کاوش‌های باستان‌شناسی در قلعه تاریخی بالاحصار کابل، بقایای یک کاخ مغولی، صومعه بودایی و آثار تمدن‌های بیش از دو هزار ساله افغانستان را از زیر خاک بیرون آورده است. در جریان جنگ‌های گذشته، از حمله بریتانیایی‌ها تا درگیری‌های اخیر، بخش بزرگی از معماری این دژ تاریخی تخریب شده است.
آسوشیتدپرس روز دوشنبه، ۱۸ عقرب، در گزارشی به قلم النا بکاتوروس، جزئیات این کشفیات و تلاش‌ها برای مرمت قلعه تاریخی بالاحصار را منتشر کرده است.
به گزارش این خبرگزاری، بنیاد آقاخان برای فرهنگ از سال ۱۳۹۷ پروژه مرمت و حفاظت از بالاحصار را آغاز کرده است. هدف این پروژه تبدیل این محوطه تاریخی به یک پارک عمومی باستان‌شناسی، همراه با باغ‌ها، رستورانت‌ها و موزیم است.
کشف بقایای کاخ مغولی و و صومعه بودایی
به گزارش این خبرنگار آسوشیتدپرس، باستان‌شناسان در پنج بخش جداگانه این محوطه، سکه‌های باستانی، قطعات مجسمه‌های بودایی، ظروف سفالی لعاب‌دار اسلامی، چراغ‌های روغنی، قطعات متعدد سفال و بقایای کاخ‌ها، صومعه‌ها و خانه‌های مسکونی را کشف کرده‌اند.
از جمله یافته‌های مهم این کاوش‌ها، بقایای یک کاخ دوره مغول‌ها با نقاشی‌های دیواری، سازه‌ای شبیه تخت و حوضی ستاره‌ای‌شکل است که در بالای تپه و در دل سنگ تراشیده شده است. بقایای یک صومعه بودایی و حمام‌های کاخ مغولی نیز در این محوطه پیدا شده‌اند.
بابک رفیعی‌علوی، یکی از باستان‌شناس این پروژه، به آسوشیتدپرس گفته است که باستان‌شناسان انتظار نداشتند این حجم از آثار تاریخی را پیدا کنند. او کشفیات بالاحصار را به «زیردریایی‌ای تشبیه کرده که از اعماق اقیانوس بیرون می‌آید».
النا بکاتوروس در این گزارش می‌نویسد که یکی از بخش‌های حفاری تاکنون به عمق ۱۱ متر رسیده است. رفیعی‌علوی گفته است که در هر نقطه بالاحصار می‌توان آثار تاریخی پیدا کرد، زیرا این مکان بیش از دو هزار سال محل سکونت انسان بوده است.
بالاحصار؛ مرکز راهبردی و سیاسی کابل
قلعه بالاحصار در جنوب شهر قدیم کابل و بر فراز برآمدگی رشته‌کوه شیر دروازه قرار دارد. موقعیت جغرافیایی این دژ به حاکمان دوره‌های مختلف امکان می‌داد بر شهر کابل و مسیرهای ورودی آن نظارت داشته باشند.
به گزارش آسوشیتدپرس، بالاحصار در امتداد یکی از مسیرهای مهم بازرگانی قرار داشت که شبه‌قاره هند را به آسیای مرکزی و مناطق فراتر از آن وصل می‌کرد. این مکان در دوره‌های مختلف تاریخی به‌عنوان دژ نظامی، مجموعه کاخ‌ها، زرادخانه، مرکز اداری، زندان و پادگان نظامی استفاده شده است.
مصطفی نوری، مدیر پروژه خدمات فرهنگی بنیاد آقاخان، به این خبرگزاری گفته است که بالاحصار بخش‌های مختلف تاریخ افغانستان را در خود بازتاب می‌دهد.
به گفته نوری، این دژ از قرن‌ها پیش یک موقعیت دفاعی راهبردی بوده و کنترول آن به معنای تسلط بر کابل و مناطق پیرامونی آن بوده است. بخش‌هایی از مناطق پایین‌تر این مجموعه هنوز هم در اختیار نیروهای نظامی افغانستان قرار دارد.
تخریب قلعه در جنگ‌های پی‌درپی
بالاحصار در طول قرن‌ها بارها تخریب و دوباره بازسازی شده است. نویسنده این گزارش می‌نویسد که سنگین‌ترین ضربه به این مجموعه در سال ۱۲۵۸ خورشیدی وارد شد؛ زمانی که نیروهای بریتانیایی در واکنش به کشته‌شدن سر لوئیس کاوناری، نماینده بریتانیا و همراهانش در داخل قلعه، بخش بزرگی از آن را ویران کردند.
بخش‌های زیادی از دیوارهای دفاعی بالاحصار در سال‌های بعد نیز در نتیجه جنگ و بی‌توجهی آسیب دید. بدنه یک تانک زنگ‌زده شوروی هنوز در دامنه تپه این دژ قرار دارد و تجهیزات نظامی فرسوده جنگ با شوروی در بخش‌های مختلف محوطه دیده می‌شود.
در نزدیکی این تجهیزات، سلاح‌های سنگینی نیز قرار دارند که پس از خروج نیروهای امریکایی در سال ۱۴۰۰ باقی مانده‌اند و اکنون در اختیار نیروهای نظامی طالبان هستند.
رفیعی‌علوی به آسوشیتدپرس گفته است که نیروهای امریکایی در سال ۱۳۸۷ نیز بخشی از محوطه داخل دیوارهای قلعه را هموار کردند و در این روند لایه‌های باستان‌شناسی زیادی از بین رفت.
پروژه مرمت چندین دهه زمان می‌برد
برنامه‌ریزی برای پروژه گسترده حفاظت و مرمت بالاحصار در سال ۱۳۹۶ آغاز شد و کار عملی آن در سال ۱۳۹۷ شروع شد. در مرحله نخست، وضعیت محوطه بررسی و ثبت شد. برای این کار از رادار نفوذی زمین و اسکن‌های لیزری سه‌بعدی نیز استفاده شد.
پس از آن، اقدامات اضطراری برای تثبیت بخش‌های آسیب‌دیده و جلوگیری از فروریختن بیشتر دیوارها و برج‌های تاریخی آغاز شد.
هیئت باستان‌شناسی فرانسه در افغانستان در ابتدا در کاوش‌های این محوطه مشارکت داشت، اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۱۴۰۰، فعالیت‌های آن برای مدتی متوقف شد. این هیئت دیگر به پروژه بازنگشت، اما بنیاد آقاخان به کار خود ادامه داد و از سال ۱۴۰۱ اقدامات گسترده‌تری را در این محوطه آغاز کرد.
به گزارش آسوشیتدپرس، برای بازسازی بخش‌هایی از دیوارهای دفاعی از سنگ‌های محلی استفاده می‌شود. مطابق معیارهای بین‌المللی حفاظت از آثار تاریخی، قسمت‌های بازسازی‌شده باید از بخش‌های اصلی قابل تشخیص باشند. به همین دلیل، این بخش‌ها کمی عقب‌تر یا جلوتر از سطح دیوارهای اصلی ساخته می‌شوند.
همچنین برای نگهداری یکی از برج‌های بیرونی قلعه از سازه‌های فلزی استفاده شده است. این برج پیشتر شکاف برداشته و در معرض فروریختن قرار داشت.
مدیر پروژه خدمات فرهنگی بنیاد آقاخان گفته است که این پروژه به تعهدی چندین‌دهه‌ای نیاز دارد؛ زیرا کار تنها به مرمت بناها محدود نیست و محوطه از نظر باستان‌شناسی نیز بسیار غنی است. آموزش دانشجویان باستان‌شناسی افغانستان نیز بخشی از این برنامه است.
طالبان از حفاظت آثار تاریخی سخن می‌گوید
آسوشیتدپرس گزارش داده است که مقام‌های طالبان اکنون از تعهد خود برای حفاظت از آثار تاریخی و فرهنگی افغانستان سخن می‌گویند؛ موضعی که با عملکرد این گروه در دوره نخست حکومتش تفاوت دارد.
طالبان در سال ۱۳۸۰ دو مجسمه عظیم بودا را که قدمت آن‌ها به قرن ششم میلادی می‌رسید و در دل صخره‌های بامیان تراشیده شده بودند، با مواد انفجاری تخریب کردند. موزیم ملی افغانستان در کابل نیز در آن دوره غارت شد و شماری از آثار باستانی آن، به‌ویژه مجسمه‌هایی که از نظر طالبان غیراسلامی تلقی می‌شدند، شکسته شدند.
شماری از کسبه‌کاران محلی در بازار مشترک در شغنان بدخشان نیروهای طالبان در این منطقه را به فساد، رشوه‌ستانی و زورگویی متهم می‌کنند.
برخی از سوداگران محلی این منطقه به افغانستان اینترنشنال گفتند مرزبانان طالبان از بازرگانانی که از بیرون از این ولسوالی می‌آیند، برای ورود و فعالیت در بازار مشترک افغانستان و تاجیکستان، «رشوه می‌گیرند.»
آن‌ها همچنین افزودند که طالبان محلی با زور و بدون گرفتن نوبت، برای کسب‌وکار وارد این بازار می‌شوند.
این در حالی است که به گفته آن‌ها، سوداگران محلی از نیمه‌شب و صبح زود ساعت‌ها در صف می‌مانند تا اجازه ورود به بازار پیدا کنند.
آنان می‌افزایند، اقدامات طالبان به کسب‌وکارهای کوچک آنان در بازار مشترک آسیب رسانده و آنان را با مشکلات مواجه کرده است.
بازار مشترک تنها دو روز در هفته، شنبه و یکشنبه، فعال است. براساس اطلاعات رسیده، کسبه‌کاران محلی برای خرید و فروش کالا و انجام تجارت‌های کوچک، از ساعت چهار صبح به نقطه صفری مرز می‌روند، برای ورود ثبت‌نام می‌کنند و نوبت عبور می‌گیرند.
مرز حدود ساعت هشت صبح باز می‌شود، اما به گفته منابع، طالبان محلی با استفاده از ارتباط خود با مرزبانان و بدون رعایت نوبت برای خرید و فروش وارد بازار می‌شوند. باشندگان محلی همچنین ادعا کردند بازرگانان و سرمایه‌دارانی که از ولسوالی‌ها و ولایت‌های دیگر برای تجارت به این بازار می‌آیند، با پرداخت رشوه به مرزبانان طالبان زودتر عبور می‌کنند.
منابع می‌گویند این وضعیت باعث شده است که کسبه‌کاران محلی، با وجود ساعت‌ها انتظار، فرصت محدودی برای خرید و فروش داشته باشند. برخی از آنان نیز به دلیل ازدحام و ورود بدون نوبت دیگران، نمی‌توانند در زمان فعالیت بازار به تجارت خود برسند.
داوود بدخشی (نام مستعار)، که سال‌ها در نزدیکی این بازار زندگی کرده و در آن کار می‌کند، به افغانستان اینترنشنال خاطر نشان کرد که کسبه‌کاران محلی برای تأمین معیشت خانواده‌های خود از نیمه‌های شب در سرما منتظر می‌مانند، اما افراد ثروتمند، طالبان محلی و کسانی که رشوه می‌پردازند، بدون رعایت نوبت وارد بازار می‌شوند.
او در ادامه پرسید که «آیا این بازار مرزی برای نان‌آوری مردم فقیر ایجاد شده یا برای پولداران و باج‌گیران؟»
شبیر احمد (نام مستعار) یک کسبه‌کار دیگر شغنان نیز به افغانستان اینترنشنال گفت که محدود بودن فعالیت بازار به دو روز در هفته، شمار زیاد متقاضیان و برخورد سلیقه‌ای مرزبانان طالبان، کار کسبه‌کاران محلی را دشوار کرده است. به گفته او، بسیاری از این افراد با وجود انتظار طولانی، نمی‌توانند به اندازه کافی در بازار خرید و فروش کنند.
این منابع با انگشت اتهام به‌سوی نیروهای طالبان خواستار بهبود وضعیت هستند و می‌گویند که باید همه‌گی بدون تبعیض و رشوه به ثبت نام و نوبت احترام بگذارند تا کسبه‌کاران محلی نیز به تجارت خود برسند.
پیش از این نیز ویدیویی از کمیساری شغنان به دست افغانستان اینترنشنال رسیده بود که در آن دو مرزبان طالبان در تاریکی شب از چوپانان درباره گله‌های گوسفند پرس‌وجو می‌کنند. در این ویدیو صدها رأس گوسفند دیده می‌شود که به ساحه کمیساری مرزی منتقل می‌شوند تا از طریق بازار مشترک به تاجیکستان قاچاق شوند.
بازار مشترک مرزی اشکاشم در سال‌های گذشته و در دوره‌های مختلف، از جمله زمان مجاهدین و حکومت‌های جمهوری، بر اساس توافق‌های محلی و منطقه‌ای برای تأمین معیشت مرزنشینان و دادوستد میان دو سوی رود پنج ایجاد شده بود. این بازار میان ولایت بدخشان افغانستان و ولایت خودمختار کوهستان بدخشان تاجیکستان قرار دارد.
این بازار پس از چندین سال توقف، در سنبله ۱۴۰۲ خورشیدی دوباره فعالیت خود را آغاز کرد. کارشناسان به افغانستان اینترنشنال می‌گویند نبود نظارت بر عملکرد نیروهای مرزی و برخورد تبعیض‌آمیز در روند عبور از مرز، فعالیت این بازار را با چالش روبه‌رو کرده است. به گفته آنان، ادامه این وضعیت کسبه‌کاران خرد و خانواده‌هایی را که به درآمد این تجارت وابسته‌اند، متضرر می‌کند.
منابع در کابل به افغانستان اینترنشنال گفتند شماری از افرادی که موترهای مسافربری در مسیر کابل-هرات دارند، روز دوشنبه، ۱۸ عقرب، در اعتراض به افزایش هزینه‌های ترانسپورتی در پایتخت تجمع کردند. آنان پس از تجمع خواستار دیدار با وزیر ترانسپورت طالبان شدند اما درخواست آنان پذیرفته نشد.
این موترداران از افزایش هزینه‌های ترانسپورتی از سوی طالیان، بهای سوخت، خرابی شاهراه‌ها و کمیسیون شرکت‌های خصوصی شکایت دارند. آنان می‌گویند پس از پرداخت این هزینه‌ها، درآمد چندانی برای‌شان باقی نمی‌ماند.
آن‌ها افزودند فردا نیز در برابر وزارت ترانسپورت تجمع خواهند کرد و اگر طالبان به خواست‌های‌شان بی‌توجهی کند، اعتراضات خود را ادامه خواهند داد.
مالکان موترهای مسافربری می‌گویند در حکومت پیشین، هزینه پارچه ترانسپورت برای هر موتر یک‌هزار و ۸۰۰ افغانی بود، اما اکنون وزارت ترانسپورت طالبان از رفت‌وبرگشت در مسیر هرات ـ کابل حدود ۱۶ هزار افغانی و برعکس آن حدود ۱۸ هزار دریافت می‌کند. به گفته آنان، نزدیک به پنج هزار افغانی نیز بابت حق‌العبور جاده طالبان از آن‌ها می‌گیرد.
افزون بر این هزینه‌ها، قیمت سوخت نیز از چهل افغانی به هشتادو پنج افغانی صعود کرده است که موترداران پرداخت این هزینه را نیز کمرشکن می‌خوانند.
موترداران افرادی صاحب یک یا چند موتر در این مسیر هستند که این وسایط را به رانندگان خود واگذار کرده و از طریق آن عاید می‌کنند.
وکیل‌احمد (نام مستعار)، یکی از موترداران مسافربری که از حدود ۲۰ سال به این‌سو در مسیرهای هرات ـ کابل و کابل ـ مزار موتر دارد، به افغانستان اینترنشنال گفت: «در حکومت پیشین هزینه پارچه ترانسپورت ناچیز بود، اما اکنون برای هر مسیر یک عالم پول می‌دهیم و هر شرکت نیز به‌صورت جداگانه ۱۰ هزار افغانی کمیسیون می‌گیرد. با این هزینه‌ها که مجموع آن به حدود ۴۰ هزار افغانی می‌رسد، دیگر هیچ درآمدی برای ما باقی نمی‌ماند».
ملک‌زاده (نام مستعار)، یکی دیگر از موترداران مسافربری، از خرابی شاهراه‌ها و افزایش هزینه ترمیم موترها شکایت دارد و ادامه می‌دهد که هیچ‌کس حرف ما را نمی‌شنود.
او به افغانستان اینترنشنال گفت: «جاده‌ها بسیار خراب و ویران شده‌اند. در آخرین سفر، پس از پرداخت تمام هزینه‌ها، تنها یک‌هزار و ۸۰۰ افغانی برای ما باقی ماند. با افزایش بهای تیل و هزینه بلند ترمیم موتر، دیگر نمی‌توانیم از این کار درآمد داشته باشیم».
این موترداران همچنین شرکت‌های خصوصی را به دریافت کمیسیون بیشتر از میزان تعیین‌شده متهم می‌کنند.
ملک‌زاده می‌گوید در برگه‌های قانونی، کمیسیون شرکت‌ها تنها دو درصد تعیین شده است، اما شرکت‌ها شش تا ۱۰ هزار افغانی از موترداران می‌گیرند. به گفته او، اگر موترداران این مبلغ را نپردازند، شرکت‌ها نام موتر آنان را از فهرست خود حذف می‌کنند.
دو روز پیش نیز نمایندگان موترداران در شرکت مسافربری احمدشاه بابا گردهم آمدند و خواستار تعیین کرایه ثابت و ایجاد نظام مشخص برای دریافت هزینه‌ها شدند. آنان همچنین خواستار جلوگیری از دریافت پول‌های اضافی شدند، اما شرکت‌های خصوصی با پیشنهادهای آنان مخالفت کردند.
به گفته این موترداران در دوره حکومت پیشین، هزینه پارچه ترانسپورت برای هر موتر در مسیر هرات ـ کابل یک‌هزار و ۸۰۰ افغانی و در مسیر کابل ـ هرات یک‌هزار و ۶۰۰ افغانی بود.
همزمان با این ویدیویی نیز به دست افغانستان اینترنشنال رسیده که نشان می‌دهد که یک راننده مسافربری با در دست داشتن پارچه عوارضی و ترانسپورتی آبی‌رنگ، از افزایش سرسام‌آور هزینه‌ها شکایت می‌کند و با گله‌مندی می‌گوید که هزینه یک خط سیر از قندهار به هرات به ۳۸۵۰ افغانی رسیده و هیچ‌کس جلو این گرانی را نمی‌گیرد، نرخ سوخت از یک طرف بالا رفته و خط سیر از طرف دیگر.
با این حال موترداران می‌گویند در آن زمان، با وجود برخی مشکلات، شاهراه‌ها به‌طور نسبی ترمیم می‌شدند و فعالیت در بخش ترانسپورت برای آنان درآمد داشت. اما به گفته آنان پس از تسلط طالبان، هزینه‌های دولتی و کمیسیون شرکت‌های خصوصی افزایش یافته و خرابی جاده‌ها نیز هزینه ترمیم و نگهداری موترها را بیشتر کرده است و با این وضعیت این تجارت دیگر برای‌شان سود ندارد.
مریم حسینی، که یک سال پس از کشتار گسترده غیرنظامیان در مزارشریف به دنیا آمد، دوران کودکی‌اش را با کتاب‌های ادبی پدربزرگ، حمایت بی‌دریغ مادر و پرسش‌های علمی پدر درباره جهان گذراند.
سال‌ها بعد، این پرسش‌ها او را به دانشگاه هاروارد در امریکا رساند. زمانی که در پژوهش دکترایش به دنبال بخشی از ماده معمولی جهان رفت که وجودش برای دانشمندان شناخته شده، اما شناسایی آن دشوار است.
او به‌تازگی از رساله دکترای خود در رشته نجوم در دانشگاه هاروارد دفاع کرده است. پژوهش او درباره گازهای پراکنده در فضای میان کهکشان‌ها و استفاده از فوران‌های رادیویی سریع برای شناسایی و مطالعه این ماده است.
اما در کنار این دستاورد علمی، مریم رؤیای دیگری هم دارد: بازگشت به بلخ و تأسیس دیپارتمنت نجوم در دانشگاه این ولایت؛ آن هم در خانه قدیمی پدربزرگش در ام‌البلاد، جایی که علاقه او به کتاب و آسمان شب شکل گرفت.
تولد در شهری با خاطره‌ای تلخ
مریم حسینی در سال ۱۳۷۸ خورشیدی، در نخستین دوره حکومت طالبان، در مزارشریف به دنیا آمد؛ یک سال پس از کشتار گسترده غیرنظامیان در این شهر.
طالبان در تابستان ۱۳۷۷، پس از تصرف مزارشریف، دست به کشتار گسترده‌ای زدند. این رویداد یکی از تلخ‌ترین فصل‌های تاریخ معاصر شهر و خاطره‌ای ماندگار در حافظه جمعی مردم آن شد.
پدر و مادر مریم، نفیسه و سید سرور، در همان سال ازدواج کرده بودند. او نخستین فرزند خانواده بود.
مریم در شهری بزرگ می‌شد که آثار خشونت و ناامنی هنوز به کلی از زندگی مردم آن کنار نرفته بود. با این حال، او اجازه نداد خاطرات جنگ روایتش را بسازد، بلکه آنچه قصه او را شکل داد میل به کنجکاوی بود و عشق به دانستن و پرسیدن.
کتابخانه پدربزرگ و آسمان ام‌البلاد
بخشی از خاطرات روشن کودکی مریم به خانه پدربزرگ و مادربزرگش در ام‌البلاد، در ولایت بلخ، بازمی‌گردد.
خانه‌ای با زیرزمینی بزرگ، حویلی پر از گل و باغچه‌هایی که پدربزرگ با عشق از آن‌ها نگهداری می‌کرد.
مریم در آن خانه با مامایش ارشاد سر صفه والیبال بازی می‌کرد، اما یکی از مکان‌هایی که بیش از همه به آن علاقه داشت، کتابخانه پدربزرگ بود.
کتاب‌های پدرش بیشتر درباره علوم و ریاضی بودند و برای او که هنوز کودک بود، چندان آسان به نظر نمی‌رسیدند. در مقابل، کتاب‌های ادبی پدربزرگ برایش جذابیت بیشتری داشتند. کتابی برمی‌داشت و برای خواندن به بام خانه می‌رفت.
شب‌های ام‌البلاد نیز بخشی از این خاطرات است. آسمان پرستاره بود و مریم احساس می‌کرد در بام خانه به ستارگان نزدیک‌تر است.
یکی از کتاب‌هایی که در همان خانه خواند، «کودکی بزرگان تاریخ» بود؛ مجموعه‌ای درباره دوران کودکی شخصیت‌های نامدار جهان.
مریم هنگام خواندن این کتاب خود را در جایگاه آن شخصیت‌ها تصور می‌کرد. او می‌خواست روزی کاری انجام دهد که از زندگی معمول فراتر برود و اثری از خود بر جای بگذارد.
«سؤال شب»؛ بازی پدر و دختر
پس از سقوط نخستین حکومت طالبان در سال ۱۳۸۰ خورشیدی، شرایط زندگی در مزارشریف تغییر کرد. با بازگشایی مکتب‌ها، دختران نیز دوباره امکان حضور در نظام آموزشی را پیدا کردند.
پدر مریم، سید سرور، به فیزیک، ریاضی و علوم علاقه داشت. پس از سقوط رژیم ملا عمر، او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته مهندسی ادامه داد و در سال ۱۳۸۶ از دانشگاه بلخ فارغ شد.
مریم در مزارشریف به مکتب رفت و در لیسه نسوان نمبر یک یولمرب، در ناحیه پنجم شهر، درس خواند.
در خانه، اما رسمی بین دختر و پدر وجود داشت که به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین تجربه‌های آموزشی دوران کودکی مریم تبدیل شد.
پدرش هر شب پس از بازگشت از کار، پرسشی درباره جهان مطرح می‌کرد. پرسش‌هایی مانند این‌که ابرها از چه ساخته شده‌اند، ارتفاع هندوکش چقدر است، ستارگان چگونه شکل می‌گیرند و کهکشان‌ها چه اندازه‌اند.
آن‌ها نام این بازی را «سؤال شب» گذاشته بودند.
سید سرور تلاش می‌کرد به جای ارائه پاسخ‌های آماده، دخترش را به جست‌وجو و فکر کردن تشویق کند. هر پرسش بهانه‌ای بود تا مریم درباره موضوعی تازه کجکاوی پیدا کند، مطالعه کند و چیز بیشتری بیاموزد.
در هفت یا هشت‌سالگی، علاقه او به نجوم و سفر فضایی جدی‌تر شد.
یکی از اتفاق‌هایی که در شکل‌گیری این علاقه نقش داشت، شنیدن خبر سفر انوشه انصاری به فضا بود.
انوشه انصاری، مهندس و کارآفرین ایرانی‌ـ‌امریکایی، در سال ۲۰۰۶ به‌عنوان گردشگر فضایی به ایستگاه فضایی بین‌المللی سفر کرد. در آن زمان مریم فقط هفت ساله بود.
برای مریم، داستان زنی که توانسته بود از زمین خارج شود و به فضا سفر کند، الهام‌بخش بود. او با دیدن نمونه‌ای واقعی از زنی که به چنین رؤیایی رسیده بود، بیش از پیش به نجوم علاقه‌مند شد.
از آن پس، آسمان شب برایش تنها منظره‌ای زیبا نبود؛ موضوعی بود که می‌خواست آن را بشناسد و درباره‌اش تحقیق کند.
مهاجرت و آغاز مسیر دانشگاهی
مریم تا صنف پنجم در مکتب دولتی درس خواند و سپس تحصیلاتش را در مکتب دیگری ادامه داد. خانواده او مدتی به هرات رفتند، اما در جنوری ۲۰۱۵، زمانی که مریم حدود ۱۵ سال داشت، به ایالات متحده امریکا مهاجرت کردند.
مهاجرت برای او به معنای آغاز دوره‌ای تازه و در عین حال دشوار بود.
او باید خود را با نظام آموزشی متفاوت، محیط فرهنگی جدید و شرایطی که با زندگی گذشته‌اش تفاوت زیادی داشت، سازگار می‌کرد. در کنار این تغییرات، باید مسیر ورود به دانشگاه و ادامه تحصیل را نیز پیدا می‌کرد.
مریم می‌گوید در آن زمان احساس می‌کرد فرصتی در اختیار دارد که بسیاری از دختران دیگر از آن محروم‌اند. به همین دلیل، استفاده از این فرصت برایش اهمیت زیادی داشت.
در اگست ۲۰۱۶، در شانزده‌سالگی، وارد دانشگاه تگزاس در آستین شد و تحصیل در رشته اخترفیزیک یا نجوم را آغاز کرد.
فعالیت پژوهشی مریم نیز از همان سال‌های نخست تحصیل آغاز شد. او در دوره مکتب با کمک یکی از استادان دانشگاه وارد فضای تحقیق شد و در نخستین سال دانشگاه نیز پژوهش را ادامه داد.
در کنار درس‌های دانشگاهی، فرصت‌های پژوهشی، بورسیه‌ها و جوایز علمی را دنبال می‌کرد و برای به دست آوردن آن‌ها تلاش داشت.
برای او، تحصیل در دانشگاه تنها به معنای گرفتن مدرک نبود؛ فرصتی بود تا به پرسش‌هایی نزدیک شود که از کودکی ذهنش را مشغول کرده بودند.
پژوهش درباره ماده‌ای که به‌آسانی دیده نمی‌شود
پس از پایان دوره کارشناسی، مریم برای ادامه تحصیل وارد دانشگاه هاروارد شد.
پژوهش دکترای او به یکی از پرسش‌های مهم اخترفیزیک و کیهان‌شناسی مربوط است: بخشی از ماده معمولی جهان که دانشمندان می‌دانند وجود دارد، اما همه آن را به‌آسانی مشاهده نمی‌کنند، کجاست؟
برای درک اهمیت این پرسش، باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت: ماده معمولی و ماده تاریک.
ماده معمولی همان ماده‌ای است که ستاره‌ها، سیاره‌ها، کهکشان‌ها و بدن انسان از آن ساخته شده‌اند. در مقابل، ماده تاریک ماهیتی متفاوت دارد و از طریق آثار گرانشی آن شناسایی می‌شود.
پژوهش مریم درباره ماده تاریک نیست، بلکه به بخش دشوارِ قابل مشاهده ماده معمولی، یا همان ماده باریونی، می‌پردازد.
بخشی از این ماده به شکل گازی بسیار رقیق و عمدتاً یونیزه‌شده در فضای میان کهکشان‌ها پراکنده است. چون این گاز نور چندانی از خود منتشر نمی‌کند، شناسایی و اندازه‌گیری آن با روش‌های معمول رصدی دشوار است.
مریم برای مطالعه این گازها از پدیده‌ای به نام «فوران‌های رادیویی سریع» (FRB) استفاده کرده است.
این فوران‌ها، انفجارهای بسیار کوتاه امواج رادیویی‌اند که از فاصله‌های بسیار دور کیهانی به زمین می‌رسند.
هنگامی که این امواج از میان گازهای موجود در فضا عبور می‌کنند، ویژگی‌های انتشار آن‌ها تغییر می‌کند. دانشمندان با اندازه‌گیری این تغییرات می‌توانند اطلاعاتی درباره الکترون‌های آزاد موجود در مسیر حرکت امواج به دست آورند.
مریم از این اطلاعات، در کنار داده‌های مربوط به کهکشان‌های دوردست، برای بررسی توزیع گاز در فضای میان آن‌ها استفاده کرده است.
نتایج پژوهش او به بررسی این موضوع کمک می‌کند که چه مقدار از گازهای کیهانی در بیرون از محدوده گرانشی هاله‌های کهکشانی قرار دارند؛ مناطقی که در آن‌ها گاز می‌تواند در اثر فرایندهای مختلف از کهکشان‌ها خارج و در فضای پیرامون پراکنده شود.
او در بخش دیگری از رساله‌اش از مدل‌های هوش مصنوعی مولد و شبیه‌سازی‌های کیهان‌شناختی برای بازسازی سه‌بعدی توزیع گاز استفاده کرده است.
هدف این روش، ایجاد تصویری از ماده‌ای است که مستقیماً به‌آسانی دیده نمی‌شود، اما می‌توان با استفاده از داده‌های مربوط به کهکشان‌ها و اطلاعات رصدی، موقعیت احتمالی آن را تخمین زد.
رساله دکترای مریم با عنوان «نقشه‌برداری از باریون‌های کیهانی با استفاده از چراغ‌های رادیویی: فوران‌های رادیویی سریع، بازخورد و بازسازی سه‌بعدی» انجام شده است.
این پژوهش زیر نظر لیام کانر، استاد راهنمای او، پیش رفته است.
مریم روز جمعه هشتم عقرب از رساله دکترای خود در رشته نجوم در دانشگاه هاروارد دفاع کرد.
به این ترتیب، پرسش‌هایی که روزگاری در قالب بازی شبانه پدر و دختر در مزار شریف جوانه زدند، اکنون به موضوع پژوهشی در یکی از مراکز مهم علمی جهان تبدیل شده‌اند.
رؤیای بازگشت به بام خانه پدربزرگ
با وجود سال‌ها تحصیل و پژوهش در امریکا، خاطرات کودکی در بلخ همچنان جایگاه ویژه‌ای در زندگی مریم دارند.
او آسمان شب ام‌البلاد را به یاد می‌آورد؛ آسمانی که به گفته او پر از ستاره بود. در شهرهای امروزی، به دلیل آلودگی نوری و هوا، مشاهده چنین آسمانی دشوارتر شده است و برای دیدن ستارگان باید گاهی از شهر فاصله گرفت.
اما برای مریم، بام خانه پدربزرگ تنها مکانی برای تماشای ستارگان نبود. آنجا جایی بود که کتاب می‌خواند و به پرسش‌هایی فکر می‌کرد که بعدها مسیر تحصیلی‌اش را شکل دادند.
او هنوز آن آسمان پرستاره را به یاد می‌آورد و ابیاتی از دیوان‌های کلاسیک شعر فارسی:
«چیست این سقف بلند سادهٔ بسیارنقش؟
هیچ دانا زین معما در جهان آگاه نیست» حافظ
این پرسش درباره راز آسمان، امروز برای مریم معنای دیگری پیدا کرده است. او اکنون در رشته‌ای پژوهش می‌کند که هدف آن شناخت بهتر ساختار و تحولات جهان است؛ هرچند می‌داند که هر پاسخ علمی، پرسش‌های تازه‌ای به همراه دارد.
رویای تأسیس دانشکده نجوم در بلخ
یکی از مهم‌ترین آرزوهای مریم، بازگشت به بلخ و ایجاد یک دیپارتمنت نجوم در دانشگاه بلخ است.
او می‌خواهد روزی به خانه قدیمی پدربزرگ و مادربزرگش در ام‌البلاد برگردد. مریم می‌خواهد زمینهای فراهم کند تا علاقه‌مندان نجوم در افغانستان نیز امکان تحصیل و پژوهش در این رشته را داشته باشند.
او درباره این برنامه با پدرش صحبت کرده است. سید سرور که تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان را در طول چند دهه تجربه کرده، به دخترش یادآوری می‌کند که تاریخ این کشور بارها مسیرهای غیرمنتظره‌ای را پیش روی مردم قرار داده است.
مریم نیز امیدوار است روزی شرایط برای بازگشت فراهم شود.
او حتی می‌داند که کدام اتاق خانه قدیمی در ته‌کاوی پدربزرگ می‌تواند دفتر کارش باشد.
اما تحقق این رؤیا به شرایطی وابسته است که خارج از اختیار او قرار دارد.
پدربزرگش دیگر زنده نیست و طالبان از زمان بازگشت به قدرت در سال ۲۰۲۱، محدودیت‌های گسترده‌ای بر آموزش دختران و زنان اعمال کرده‌اند؛ از جمله ممنوعیت آموزش متوسطه دختران و تحصیل زنان در دانشگاه‌ها.
اما در میان این تغییرات، یک چیز ثابت مانده است: کنجکاوی و میل به دانستن.
هنوز مریم به بازگشت به خانه پدربزرگ به ام‌البلاد می‌اندیشد. به کتابخانه پدربزرگ، حویلی پرگل و بامی که در شب‌های صاف، آسمانی پرستاره بالای سر داشت.
دختری که روزگاری کتابی برمی‌داشت و به بام خانه می‌رفت، اکنون رساله دکترایش را در هاروارد دفاع کرده است.
اما رؤیای او هنوز به همان نقطه بازمی‌گردد: روزی به بلخ برگردد و جایی برای علم، نجوم و پرسشگری بسازد.
شاید در مزار شریف بازی «سؤال شب» دوباره آغاز شود. این بار نه فقط میان یک پدر و دختر، بلکه میان نسلی از دختران و پسران که بتوانند آزادانه درباره جهان سوال کنند، تحقیق کنند، بیاموزند و برای شناخت آن تلاش کنند و آموزش و پرسشگری ممنوع نباشد.
دادگاه عالی بلوچستان روز یکشنبه در حکمی به ۱۶ دانشجوی افغان دانشگاه علوم پزشکی و سلامت بولان در کویته اجازه داده است تا سوم قوس سال جاری به تحصیلات خود ادامه دهند. سید نذیر آقا، وکیل دانشجویان افغان، ضمن استقبال از این تصمیم خواستار تمدید ویزاهای آنان شده است.
سید نذیر آقا روز یکشنبه، ۱۷ عقرب به افغانستان اینترنشنال گفت که این دانشجویان از شهرهای مختلف افغانستان، از جمله کابل، قندهار، کنر و جلال‌آباد، با مدارک قانونی به کویته آمده و تحصیلات خود را با مدارک قانونی آغاز کرده‌اند.
به گفته او، با وجود یک تا سه سال تحصیل، ویزای این دانشجویان تمدید نشده است. آغا افزود که اسناد پذیرش، ویزاها و مدارک تحصیلی آنان را به دادگاه ارائه کرده است.
او گفت که قاضیان دادگاه عالی بلوچستان، محمد امیر رانا نواز و عبدالقیوم لیدی، تا صدور حکم نهایی به ۱۶ دانشجوی افغان حمایت قانونی موقت داده‌اند. جلسه بعدی دادگاه ۴ قوس برگزار می‌شود.
به گفته سید نذیر آقا، دانشجویان خواهان تمدید ویزاهای‌شان هستند تا تحصیلات خود را تکمیل و پس از فراغت به‌گونه قانونی به افغانستان بازگردند. او افزود که دانشجویان افغان در پنجاب، سند، خیبرپختونخوا و کراچی نیز با مشکل مشابه تمدید ویزا روبه‌رو هستند.
در همین‌حال، عمران خان، دانشجوی افغان در این دانشگاه به افغانستان اینترنشنال گفت که به‌رغم صدور حکم دادگاه برای ادامه تحصیل، مشکل تمدید ویزای آنان همچنان پابرجاست.
به گفته عمران خان، دانشجویان افغان نگران‌اند که در صورت حل نشدن مشکل ویزا، از شرکت در امتحان‌های پیش‌رو محروم شوند. او افزود که احتمالاً امتحان‌های دانشجویان سال اول و دوم در ماه دلو آغاز می‌شود و امتحان‌های دانشجویان سال چهارم نیز به‌زودی برگزار خواهد شد.
به گفته او، اگر مشکل ویزا پیش از برگزاری امتحان‌ها حل نشود، ممکن است مسئولان دانشگاه مانع ادامه تحصیل دانشجویان شوند و اجازه شرکت در امتحان‌ها را به آنان ندهند.
عمران خان تأکید کرد که همه دانشجویان افغان به‌گونه قانونی وارد پاکستان شده‌اند، پاسپورت افغانستان و ویزای تحصیلی این کشور را داشته‌اند و برای تمدید ویزای خود نیز درخواست داده‌اند اما تاکنون پاسخی به درخواست‌های آنان داده نشده است.
در ۲۲ میزان سال جاری، به ۱۶ دانشجوی افغان دانشگاه علوم پزشکی و سلامت بولان گفته شده بود که دانشگاه و خوابگاه‌های خود را ترک کنند، اما اکنون با صدور حکم موقت دادگاه، آنان اجازه یافته‌اند به صنف‌های درسی و خوابگاه‌های‌شان بازگردند.
شورای پزشکی و دندان‌پزشکی پاکستان در اواسط ماه سنبله سال جاری، از دانشجویان افغان که در رشته‌های پزشکی و دندان‌پزشکی در پاکستان تحصیل می‌کنند، خواست این کشور را ترک کرده و به افغانستان بازگردند.
فارم‌داران مرغ در ولایت بلخ به افغانستان اینترنشنال از بحران کم‌سابقه در بازار مرغداری، کاهش چشمگیر قیمت گوشت و ورود بی‌رویۀ جوجه‌های بی‌کیفیت خارجی خبر می‌دهند. این فارم‌داران روز یکشنبه، ۱۷ عقرب، گفتند که اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، تجارت‌شان در معرض ورشکستگی قرار می‌گیرد.
این فارم‌داران به افغانستان اینترنشنال می‌افزایند که هزینه پرورش هر کیلوگرم مرغ زنده به دلیل قیمت بالای دانه و دارو به حدود ۱۳۰ افغانی می‌رسد؛ اما از دو ماه به این‌سو مجبورند مرغ‌های خود را با قیمت بسیار پایین‌تر بفروشند.
به گفته آنان، مرغ‌های زنده زیر دو کیلوگرم را به قیمت هر کیلو ۱۰۰ افغانی و مرغ‌های سه کیلوگرمی و بالاتر را به قیمت هر کیلو ۱۰۵ افغانی به دلالان می‌فروشند. این در حالی است که پیش از این نرخ فروش مرغ در فارم مرغداری بین ۱۴۰ الی ۱۴۵ افغانی بود و در هر کیلو ده افغانی سود می‌کردند.
فارم‌داران می‌گویند که با وجود کاهش قیمت مرغ، قیمت هر بوجی ۵۰ کیلویی دانه بین ۲۲۵۰ تا ۲۶۰۰ افغانی است و پرورش با این قیمت دانه برای‌شان گران تمام می‌شود. آن‌ها اذعان می‌کنند که هزینه تولید بیشتر از پولی است که از فروش مرغ به دست می‌آورند.
مرغداران یکی از دلایل اصلی این وضعیت را نبود نظارت بر بازار و واردات بیش از نیاز جوجه‌های یک‌روزه بی‌کیفیت می‌دانند. به گفته آنان، این جوجه‌های تازه از تخم بیرون شده یک روزه بیشتر از اوزبیکستان و ایران وارد می‌شوند و تاجران آن‌ها را به فارم‌داران می‌فروشند.
مرغداران می‌گویند که بسیاری از این جوجه‌ها در جریان پرورش تلف می‌شوند و هزینه خرید و نگهداری آن‌ها نیز بالا است.
نظیر احمد، (نام مستعار) یکی از فارم‌داران، به افغانستان اینترنشنال می‌گوید که در وضعیت کنونی، دلالی که از ما مرغ را می‌خرد و به قصاب می‌فروشد ضرر نمی‌کند، هر چه ضرر است مربوط به فارم‌دران می‌شود.
او می افزاید: «از چند هفته گذشته هرچه فروخته‌ایم با ضرر همراه بود. تمام زیان به فارم‌دارانی می‌رسد که بیشترین زحمت را می‌کشند و سرمایه خود را از دست می‌دهند. در حال حاضر صد درصد فارم‌داران قرض‌دار هستند و قرض هر کدام بین ۲۰۰ هزار تا ۵۰۰ هزار افغانی است. این واقعاً یک فاجعه سراسری است».
اشرف تیمور، تاجر و کارشناس اقتصادی، به افغانستان اینترنشنال می‌گوید که بحران کنونی بازار مرغداری در سراسر افغانستان نتیجه مشکلاتی است که تاکنون برای حل آن‌ها اقدام مؤثری نشده است.
به گفته او، هرچند واردات گوشت منجمد مرغ از خارج به‌گونه رسمی ممنوع است، اما واردات جوجه‌های یک‌روزه بی‌کیفیت و بیمار همچنان به بازار مرغداری افغانستان آسیب می‌زند.
او می‌افزاید: «مشکل اصلی این است که شمار زیادی از این جوجه‌های وارداتی است و از سوی دیگر، هیچ نظارت دقیقی بر تعداد جوجه‌هایی که وارد کشور و در فارم‌ها پرورش داده می‌شوند، وجود ندارد. وقتی تعداد جوجه‌ها بیشتر از نیاز بازار باشد، میزان تولید بالا می‌رود و قیمت مرغ کاهش می‌یابد».
به گفته او، اگر این وضعیت ادامه یابد، ممکن است بسیاری از فارم‌های مرغداری در کشور فعالیت خود را متوقف کنند.
مرغداران ولایت بلخ نیز به افغانستان اینترنشنال می‌گویند که ادامه این وضعیت می‌تواند صدها فارم کوچک و بزرگ را در ولایت‌های مختلف افغانستان با ورشکستگی روبه‌رو کند.
نبود حمایت و نظارت بر بازار تولیدات داخلی
بر اساس آمارهای رسمی و گزارش‌های اتحادیه مرغداران، بین هزار و ۲۰۰ تا هزار و ۵۰۰ فارم مرغداری در ولایت بلخ فعالیت دارند. این فارم‌ها شامل فارم‌های پرورش مرغ گوشتی، مرغ تخم‌گذار و مراکز تولید جوجه هستند.
این فارم‌ها بخش بزرگی از نیاز بازار مزارشریف را تأمین می‌کنند که روزانه بین ۳۵ تا ۴۰ تن گوشت مرغ مصرف دارد. با این حال، مرغداران می‌گویند که کاهش قیمت‌ها و افزایش هزینه‌های تولید، فعالیت این مراکز را با خطر جدی روبه‌رو کرده است.
کارشناسان به افغانستان اینترنشنال می‌گویند که بخش کشاورزی و دامداری افغانستان در سال‌های اخیر با مشکلات اقتصادی، کاهش فروش و نبود حمایت کافی از سوی دولت و نهادهای بین‌المللی روبه‌رو بوده است.
به گفته آنان، تغییر پی‌درپی قیمت مواد اولیه، واردات بدون نظارت نهاده‌های مورد نیاز، نبود برنامه‌های حمایتی برای تولیدکنندگان داخلی، کار بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط را دشوار کرده است. فارم‌های مرغداری نیز از جمله بخش‌هایی هستند که از این وضعیت آسیب دیده‌اند.
