو گرفت و در حضور احمدشاه مسعود، با گذاشتن دست بر قرآن، سوگند یاد کرد که به مبارزه ادامه دهد.
او می‌گوید هرگز این سوگند را ترک نکرده است. ریگستانی در یک مصاحبه‌اش گفت: «تصور اینکه به آرمان خود خیانت کند هرگز حتی در مخیله او هم عبور نکرده است.»
ریگستانی از آن نسل نزدیک به احمدشاه مسعود است که مقاومت را از پشت میز و در فضای مجازی نشناخت. او در دوره اول جنگ با طالبان در دهه هفتاد خورشیدی، در تاجیکستان و مسکو نیز از مقاومت نمایندگی کرده و در سال‌های بعد از سقوط طالبان به عنوان نماینده پنجشیر وارد پارلمان شد و سپس استعفا داد.
اما شاید مهم‌تر از مقام‌هایی که گرفت، مقام‌هایی باشد که نگرفت.
بعد از سقوط رژیم اول طالبان، بسیاری از هم‌حزبی‌های صالح‌محمد ریگستانی به معاونت ریاست‌جمهوری، وزارت و ولایت رسیدند. ریگستانی اما در جمهوری اسلامی افغانستان به یکی از چهره‌های اصلی حکومت تبدیل نشد و همیشه منتقد نظام ماند. زندگی سیاسی او به وزارت، ریاست‌های بلندپایه یا شبکه‌ای گسترده از منافع اقتصادی گره نخورد.
این نکته برای هواداران او اهمیت دارد.
بازگشت صالح‌محمد ریگستانی به افغانستان در شرایطی که طالبان بر کشور حاکم است، از سوی هواداران جبهه مقاومت ملی اقدامی مهم تلقی می‌شود.
یکی از نیروهای جبهه مقاومت ملی گفت که تصمیم ریگستانی برای بازگشت به افغانستان و ادامه فعالیت نظامی، وجه تمایز او با بسیاری از جنرالان و افسران ارشد دوره جمهوریت است که پس از سقوط حکومت پیشین به خارج از کشور رفتند.
ریگستانی در دوره جمهوریت، برخلاف شماری از فرماندهان پیشین مقاومت، در وزارت‌های دفاع و داخله یا ریاست عمومی امنیت ملی مقام رسمی نداشت. با این حال، پس از بازگشت طالبان به قدرت، بار دیگر به فعالیت نظامی علیه این گروه روی آورد.
آخرین دیدار او با مسعود، دو روز پیش از ترور رهبر مقاومت در ۹ سپتامبر ۲۰۰۱، پایان یک دوره بود.
ریگستانی که در آن زمان در تاجیکستان بود، اولین فرماندهی بود که از خبر جان‌باختن مسعود اطلاع یافت. او خبر کشته شدن مسعود را به برهان‌الدین ربانی و قسیم فهیم و سپس به حکومت‌های روسیه و تاجیکستان مخابره کرد.
ریگستانی هرگاه از آنروز یاد می‌کند، می‌گوید «ما پدر خود را از دست دادیم.» .
چرا ریگستانی اکنون اهمیت بیشتری پیدا کرده است؟
بازگشت ریگستانی زمانی رخ می‌دهد که جبهه مقاومت ملی با پرسش‌های دشواری درباره آینده خود مواجه است.
پس از پنج سال جنگ، هنوز طالبان بر افغانستان مسلط است. جبهه تایید کرده که حدود هزار نفر از نیروهایش کشته شده‌اند و درباره شیوه تصمیم‌گیری، تمرکز قدرت و رابطه میان رهبری و نیروهای میدان نیز انتقادهایی مطرح شده است.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی فقط پیدا کردن یک فرمانده باتجربه نیست.
مسئله پیدا کردن کسی است که نیروها و هواداران بتوانند بگویند: او یکی از خود ماست و متهم به فساد و معامله نیست. چریک جبهه مقاومت در بدخشان می‌گوید ریگستانی برای بخشی از این جامعه چنین جایگاهی دارد.
مقاومت، پیش از پیروزی به اعتبار نیاز دارد
بعد از سقوط کابل در اسد ۱۴۰۰، پنجشیر تنها ولایتی بود که در برابر طالبان مقاومت می‌کرد. این مقاومت با همبستگی گسترده در داخل و خارج از کشور روبرو شد. اما به مرور زمان موج گسترده همبستگی ملی و بین‌المللی با جبهه مقاومت کمرنگ شد.
بزرگترین آزمون جبهه مقاومت آزمون حفظ اعتماد عمومی است. جبهه مقاومت ملی ممکن است برای تغییر موازنه نظامی به نیرو، سلاح و سازماندهی نیاز داشته باشد. اما پیش از آن، به سرمایه‌ای نیاز دارد که بسیار دشوارتر به دست می‌آید: اعتبار.
حامیان جبهه مقاومت می‌گویند فهیم دشتی، روزنامه‌نگار و از وابستگان داکتر عبدالله، این اعتبار را تا پایان زندگی و کشته شدن در نبرد با طالبان با خود حمل کرد. ریگستانی اکنون با بازگشت به کوهستان می‌خواهد نشان دهد که حاضر است بخشی از همان هزینه‌ای را که سال‌ها پیش پرداخته بود، دوباره بپردازد.
منتقدان می‌گویند این به معنای آن نیست که مردم افغانستان باید به هر آنچه مقاومت می‌گوید اعتماد کنند. برعکس، اعتماد سیاسی زمانی معنا دارد که همراه با پرسشگری باشد.
حفیظ منصور، از چهره‌های نزدیک به احمدشاه مسعود و عضو رهبری جبهه مقاومت، در گفت‌وگو با افغانستان اینترنشنال گفت که برخی اعضای این جبهه خواستار رهبری شورایی هستند.
یک فرمانده نظامی جبهه که در شماری از عملیات مهم این جریان، از جمله عملیات سقوط هلیکوپتر طالبان در پنجشیر، نقش داشته، نیز به افغانستان اینترنشنال گفت که این خواست به حفیظ منصور محدود نیست و شماری از فرماندهان میدانی نیز با او هم‌نظرند.
یک منبع معتبر نیز به افغانستان اینترنشنال گفت که اختلاف‌ها به رابطه احمد مسعود با فرماندهان مهم کشیده شده است.
افغانستان اینترنشنال برای دریافت توضیح درباره این اختلاف‌ها با عبدالله خنجانی، سخنگوی جبهه مقاومت ملی افغانستان، تماس گرفت، اما او پاسخ روشنی ارائه نکرد.
این اختلاف‌ها تناقضی اساسی را در برابر جبهه قرار داده است: نیرویی که مشروعیت خود را از مبارزه با اقتدارگرایی طالبان می‌گیرد، چگونه می‌تواند درباره شیوه رهبری خود پاسخگو نباشد؟
حامیان جبهه مقاومت باور دارند که بازگشت ریگستانی در چنین فضایی می‌تواند بخشی از این فشار را کاهش دهد. زیرا هواداران حوزه مقاومت به چهره‌ای چون او اعتماد دارند. اما حضور یک فرمانده معتبر، به‌تنهایی پاسخی به پرسش‌های مربوط به ساختار تصمیم‌گیری و مسئولیت‌پذیری نیست.
حکمتیار اخیراً شورای حزب اسلامی در بیرون از افغانستان را تشکیل داد و اعضای کمیته‌ها و مسولان آن را مشخص کرد. در داخل افغانستان نیز، به گفته منابع حزب اسلامی، تلاش‌ها برای سازماندهی و بسیج اعضای این حزب در سراسر کشور افزایش یافته است.
این تحولات در حالی رخ می‌دهد که حکمتیار در روزهای اخیر به یکی از سرسخت‌ترین منتقدان طالبان تبدیل شده است. او اداره طالبان را «فاسد، ظالم، غاصب و مزدور بیگانه» خوانده و از هوادارانش خواسته است برای تغییر وضعیت اقدام کنند.
حکمتیار از طالبان خواسته است قدرت را واگذار کنند و گفته است که تغییر «حتمی و نزدیک» است.
او مشروعیت اداره طالبان را نیز به چالش کشیده و خواستار برگزاری انتخابات و مشارکت مردم در ساختار نظام شده است. حکمتیار همچنین از کشورهای حامی طالبان، از جمله ایران، روسیه و هند، خواسته است از جنگ نیابتی در افغانستان دست بردارند.
او طالبان را یک «پروژه بیرونی» می‌داند.
این مواضع حکمتیار از یک جهت بی‌سابقه نیست. بسیاری از دیدگاه‌های او درباره انتخابات، قانون اساسی و گفت‌وگوهای فراگیر ملی سابقه دارد. اما صراحت و شدت انتقادهای اخیر او از اداره طالبان کم‌سابقه است.
حکمتیار سیاستمداری عمل‌گرا، بی‌قرار و صریح است. او معمولاً با جسارت دیدگاه خود را بیان می‌کند و از طرح مسائلی که برخی از رهبران پشتون از بیان آن پرهیز می‌کنند، ابایی ندارد.
حکمتیار از گذشته میانه خوبی با طالبان نداشته است. با این حال، پس از بازگشت طالبان به قدرت، از سر حسن نیت و با هدف عادی‌سازی روابط، از این تحول استقبال کرد. او در کابل ماند و در دو سال نخست، تا حد زیادی در راستای اهداف و برنامه‌های طالبان حرکت کرد.
اما طالبان به‌تدریج حکمتیار را محدود کردند؛ جایدادهای او مصادره شد و از فعالیت سیاسی و سخنرانی نیز بازداشته شد. حکمتیار ناگزیر به ترک افغانستان شد و اکنون، با کمک انور ابراهیم، نخست‌وزیر مالیزیا، در این کشور زندگی می‌کند.
از اظهارات اخیر حکمتیار چنین برمی‌آید که تا زمانی که طالبان در افغانستان بر سر قدرت باشند، او قصد بازگشت به کشور را ندارد.
اکنون پرسش این است: آیا حکمتیار صرفاً به انتقادهای سیاسی ادامه خواهد داد یا وارد مرحله تازه‌ای از رویارویی با طالبان خواهد شد؟
حکمتیار هنوز وارد جنگ مسلحانه علیه طالبان نشده است، اما نشانه‌های سازماندهی و بسیج نیروهای حزب اسلامی، در کنار اظهارات تند او، این احتمال را جدی‌تر کرده است.
اهمیت مواضع حکمتیار در این است که او مستقیماً به ریشه‌های بحران افغانستان می‌پردازد و بر مسائل بنیادی انگشت می‌گذارد.
در پنج سال گذشته، بسیاری از چهره‌های غیرطالب از وضعیت جاری ناراضی بوده‌اند. حامد کرزی، رئیس‌جمهور پیشین، پیوسته بر بازگشایی مکاتب و دانشگاه‌ها به روی دختران و زنان تأکید کرده است. اما کرزی کمتر با این صراحت درباره مشروعیت سیاسی طالبان، ساختار قدرت و آینده نظام سخن گفته است. اشرف غنی نیز با چنین صراحتی در برابر طالبان موضع سیاسی نگرفته است.
حکمتیار اما بر مسائلی مانند مشروعیت اداره طالبان، انتخابات، لویه جرگه، قانون اساسی و روند صلح متمرکز شده است.
اینکه مواضع اخیر حکمتیار تا چه اندازه با سیاست‌های منطقه‌ای در برابر طالبان ارتباط دارد، بحث جداگانه‌ای است. اما یک نکته قابل توجه است: هرچه روابط طالبان و پاکستان بحرانی‌تر شده، لحن انتقادی حکمتیار در برابر طالبان نیز شدیدتر شده است. منابع می‌گویند که او در پی کسب حمایت ترکیه، ایران و پاکستان است. اگر این حمایت به دست نیاید، احتمالا همسویی وی با جریان‌های مقاومت وجود دارد.
در یک سو جریان‌هایی قرار دارند که به مبارزه مسلحانه با طالبان باور دارند و عملاً در این مسیر فعالیت می‌کنند. در سوی دیگر، حکمتیار قرار دارد که تا پیش از این با مبارزه مسلحانه علیه طالبان موافق نبود. اما از اظهارات اخیر او می‌توان دریافت که موضعش در حال تغییر است. او که سال‌ها با جریان‌های مخالف طالبان سر ستیز داشته است، امروزه ناخواسته در صف این جریان‌ها قرار گرفته است.
حکمتیار همان‌طور که از نظر فکری و سیاسی توان به چالش کشیدن طالبان را دارد، در عرصه نظامی نیز می‌تواند تهدیدی برای این گروه باشد.
در حال حاضر، طالبان در شرق افغانستان آسیب‌پذیرتر به نظر می‌رسند. بخش‌هایی از کنر، ننگرهار و نورستان در گذشته از پایگاه‌های مهم حزب اسلامی بوده‌اند. این احتمال وجود دارد که حکمتیار، پیش از بسیاری از رهبران نسل گذشته، بتواند در یکی از این مناطق جای پای نظامی ایجاد کند.
یک عضو ارشد حزب اسلامی به افغانستان اینترنشنال گفت که «چاره‌ای جز مبارزه مسلحانه نیست.» به گفته او، اگر حزب اسلامی جنگ را آغاز نکند، طالبان با بازداشت، شکنجه و کشتن اعضای حزب، خود زمینه درگیری را فراهم خواهند کرد.
این عضو شورای رهبری حزب اسلامی همچنین مدعی شد که «ورود حزب به درگیری مسلحانه برای طالبان سخت تمام خواهد شد». او گفت مخالفت حزب اسلامی با طالبان معنای متفاوتی دارد و «مخالفت در سر دسترخوان طالبان است.»
او از نفوذ قابل توجه حزب اسلامی در بدنه طالبان سخن گفت و افزود: «حزب در درون دفتر طالبان است.» این عضو ارشد حزب اسلامی گفت طالبان این حزب را جدی نمی‌گیرند، اما هشدار داد که رویارویی با حزب اسلامی «برای طالبان سخت تمام خواهد شد.»
با این حال، اقدام نظامی علیه طالبان به حمایت مالی و نظامی یک کشور منطقه و آمادگی اعضای حزب اسلامی برای ورود به جنگ بستگی دارد. تاکنون نشانه‌ای از فراهم‌شدن این دو شرط دیده نمی‌شود. فعلاً، در سطح منطقه کشورها در حال گسترش روابط خود با طالبان‌اند و حمایت ایران و روسیه از این گروه اهمیت ویژه‌ای دارد.
برخی چهره‌های مهم اداره طالبان سابقه عضویت در حزب اسلامی گلبدین حکمتیار داشته‌اند. در واقع، تحریک طالبان از بدنه احزاب جهادی به ویژه حزب اسلامی شکل گرفت. با ظهور طالبان، حزب اسلامی، بیشترین آسیب را متحمل شد، آسیبی‌که تاکنون نتوانسته آن را جبران کند.
جنگی که دیگر قومی نیست
با این حال، ورود حکمتیار به مبارزه سیاسی و مسلحانه علیه طالبان، می‌تواند یک پیامد مهم دیگر نیز داشته باشد: خارج شدن مخالفت با طالبان از قالب یک تقابل قومی.
بخش بزرگی از مخالفت سازمان‌یافته با طالبان در سال‌های اخیر از سوی جریان‌های غیرپشتون، به‌ویژه تاجیک‌ها و هزاره‌ها، شکل گرفته است. ورود حکمتیار به این معادله می‌تواند دایره مخالفت را گسترده‌تر کند و برچسب قومی را از بخش مهمی از جریان‌های مخالف طالبان بزداید.
طالبان در پنج سال گذشته تلاش کرده‌اند این روایت را تقویت کنند که جنگ و مخالفت با آنان، در اصل یک منازعه قومی است. آنان کوشیده‌اند پشتون‌ها را در محور خود بسیج کنند و تا حدی نیز در این زمینه موفق بوده‌اند. برخی افرادی که الزاماً با طالبان هم‌فکر و هم‌سو نیستند، صرفاً به دلیل مسائل قومی و همچنین درگیری پاکستان با طالبان، از این گروه حمایت کرده‌اند.
همزمان، طالبان جریان‌های مخالف خود را با برچسب‌هایی مانند «کولابی» و عناوین دیگر معرفی کرده‌اند تا شکاف قومی را عمیق‌تر کنند.
برخی چهره‌های مخالف نیز، تحت تأثیر احساسات قومی، در دام همین روایت افتاده‌اند. آنان طالبان را نماینده پشتون‌ها و دشمن غیرپشتون‌ها معرفی کرده‌اند. چنین اظهاراتی، خواسته یا ناخواسته، به تقویت جایگاه قومی طالبان کمک کرده است.
در حالی که طالبان را نباید به یک قوم تقلیل داد.طالبان یک خطر سیاسی، امنیتی و اجتماعی برای افغانستان است و این خطر متوجه همه است.
از همین رو، هر جریانی که با طالبان مخالفت می‌کند، اگر بتواند مخالفت خود را از چارچوب قومی فراتر ببرد و آن را بر محور حقوق شهروندی، مشارکت سیاسی، مشروعیت، قانون اساسی و آینده افغانستان تعریف کند، ظرفیت بیشتری برای جلب حمایت عمومی خواهد داشت.
ورود حکمتیار به این میدان، در صورت تداوم مواضع کنونی او و به‌ویژه اگر به مبارزه مسلحانه دارای حمایت قوی بیرونی منجر شود، می‌تواند معادله مخالفت با طالبان را تغییر دهد.
