حکومت آلمان پس از بررسی دوباره پرونده‌های بیش از ۳۰ خانواده افغان که در پاکستان منتظر انتقال به این کشورند، به هیچ‌یک ویزا نداد. این پرونده‌ها پس از حکم دادگاه قانون اساسی آلمان برای بررسی جداگانه درخواست‌های پناهجویان، بازبینی شدند.
روزنامه آلمانی فرانکفورتر روندشاو روز یکشنبه با انتقاد از عملکرد حکومت آلمان نوشت که بررسی دوباره پرونده‌ها، در عمل تغییری در تصمیم‌های پیشین نیاورده است.
به گفته این روزنامه، قاضیان پیشین، کارمندان سابق نهادهای استخباراتی و زنان فعال حقوق بشر از جمله کسانی‌اند که ویزا نگرفته‌اند. آنان در صورت بازگشت به افغانستان، به دلیل فعالیت‌های گذشته خود با خطر آزار و پیگرد طالبان روبه‌رو خواهند شد.
حدود ۵۰۰ افغان که پیش‌تر وعده پذیرش آلمان را دریافت کرده بودند، همچنان در بلاتکلیفی در پاکستان به سر می‌برند و نگران امنیت و آینده خود هستند.
دادگاه قانون اساسی فدرال آلمان در ۳۱ سرطان، در رسیدگی به شکایت یک زن افغان و دو پسر خردسالش، لغو دسته‌جمعی وعده‌های پذیرش را خودسرانه دانست. دادگاه تأکید کرد که حکومت پیش از لغو هر وعده پذیرش، باید وضعیت فرد و خطرهایی را که با آن روبه‌روست، جداگانه بررسی کند.
این حکم پس از آن صادر شد که وزارت داخله آلمان در قوس ۱۴۰۴ وعده پذیرش حدود ۶۴۰ افغان را لغو کرد. این وزارت گفت که حکومت دیگر تمایلی به پذیرش این افراد ندارد. در این ارتباط، وزارت داخله آلمان در پاسخ به پرسش یک نماینده پارلمان نیز گفته بود که شرایط فردی متقاضیان را در نظر گرفته است.
در ماه سنبله، چند انجمن حقوقی آلمان و یک سازمان حامی پناهجویان افغان در نامه‌ای به وزیران داخله و خارجه این کشور، درباره شیوه بررسی پرونده‌ها هشدار داده و خواستار بررسی واقعی وضعیت هر متقاضی شده بودند.
به گفته این نهادها، در میان ۵۴۳ افغان منتظر پذیرش، ۱۷۱ زن و ۲۳۶ کودک حضور داشتند. از میان زنان، ۱۹ نفر بدون همسر بودند. شماری از متقاضیان نیز پیش‌تر بررسی‌های امنیتی آلمان را پشت سر گذاشته بودند.
وضعیت زنان افغان از نظر حقوقی نیز اهمیت دارد. دادگاه عدالت اتحادیه اروپا در سال ۱۴۰۳ حکم داد که محدودیت‌های طالبان علیه زنان مصداق آزار و پیگرد است. براساس این حکم، در بررسی درخواست پناهندگی یک زن افغان، زن‌بودن و تابعیت افغانستان می‌تواند برای تشخیص خطر آزار کافی باشد.
محمد حنیف اتمر، وزیر خارجه پیشین افغانستان، گفت توطئه‌های خارجی، سیاست‌های مستبدانه طالبان و پراکندگی سیاسیون «وحدت ملی» را در افغانستان متزلزل کرده است.
او روز یکشنبه، ۲۶ میزان، در مراسم سالگرد ترور جنرال رازق اچکزی هشدار داد که دامن‌زدن به اختلافات قومی آرمان‌های مردم را نابود می‌کند.
محمد حنیف اتمر در این مراسم که به‌گونه مجازی برگزار شد، هشدار داد که عوامل خارجی با طرح‌های تازه در پی تخریب پیوندهای اجتماعی مردم افغانستان هستند و دامن‌زدن به اختلافات، مبارزات ملی را تضعیف می‌کند.
او با انتقاد از عملکرد چهره‌های سیاسی در تبعید گفت سیاسیون به جای ارائه راه نجات، خود ناتوان شده و در دام توطئه‌های تفرقه‌افکنانه افتاده‌اند.
وزیر خارجه پیشین افغانستان تأکید کرد که وحدت ملی با «لفاظی‌های زیبا، شعارهای بلند و سخنان خوشایند» به دست نمی‌آید، بلکه نیازمند تعهد عملی رهبران به برابری شهروندان، مشارکت همگانی و پایه‌های یک نظام مشروع است؛ نظامی که برآمده از اراده مردم باشد، عدالت اجتماعی را تضمین کند و هیچ فرد یا گروهی را برتر یا فروتر نشمارد.
آقای اتمر تلاش برای برپایی حاکمیت قانون را آرمانی همگانی خواند و با رد تقابل اقوام، کشاندن مسیر مبارزه به سمت تعصبات نژادی را جفایی بزرگ دانست.
او همچنین با تأکید بر اصل «شخصی بودن مسئولیت جرم» هشدار داد که نباید عملکرد، گناه یا جنایت حاکمان و افراد به کل یک قوم نسبت داده شود، زیرا تعمیم دادن جرم فردی به یک کلان‌قوم، نقض آشکار اصول عدالت و انحراف مبارزات ملی به سوی تعصبات قومی است.
وزیر خارجه پیشین افغانستان با ابراز امیدواری نسبت به آینده صلح و ثبات در کشور، از رهبران احزاب و جریان‌های مختلف خواست فراتر از دیدگاه‌های حزبی، با صدایی واحد بر سر استقرار یک نظام مشروع و همه‌شمول به توافق برسند.
به باور او، با تکیه بر آگاهی جمعی، اراده آزاد ملت و التزام عملی به اصول عدالت، مردم افغانستان ظرفیت آن را دارند که از این گذرگاه دشوار عبور کنند.
آقای اتمر با اشاره به حملات پاکستان گفت نیروهای خارجی همچنان خاک افغانستان را بمباران می‌کنند و غیرنظامیان نیز در این حملات کشته می‌شوند. او این اقدامات را تجاوز خواند و تأکید کرد که «هر نامی که بر آن گذاشته شود، تجاوز، تجاوز است».
وزیر خارجه پیشین افغانستان با اشاره به وضعیت منطقه و جهان گفت دنیا از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون با بحرانی به این شدت روبه‌رو نبوده است.
او افزود که در شرایط کنونی، با توجه به تجاوز خارجی، محرومیت و نارضایتی مردم در داخل افغانستان و بحران‌های جهانی، باید راه صلح را در پیش گرفت، نه جنگ را.
اتمر گفت طالبان باید راه گفت‌وگو و مذاکرات بین‌المللی را انتخاب کنند و زمینه مذاکرات بین‌الافغانی را فراهم سازند.
او هشدار داد که اگر طالبان به گفت‌وگو تن ندهند و مذاکرات بین‌الافغانی را انتخاب نکنند، افغانستان با مصیبت‌های بیشتری روبه‌رو خواهد شد.
او افزود که رهبران سیاسی افغانستان برای پیشبرد گفت‌وگو و مذاکره آمادگی دارند و نباید فرصت صلح از مردم افغانستان گرفته شود.
جنرال عبدالرازق اچکزی در ۲۶ میزان ۱۳۹۷ خورشیدی در پی نفوذ افراد طالبان در ساختمان ولایت قندهار کشته شد؛ چهره‌ای که نفوذ گسترده‌ای در ساختارهای امنیتی جنوب کشور داشت و از مخالفان سرسخت طالبان به شمار می‌رفت.
پس از سقوط جمهوریت در اسد ۱۴۰۰، چهره‌ها و کارگزاران ارشد حکومت پیشین به کشورهای مختلف رفتند و ائتلاف‌ها و احزاب گوناگونی را در تبعید شکل دادند.
به باور کارشناسان، نبود یک راهبرد مشترک، اختلافات بر سر نحوه تعامل یا نبرد با طالبان و عدم شکل‌گیری رهبری واحد، از چالش‌های اصلی اپوزیسیون سیاسی در بیرون از افغانستان در سه سال گذشته بوده است.
شبکه تحلیل‌گران افغانستان اعلام کرد پناهجویان افغان در ایتالیا با وجود نرخ بالای قبولی، با بی‌سرپناهی، کار سیاه و بن‌بست حقوقی روبه‌رو هستند. این نهاد در گزارشی که روز شنبه، ۲۵ میزان منتشر شد، تاکید کرد ایتالیا برای اکثر افغان‌ها نه مقصد ادغام، بلکه راه ترانزیت به شمال اروپاست.
بر بنیاد این گزارش تحقیقی که فابریتزیو فوسکینی نویسنده آن است، شهر مرزی تریسته در شمال‌شرق ایتالیا و در مرز با اسلوونیا، گذرگاه اصلی ورود زمینی پناهجویان از مسیر بالکان به اتحادیه اروپا است.
صدها پناهجو پس از پیمودن این مسیر دشوار، به دلیل کمبود ظرفیت مراکز پذیرش دولتی، هفته‌ها و گاه ماه‌ها روی کارتن‌ها در خیابان‌ها یا در انبار متروکه «سیلوس» در نزدیکی خط‌آهن تریسته به سر می‌برند و غذای روزانه و خدمات درمانی آنان تنها از سوی نهادهای داوطلب مدنی، از جمله شبکه «لینیا دومبرا»، تأمین می‌شود.
نویسنده این گزارش می‌افزاید که بازار کار رسمی برای پناهجویان تازه‌وارد عملاً بسته است و فرصت‌های شغلی به بخش‌های زراعت و گردشگری متکی بر بازار سیاه خلاصه می‌شود. پناهجویان در بخش‌های کشاورزی و ساختمانی به سیستم بهره‌کشی موسوم به «کاپورالاتو» یا شبکه دلالان غیررسمی کشانده می‌شوند و بدون قرارداد و بیمه، با ساعات کاری طولانی برای دستمزدهای ناچیز کار می‌کنند.
حتی کارگرانی که در کارخانه‌های کشتی‌سازی «مونفالکونه» مشغول به کار می‌شوند، به دلیل پایین بودن دستمزدها و نبود امکان ارتقای شغلی، پس از مدتی ایتالیا را به مقصد دیگر کشورهای اروپایی ترک می‌کنند.
از سوی دیگر گزارش شبکه تحلیل‌گران افغانستان می‌افزاید که پروسه پیوستن خانواده‌ها به مهاجران به بن‌بست خورده است؛ با بسته بودن سفارت ایتالیا در کابل، خانواده‌ها ناچارند برای طی مراحل اداری به سفارت‌های ایتالیا در اسلام‌آباد یا تهران مراجعه کنند که نیازمند داشتن اقامت قانونی در این کشورها و هزینه‌های سنگین است و با وجود حقوق کم پناهجویان در ایتالیا شرایط سخت شده است.
همچنین برنامه‌های تخلیه بشردوستانه نیز بسیار محدود بوده و تنها به انتقال حدود هزار و ۲۰۰ افغان در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ و ۷۰۰ نفر دیگر در سال ۲۰۲۵ انجامیده است.
در بخش دیگر این گزارش می‌افزاید که از ۲۳ جوزای ۱۴۰۵ و همزمان با اجرای پیمان جدید مهاجرتی اروپا، پولیس ایتالیا بر اساس فرمان دولتی «رویه سریع مرزی» را در تریسته به اجرا گذاشت که طی آن مصاحبه‌ها به روندی صوری و یک‌صفحه‌ای بدل شد، مهلت استیناف علیه احکام رد به پنج روز کاهش یافت و انتقال پناهجویان به مراکز دیگر شهرها متوقف شده است.
با این حال، در ماه‌های اسد و سنبله، دادگاه‌های مدنی تریسته و دیگر شهرها این رویه را متوقف کردند و حکم دادند که مرز زمینی با اسلوونیا مرز خارجی شنگن نیست و دولت باید رسیدگی به پرونده‌ها را به رویه عادی بازگرداند.
تغییر رویکرد رم و چرخش پناهجویان به گذرگاه بالکان
ایتالیا در طول دو دهه گذشته همواره به عنوان یکی از منعطف‌ترین کشورهای اروپایی در اعطای پناهندگی به افغان‌ها شناخته می‌شد، به گونه‌ای که در سال ۲۰۲۴ میلادی از میان نزدیک به دو هزار پرونده بررسی‌شده، تنها هشت درصد با رد درخواست روبه‌رو شدند و صدها تن پناهندگی کامل یا حمایت‌های بین‌المللی پنج‌ساله دریافت کردند.
با این حال، از سال ۲۰۲۵ رویکرد رم تغییر محسوسی کرد و ضمن کاهش پاسخ‌های مثبت به حدود ۸۲ درصد، اقامت‌های محدود دوساله جایگزین حمایت‌های پایدار قبلی شد؛ تغییری که مانع از رشد ۷۷ درصدی درخواست‌های تازه در نیمه نخست سال جاری میلادی نشد.
بخش بزرگی از این موج تازه را پناهجویانی تشکیل می‌دهند که پس از رد شدن پرونده‌هایشان در آلمان، اتریش، بلجیم و سویدن، برای در امان ماندن از خطر اخراج و بهره‌گیری از اصل بین‌المللی منع بازگرداندن، دوباره راهی ایتالیا شده‌اند.
در همین حال، در پنج سال گذشته نزدیک به ۳۰ هزار افغان از مسیر دشوار بالکان وارد شهر مرزی تریسته شده‌اند که بخش چشمگیری از آنان کودکان بدون همراه بوده‌اند.
این پناهجویان با آگاهی از تعلیق پذیرش بازگرداندن مهاجران تحت مقررات دوبلین از سوی رم از قوس ۱۴۰۱، مرز ایتالیا را انتخاب می‌کنند تا بدون ثبت اثر انگشت در کرواسی، فرصت رسیدن به سایر مقاصد اروپایی را برای خود محفوظ نگه‌دارند.
مسیح علی‌نژاد، فعال سیاسی و مدنی، از دولت‌های اروپایی انتقاد کرد که به گفته او به کسانی که با مقام‌های جمهوری اسلامی و طالبان دست می‌دهند، ویزا می‌دهند، اما شماری از زنان آسیب‌دیده را از سفر محروم می‌کنند.
او ویدیوی این انتقادها را شنبه ۲۵ میزان، یک روز پس از مراسم اهدای سیزدهمین جایزه آزادی بنیاد فآس در مادرید، در حساب اکس خود منتشر کرد.
این جایزه مشترکا به علی‌نژاد، یولیا ناوالنایا، همسر چهره برجسته مخالفان روسیه که در زندان این کشور جانش را از دست داد، و رزا ماریا پایا، فعال مخالف حکومت کوبا، اهدا شد.
علی‌نژاد در این مراسم در سخنانی با اشاره به وضعیت زندانیان سیاسی در ایران گفت: «من از ایران می‌آیم؛ کشوری که در آن، همین حالا بسیاری از زندانیان سیاسی در مسیر مرگ‌اند.»
او در این مراسم، یک روسری را در هوا تکان داد و روی زمین انداخت و با انتقاد از سیاست‌های جمهوری اسلامی، شعار «زن، زندگی، آزادی» سر داد.
انتقاد از سیاست ویزای اروپا
علی‌نژاد در ویدیویی که در شبکه اکس منتشر کرد، گفت: «ببینید چه اتفاقی افتاده است؛ اروپا به کسانی ویزا می‌دهد که با جلادان تهران و کابل دست می‌دهند. برای مردانی که فرزندان ما را به دار می‌کشند فرش سرخ پهن می‌کند، اما به برخی از زنان هیات من که جمهوری اسلامی و طالبان نابینایشان کرده‌اند، ویزا نداد. آن‌ها حتی نتوانستند در مادرید کنار ما باشند.»
کوثر افتخاری، از جمله زنانی که در جریان اعتراضات سال ۱۴۰۱ از ناحیه چشم راست آسیب دید و بینایی این چشم خود را به شدت از دست داده است نیز همراه با فریده صلواتی‌پور که بر اثر شلیک نیروهای امنیتی تقریبا بینایی هر دو چشم خود را از دست داده، روی صحنه در کنار علی‌نژاد حاضر شدند.
افتخاری، پدرو سانچز، نخست‌وزیر اسپانیا، را به دلیل دست دادن با مقام‌های جمهوری اسلامی هدف انتقاد قرار داد و گفت زنانی که در سرکوب اعتراض‌ها بینایی خود را از دست داده‌اند، با همان دستان خون‌آلود حکومتی نابینا شده‌اند که سانچز با آن رابطه دارد.
علی‌نژاد هم از سانچز خواست اگر روابط اسپانیا با جمهوری اسلامی خوب است، از مقام‌های تهران بخواهد اعدام‌های گسترده را متوقف کنند.
او گفت روایت این زنان تنها به ایران محدود نمی‌شود و درباره تهدید آزادی و دموکراسی در اروپا نیز هشدار داد.
علی‌نژاد سخنانش را با این جمله به پایان رساند: «می‌توانید دیپلماسی کنید، اما چشم‌های ما را بهای آن نکنید.»
پیام دیگر زنان برنده جایزه
ناوالنایا در این مراسم بر ضرورت همبستگی در برابر دیکتاتورها تاکید کرد و گفت: «همیشه آدم‌های شجاعی برای ایستادن در برابر دیکتاتورها خواهند بود؛ باید کنار هم بمانیم و به یکدیگر بپیوندیم.»
پایا نیز گفت نمی‌خواهد از نسل دیگری بخواهد همچنان منتظر تغییر بمانند.
او با اشاره به وضعیت کوبا گفت این کشور از آنچه بسیاری تصور می‌کنند، به آزادی نزدیک‌تر است.
روایت آسیب‌دیدگان چشمی
مرسده شاهین‌کار، از زنانی که در جریان اعتراض‌های سال ۱۴۰۱ و جنبش «زن، زندگی، آزادی» یک چشمش را از دست داد، در روایت خود گفته بود: «از اینکه در تظاهرات شرکت کردم پشیمان نیستم؛ این حق من بود [که اعتراض کنم].»
او درباره لحظه جراحتش نیز گفت: «هنوز بوی خونی را که از بین انگشت‌هایم می‌ریخت حس می‌کنم.»
خانم علی‌نژاد قبلا گفته بود «طالب و آخوند با هم یکی هستند. ما زنان ایران و افغانستان نیز با هم یکی می‌شویم تا این غده‌های سرطانی را در خاورمیانه ریشه‌کن کنیم.»
بازرگانان افغان و پاکستانی می‌گویند بسته‌ماندن مسیرهای تجاری میان افغانستان و پاکستان در یک سال گذشته، خسارت‌های سنگینی به تجارت و اقتصاد دو کشور وارد کرده و هزاران نفر را در دو سوی مرز بیکار ساخته است. آنان همچنین از افزایش پنج‌برابری هزینه‌های ترانزیت ابراز نگرانی کرده‌اند.
خان جان الکوزی، رئیس اتاق مشترک تجارت افغانستان و پاکستان، به افغانستان اینترنشنال گفته است که بسته ماندن راه‌های تجاری، به‌ویژه صادرات میوه‌های تازه و خشک افغانستان را با مشکلات جدی روبه‌رو کرده و هزینه‌های ترانزیت را چندین برابر افزایش داده است.
او گفته است که پیش از بسته شدن مسیرها، انتقال یک کانتینر از بندر کراچی به افغانستان حدود دو هزار دالر هزینه داشت و کالاها ظرف ده روز به مقصد می‌رسیدند؛ اما اکنون انتقال همان کانتینر از مسیرهای بدیل تا ۱۰ هزار دالر هزینه دارد و زمان انتقال کالاها به حدود دو ماه افزایش یافته است.
الکوزی افزوده است که محدودیت‌های تجاری با پاکستان، صادرات میوه‌های تازه افغانستان را نیز به شدت آسیب زده است. به گفته او، بخشی از محصولات از طریق دهلیز هوایی به هند صادر می‌شود و مقدار اندکی نیز از مسیر ایران و کشورهای آسیای مرکزی به بازارهای خارجی می‌رسد، اما هزینه‌های بلند حمل‌ونقل سودآوری این صادرات را کاهش داده است.
«بیشترین آسیب به باغداران و کشاورزان رسیده است»
رئیس اتاق مشترک تجارت افغانستان و پاکستان می‌گوید بیشترین زیان ناشی از بسته ماندن مسیرهای تجاری متوجه باغداران و کشاورزان افغان شده است؛ زیرا دسترسی آنان به بازارهای صادراتی محدود شده و انتقال محصولات زودفاسدشدنی با دشواری روبه‌رو است.
افزایش قیمت برخی کالاهای وارداتی
به گفته بازرگانان، همزمان با کاهش واردات، قیمت شماری از کالاهای وارداتی در بازارهای افغانستان افزایش یافته است. الکوزی می‌گوید بهای کالاهای الکترونیکی و بسیاری از اقلام وارداتی بالا رفته، هرچند در برخی بخش‌ها تولیدات داخلی افزایش یافته و سرمایه‌گذاری روی ایجاد کارخانه‌های جدید ادامه دارد.
«هزاران نفر بیکار شده‌اند»
شاهد حسین، رئیس پیشین اتاق مشترک بازرگانان پیشاور، می‌گوید ساکنان مناطق مرزی در دو سوی خط دیورند بیشترین آسیب را از توقف تجارت متحمل شده‌اند.
او گفته است که در یک سال گذشته صدها هزار نفر، از کارگران روزمزد و رانندگان گرفته تا کارکنان شرکت‌های حمل‌ونقل و نمایندگان گمرکی، شغل خود را از دست داده‌اند.
به گفته او، اقتصاد مناطق قبایلی، بخش‌هایی از خیبرپختونخوا و بلوچستان تا حد زیادی به فعالیت گذرگاه‌های مرزی وابسته بود و بسته شدن این مسیرها تجارت میان دو کشور را با رکود کم‌سابقه‌ای روبه‌رو کرده است.
کاهش چشمگیر رفت‌وآمد در گذرگاه‌های مرزی
براساس آمارهای ارائه‌شده از سوی فعالان تجاری، پیش از بسته شدن مسیرها روزانه بین ۸۰۰ تا ۱۲۰۰ موتر باربری از گذرگاه تورخم، ۵۰۰ تا ۸۰۰ موتر از مسیر چمن-سپین‌بولدک و صدها موتر دیگر از گذرگاه‌های غلام‌خان، خرلاچی و انگور اده عبور می‌کردند.
بازرگانان می‌گویند توقف این رفت‌وآمدها، شرکت‌های پاکستانی صادرکننده سمنت، دوا، آرد، برنج و سایر کالاها به افغانستان را نیز با زیان‌های مالی سنگین روبه‌رو کرده است.
چشم‌انداز نامشخص برای بازگشایی مسیرها
خان جان الکوزی و شاهد حسین می‌گویند نشانه‌ای از بازگشایی قریب‌الوقوع مسیرهای تجاری دیده نمی‌شود. آنان افزوده‌اند که مشکلات و پیشنهادهای خود را با مقام‌های دو کشور در میان گذاشته‌اند، اما نسبت به حل سریع این بحران خوش‌بین نیستند.
الکوزی گفته است که اتاق مشترک تجارت افغانستان و پاکستان اکنون تنها به‌گونه محدود فعالیت می‌کند و روابط میان دو طرف به حداقل رسیده است.
تمامی گذرگاه‌های تجاری و رفت‌وآمدی میان افغانستان و پاکستان پس از تشدید درگیری‌های مسلحانه میان طالبان و پاکستان در میزان سال گذشته بسته شد. از آن زمان تاکنون، حجم تجارت میان دو کشور به‌طور چشمگیری کاهش یافته و فعالان اقتصادی هشدار می‌دهند که ادامه این وضعیت می‌تواند پیامدهای گسترده‌تری برای اقتصاد و تجارت منطقه‌ای در پی داشته باشد.
افغانستان اینترنشنال تصاویر ماهواره‌ای واخان را بررسی کرده که نشان می‌دهد که ساخت جاده ارتباطی میان چین و افغانستان از مسیر گذرگاه «واخجیر»، سال‌ها پیش از بازگشت طالبان به قدرت آغاز شده بود.
در تصاویر ماهواره‌ای سال ۲۰۱۷، جاده‌ای در سمت چین دیده می‌شود که برای رفت‌وآمد وسایط ساخته شده بود. تصاویر سال ۲۰۲۴ نیز نشان می‌دهد که بخش‌هایی از این جاده در خاک چین آسفالت شده بود.
بررسی تصاویر ماهواره‌ای سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که از گذرگاه «واخجیر» در مرز چین تا «بزای گنبد» در واخان، دست‌کم ۵۰ کیلومتر مسیر جاده‌ای در سمت افغانستان ساخته شده است.
طالبان این جاده را برای اتصال منطقه‌ای و گسترش روابط سیاسی و اقتصادی افغانستان و چین مهم می‌داند، اما کارشناسان می‌گویند چین اقدام عملی نشان نداده است که نشان‌دهنده علاقه این کشور به گشایش گذرگاه باشد. چین اوضاع امنیتی واخان و بدخشان را پیوسته با نگرانی دنبال کرده است. تصاویر ماهواره‌ای از تقویت تدابیر امنیتی در سمت چین، از جمله نصب سیم‌های خاردار و افزایش آمادگی‌های نظامی در امتداد مرز، حکایت دارد.
خوش‌بینی طالبان
عبداللطیف منصور، وزیر انکشاف دهات طالبان، می‌گوید جاده دهلیز واخان تکمیل شده و می‌تواند مسیرهای تجارتی افغانستان و کشورهای منطقه را کوتاه کند.
چین در مراسم افتتاح این جاده نماینده‌ای نفرستاد و هنوز نشانه‌ای از آمادگی بیجنگ برای گشایش مرز دیده نمی‌شود. کارشناسان می‌گویند نگرانی‌های امنیتی چین و هزینه‌های اقتصادی این مسیر، چشم‌انداز وصل‌شدن افغانستان به بازار چین از راه واخان را نامشخص نگه داشته است.
آقای منصور در گفت‌وگو با تلویزیون شمشاد در کابل گفت که ساخت جاده واخان پایان یافته و این مسیر برای استفاده آماده شده است. او واخان را «سر افغانستان» خواند و گفت این منطقه از نظر سیاسی و اقتصادی برای افغانستان اهمیت دارد و می‌تواند برای تاجیکستان، اوزبیکستان و ایران نیز سودمند باشد.
به گفته او، این جاده می‌تواند مسیر انتقال کالا را کوتاه کند و زمان رسیدن محموله‌ها را کاهش دهد. منصور گفت که انتقال کالا از مسیرهای کنونی گاهی روزهای زیادی زمان می‌برد، اما از راه واخان ممکن است این مدت به دو تا سه روز کاهش یابد.
وزیر طالبان با اشاره به علاقه چین به این مسیر گفت که جاده‌های منتهی به واخان از سوی چین ساخته شده است. او افزود که اداره طالبان سفارت چین را به مراسم افتتاح جاده دعوت کرده بود، اما نمایندگان این کشور در مراسم حضور نیافتند. منصور تغییر سفیر چین را دلیل این غیبت عنوان کرد.
او در پاسخ به این پرسش که آیا دهلیز واخان می‌تواند جایگزینی برای مسیرهای تجارتی پاکستان و تهدیدی به این کشور باشد، گفت که این مسیر تهدیدی برای کشورهای همسایه نیست و باید به‌عنوان یک فرصت دیده شود. منصور افزود که حکومت‌های پیشین افغانستان به دلیل دشواری‌های جغرافیایی، کمبود اکسیجن، برف‌باری و توفان نتوانسته بودند این مسیر را باز کنند، اما اداره طالبان با وجود این مشکلات کار ساخت جاده را به پایان رسانده است.
نگرانی امنیتی چین
با وجود خوش‌بینی طالبان، رفتار چین نشان می‌دهد که گشایش جاده به‌تنهایی برای آغاز تجارت میان دو کشور کافی نیست. چین در مراسم افتتاح این مسیر در ۱۲ میزان نماینده‌ای نفرستاد و تاکنون نیز نشانه‌ای از تصمیم رسمی بیجنگ برای بازکردن گذرگاه مرزی دیده نشده است.
تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که جاده افغانستان تا فاصله چند ده متری مرز چین رسیده است. در سوی چین، سیم‌های خاردار، مواضع مجهز به مسلسل، خندق‌ها و دوربین‌های نظارتی برای مراقبت از مرز ایجاد شده‌اند.
رامین منصوری، دکترای علوم سیاسی از دانشگاه بیجینگ و پژوهشگر کنونی دانشگاه پیتسبورگ امریکا، به افغانستان اینترنشنال گفت که چین از بازشدن گذرگاه واخجیر و اتصال مستقیم به افغانستان استقبال نمی‌کند. به گفته او، نگرانی اصلی بیجنگ خطر تروریسم و احتمال گسترش نفوذ فکری طالبان در میان مردم سین‌کیانگ است.
آقای منصوری گفت که چین مرز خود با افغانستان را نه یک دهلیز اقتصادی، بلکه «خط مقدم» مقابله با «تروریسم» می‌بیند. او افزود که طالبان با ساخت این جاده، با وجود مخالفت چین، چالش تازه‌ای برای بیجنگ ایجاد کرده است.
به گفته آقای منصوری، مقام‌های چینی پیش از این نیز با بازشدن این مسیر موافق نبودند، اما مخالفت خود را به‌صورت علنی بیان نمی‌کردند. او گفت که حتی برخی مقام‌های پیشین برای جلوگیری از بازشدن این مسیر تطمیع می‌شدند.
منصوری افزود که طالبان با ادامه ساخت جاده، چین را در موقعیت دشواری قرار داده است. به گفته او، بیجنگ برای مقابله با خطرهای احتمالی، تدابیر امنیتی در امتداد مرز را افزایش داده است.
او گفت که «چین در امتداد مرز سیم‌های خاردار نصب کرده و از هوش مصنوعی، حسگرها و سامانه‌های نظارتی برای شناسایی افراد نزدیک‌شونده استفاده می‌کند.» به گفته منصوری، این سامانه‌ها در صورت نزدیک‌شدن افراد، با پیام‌های صوتی به زبان‌های فارسی و پشتو به آنان هشدار می‌دهند که نزدیک‌تر نشوند.
منصوری همچنین گفت که چین با ایجاد یک واحد اداری دیگر در تاشقرغان، تلاش کرده است کنترول مرزی و امکانات لوژستیکی خود را تقویت کند. او افزود که چین برای مقابله با هرگونه تهدید امنیتی احتمالی آمادگی می‌گیرد.
ژو یونگ‌بیاو، رئیس مرکز مطالعات افغانستان در دانشگاه لانژو چین نیز به رادیو فردا گفت که احتمال بازشدن این گذرگاه کوهستانی در آینده نزدیک «بسیار پایین» است.
به گفته او، اقتصاد افغانستان در مقایسه با هزینه‌های احتمالی اتصال این مسیر به بازار چین، کوچک است و منافع اقتصادی آن برای بیجنگ به‌تنهایی نمی‌تواند هزینه‌های مالی و خطرهای امنیتی را توجیه کند. صادرات افغانستان به چین شامل جلغوزه، زردآلو خشک و سنگ‌های قیمتی است.
نگرانی اصلی چین، به‌گفته کارشناسان، حضور گروه‌های مسلح اسلام‌گرا در افغانستان و احتمال تهدید امنیت منطقه سین‌کیانگ است. چین به‌ویژه از فعالیت جنبش اسلامی ترکستان شرقی، گروهی از جنگجویان اویغور که خواهان ایجاد یک دولت اسلامی در سین‌کیانگ است، ابراز نگرانی کرده است.
گزارش سال ۲۰۲۶ سازمان ملل متحد نیز به فعالیت این گروه در بدخشان اشاره کرده است. ژو یونگ‌بیاو می‌گوید اداره طالبان تاکنون تقریباً هیچ‌یک از خواسته‌های چین درباره این گروه را برآورده نکرده است و به همین دلیل، بعید است بیجنگ در آینده نزدیک امتیازهای بیشتری به طالبان بدهد.
چین در سال‌های گذشته تدابیر امنیتی در امتداد مرز افغانستان را تقویت کرده است. گزارش‌ها حاکی است که زیرساخت‌های ایجادشده در سوی چین، علاوه بر تقویت نظارت، برای تسهیل گشت‌زنی نیروهای مسلح نیز در نظر گرفته شده‌اند. رسانه‌های چینی بخش مرزی این کشور با افغانستان را یکی از خطوط مهم مبارزه با تروریسم توصیف کرده‌اند.
پروژه ساخت جاده واخان در سال ۲۰۱۹، در دوره حکومت پیشین افغانستان، آغاز شد، اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ متوقف ماند. کار ساخت آن در سال ۲۰۲۳ از سر گرفته شد. گزارش‌ها هزینه ساخت این جاده را حدود ۵.۶ میلیون دالر عنوان کرده‌اند.
ژو یونگ‌بیاو می‌گوید تکمیل این جاده می‌تواند پیامی نمادین درباره توانایی طالبان برای ساخت زیرساخت‌ها در مناطق دورافتاده باشد، اما این دستاورد لزوماً به معنای اتصال افغانستان به بازار چین نیست.
یک تحلیل‌گر چینی در مطلبی که ۱۸ میزان در وب‌سایت سوهو منتشر شد، به ارتفاع حدود چهار هزار و ۸۰۰متری گذرگاه واخان و شرایط دشوار آب‌وهوایی آن اشاره کرد. به گفته او، امکان رفت‌وآمد موترها در این مسیر ممکن است تنها حدود سه ماه در سال فراهم باشد.
این تحلیل‌گر همچنین پرسیده است که آیا طالبان بر تمام قلمرو افغانستان کنترول دارد، آیا اردوگاه‌های گروه‌های مسلح همچنان فعال‌اند و آیا خطر عبور جنگجویان از مرز مهار شده است. به باور او، تا زمانی که این نگرانی‌ها برطرف نشوند، بعید است چین تدابیر سخت‌گیرانه مرزی خود را کنار بگذارد.
طالبان پیش‌تر گفته بود که گشایش دهلیز واخان می‌تواند وابستگی افغانستان به مسیرهای تجارتی پاکستان را کاهش دهد. مقام‌های طالبان از بسته‌ماندن گذرگاه‌های مرزی با پاکستان و محدودیت‌های مسیرهای تجارتی از طریق بندر کراچی و گوادر انتقاد کرده‌اند و می‌گویند این وضعیت به بازرگانان افغان زیان می‌رساند.
با این حال، کارشناسان می‌گویند ساخت جاده در خاک افغانستان نمی‌تواند جای تصمیم سیاسی و امنیتی چین را بگیرد. تا زمانی که بیجنگ مرز را باز نکند، این مسیر امکان عملی انتقال کالا میان دو کشور را نخواهد داشت.