در پی پیدا شدن اجساد هشت پناهجوی افغان در مرز ترکیه و سکوت حکومت، شماری از سیاستمداران مخالف خواستار بررسی این رویداد شدند. گلجان کچماز سایغیت، نماینده حزب دموکراسی و برابری خلق‌ها در پارلمان ترکیه، خواستار روشن‌شدن هویت قربانیان و علت مرگ آنان شد.
منابع آگاه روز یکشنبه، ۱۷ عقرب با فرستادن ویدیویی به افغانستان اینترنشنال از پیدا شدن اجساد هشت مهاجر افغان در منطقه مرزی ترکیه و ایران خبر دادند. در این ویدیو اجساد هشت جوان دیده می‌شود که زنخ‌های‌شان با رشته‌هایی بسته شده است.
رسانه‌های ترکیه گزارش دادند که اجساد هشت مرد جوان در نزدیکی منطقه یوکاری‌تولگالی، از مربوطات ولسوالی اوزالپ شهر وان ترکیه و در فاصله حدود سه کیلومتری مرز ایران پیدا شده است. این رسانه‌ها هویت قربانیان را اعلام نکرده‌اند.
رسانه‌های ترکیه علت مرگ آنان را سرمای شدید گزارش کردند.
یک انجمن افغان‌های مقیم ترکیه ضمن تایید این خبر گفت که حکومت هنوز در مورد این حادثه توضیحی نداده است.
اوزکان اوزتاش، خبرنگار ترکی، روز دوشنبه به افغانستان اینترنشنال گفت که اداره محلی شهر وان درباره این پرونده دستور «محرمانه بودن» صادر کرده است.
این رویداد با واکنش شماری از چهره‌های سیاسی ترکیه نیز روبه‌رو شده است.
گلجان کچماز سایغیت، نماینده حزب دموکراسی و برابری خلق‌ها در پارلمان ترکیه، روز دوشنبه در یک نامه کتبی به وزیر داخله این کشور، خواستار تحقیقات قضایی و بازداشت مظنونان دخیل در این رویداد شده است.
سایغیت در بخشی از نامه به موارد مشابه مرگ مهاجران در مناطق مرزی ترکیه اشاره کرده است. او یادآوری کرده که در ماه می ۲۰۰۲، پس از آب‌شدن برف‌ها در ولسوالی چالدران ولایت وان، اجساد ۱۹ مهاجر افغان پیدا شد.
به گفته او، در سال ۲۰۱۹ نیز شماری از مهاجران در ولسوالی باش‌قلعه و مسیرهای مهاجرتی جان باختند.
او با اشاره به این‌که درگیری‌های منطقه‌ای و بحران‌های اقتصادی می‌تواند بر رفت‌وآمد مهاجران تأثیر بگذارد، خواستار اتخاذ تدابیر لازم برای جلوگیری از نقض حقوق مهاجران در مناطق مرزی شده است.
نماینده پارلمان ترکیه در این نامه همچنین درباره شمار مهاجران نگهداری‌شده در مراکز بازگرداندن مهاجران در ولایت وان، آمار اخراج‌شدگان در پنج سال گذشته و شمار مهاجرانی که از سال ۲۰۲۰ از طریق ایران وارد این ولایت شده‌اند، معلومات خواسته است.
او از وزارت داخله درباره اقدامات علیه شبکه‌های قاچاق انسان، شمار بازداشت‌شدگان در ارتباط با این شبکه‌ها طی پنج سال گذشته و تدابیر جلوگیری از نقض حقوق مهاجران در مراکز بازگرداندن نیز پرسیده است.
همسو با آن، سراج‌الدین بدیرهان‌اوغلو، رئیس شاخه حزب جمهوری‌خواه خلق ترکیه در شهر وان، نیز این رویداد را نتیجه ضعف مدیریت مهاجرت، کاستی‌های نظارت مرزی و بی‌توجهی به جان انسان‌ها دانست و خواستار روشن‌شدن علت مرگ این جوانان، بررسی همه‌جانبه رویداد و شناسایی عاملان احتمالی آن شد.
ترکیه یکی از مسیرهای اصلی عبور پناهجویان افغان به یونان و سپس دیگر کشورهای اروپایی است. این کشور همچنین میزبان شماری از مهاجران افغان است که برخی از آنان بدون اسناد معتبر اقامت در آنجا زندگی و کار می‌کنند.
با افزایش اخراج مهاجران افغان از ایران، نگرانی‌ها درباره وضعیت زنان تنها و بدون حمایت خانواده در افغانستان افزایش یافته است. این زنان پس از عبور از مرز اسلام‌قلعه در هرات، با بی‌سرپناهی و آزار و اذیت افراد طالبان روبه‌رو می‌شوند.
برخی منابع سازمان‌های بین‌المللی ذی‌ربط می‌گویند طالبان بعضی از این زنان را با خود می‌برند و می‌گویند آن‌ها را به «خانه‌های امن» منتقل می‌کنند، در حالی که پس از سقوط جمهوریت، وزارت امور زنان و خانه‌های امر تحت مدیریت آن هم از بین رفته است.
یک مادر و دختر تنها در شهر غریب
سمانه ۲۶ ساله هفت ماه پیش، همراه مادرش از ایران اخراج شد؛ اما ورود دوباره به افغانستان برای او به معنای رسیدن به خانه نبود. او اکنون در هرات، بدون کار و سرپناه ثابت زندگی می‌کند؛ در حالی که پدر بیمارش در ایران، دور از همسر و دخترش، به مراقبت دیگران نیاز دارد.
او و مادرش در خانه یکی از دوستانش در محله‌ای در هرات، اتاقی را برای مدت کوتاهی گرفته‌اند. سمانه نمی‌داند پس از پایان این مهلت، کجا باید بروند.
زندگی سمانه پیش از تسلط طالبان بر افغانستان، مسیر دیگری داشت. او دانشجو بود و مادرش در یکی از موسسات به‌عنوان آشپز کار می‌کرد. با بسته‌شدن دانشگاه‌ها به روی دختران و توقف فعالیت موسسات خارجی، هر دوی آنان کار و فرصت ادامه تحصیل را از دست دادند.
در سال ۱۴۰۱ خورشیدی، این مادر و دختر از ولایت غزنی به ایران مهاجرت کردند؛ به امید آن‌که بتوانند زندگی بهتری برای خود و خانواده‌شان بسازند.
سمانه و مادرش در یک کارگاه خیاطی مشغول کار شدند؛ اما ماموران ایرانی آن دو را در مسیر رفتن به کارگاه بازداشت و به افغانستان اخراج کردند.
اخراج برای سمانه تنها از دست‌دادن کار و زندگی در ایران نبود. پدرش فلج است و توانایی کارکردن ندارد. او در ایران ماند و اکنون خاله سمانه از وی مراقبت می‌کند. مادرش که پیش از این نان‌آور خانواده بود، حالا خود برای تأمین هزینه‌های زندگی به کمک دیگران نیاز دارد.
سمانه به افغانستان اینترنشنال گفت: «اکنون نه جایی برای زندگی داریم و نه می‌توانیم کار کنیم. این روزها برای من و مادر بسیار سخت است و نمی‌دانیم که روزهای آینده ما چه خواهد شد.»
هزینه سنگین ویزای ایران نیز امکان پیوستن قانونی به پدر را از آنان گرفته است. سمانه می‌گوید در جریان اخراج و پس از آن، او و مادرش از سوی نیروهای طالبان تحقیر شده و خشونت لفظی را تجربه کرده‌اند.
اکنون این مادر و دختر به عبور غیرقانونی از مرز و رفتن دوباره به ایران فکر می‌کنند؛ سفری پرخطر که شاید آنان را به پدر بیمار خانواده برساند.
برای سمانه، ماندن در افغانستان نیز چشم‌انداز روشنی ندارد. او نه امکان کار دارد، نه سرپناهی مستقل و نه راهی برای تأمین هزینه‌های زندگی.
سرگذشت او، تنها یکی از روایت‌های زنانی است که بدون خانواده از ایران اخراج شده‌اند.
در میان مهاجرانی که از مرز اسلام‌قلعه وارد هرات می‌شوند، زنانی نیز هستند که بدون همسر، فرزند یا دیگر اعضای خانواده به افغانستان اخراج می‌شوند. برخی برای مدتی در خانه اقارب و دوستان پناه می‌گیرند؛ اما شماری دیگر هیچ آشنا و پناهگاهی در کشور خود ندارند.
زهرا، زن ۲۹ سالهای که یک ماه پیش از ایران اخراج شده است، می‌گوید: «در مسیر انتقال از مرز به شهر هرات، نیروهای طالبان با من رفتار خشونت‌آمیزی داشتند. هنگامی که از خود دفاع کردم، قصد بازداشتم را داشتند؛ اما با میانجی‌گری مهاجران دیگری که در اطرافم حضور داشتند، از بازداشت نجات یافتم.»
این زن تنها با مشکلات ناشی از بازگشت اجباری روبه‌رو نیست؛ نبود فرصت‌های شغلی برای زنان و محرومیت آنان از حق کار در پی سیاست‌های محدودکننده طالبان نیز از دیگر چالش‌های جدی پیش روی او برای تأمین زندگی و معیشت است.
او می‌گوید: «با وجود پایین‌بودن ارزش تومان، خانواده‌ام از ایران برایم پول می‌فرستند و با همان پول، مخارج زندگی‌ام را تأمین می‌کنم و تصمیم دارم دوباره به ایران برگردم.»
جدا کردن مادر از فرزندانش
ساناز زن دیگری است که ۲۸ سال از زندگی خود را در ایران سپری کرده؛ اما سه هفته پیش، در حالی که از سه فرزندش دور مانده بود، به افغانستان بازگردانده شد. فرزندان او همچنان در ایران به سر می‌برند و خودش اکنون در خانه یکی از بستگانش در هرات زندگی می‌کند.
او می‌گوید: «من سه فرزند دارم که بین ۱۱ تا ۱۷ سال سن دارند و آن‌ها با شوهرم در ایران هستند. مرا تنها رد مرز کردند. ۲۸ سال در ایران بودم و اکنون در خانه یکی از اقاربم زندگی می‌کنم.»
ساناز می‌افزاید که پس از اخراج هیچ کمکی از اداره طالبان دریافت نکرده و بارها در خیابان‌های هرات از سوی نیروهای طالبان مورد آزار قرار گرفته است.
برای زنانی چون ساناز، جدایی از فرزندان تنها بخشی از رنج اخراج است. نداشتن سرپناه مستقل، نبود درآمد و نگرانی از رفتار نیروهای طالبان، زندگی روزمره آنان را با ناامنی و بلاتکلیفی همراه کرده است.
سرپناه موقت و سرنوشت نامعلوم
مشکلات زنان تنها پس از ورود به افغانستان به یافتن یک سرپناه برای زندگی محدود نمی‌شود. منابع محلی و کارمندان نهادهای بشردوستانه از خطر خشونت‌ها در و در مواردی از خشونت جنسی و ازدواج اجباری زنان و دخترانی هشدار می‌دهند که بدون حمایت خانواده از ایران اخراج می‌شوند.
ناصر، نام مستعار یکی از کارمندان محلی است که می‌گوید زنان تنها و آسیب‌پذیری که از مرز اسلام‌قلعه وارد هرات می‌شوند، با وجود دریافت کمک‌های نقدی و غیرنقدی اولیه، همچنان با مشکلات جدی روبه‌رو اند.
او می‌گوید: «برخی از زنان مجردی که از ایران اخراج می‌شوند، با خطر ازدواج اجباری با نیروهای طالبان و در برخی موارد، خشونت‌های جنسی روبه‌رو هستند. همچنین، سرنوشت شماری از این زنان پس از انتقال از مرز نامعلوم می‌ماند.»
به گفته ناصر، شماری از زنان پس از دریافت کمک‌های اولیه برای پیگیری وضعیت و ادغام اجتماعی به نهادهای مربوط، از جمله ریاست کار و امور اجتماعی، معرفی می‌شوند؛ اما نبود حمایت پایدار و دشواری‌های اقتصادی، آنان را دوباره در معرض آسیب قرار می‌دهد.
این کارمند محلی می‌افزاید که سرنوشت برخی زنان پس از ارجاع به نهادهای مربوطه روشن نیست. مسئولان از مراکز مخصوص برای حمایت از آنان سخن می‌گویند؛ اما محل این مراکز برای منابع محلی مشخص نیست.
سمیر، نام مستعار یکی از کارمندان نهادهای بین‌المللی کمک‌رسان به مهاجران، نیز می‌گوید برخی زنان تنها پس از ورود به هرات کمک‌های اولیه دریافت می‌کنند؛ اما پس از آن همیشه امکان پیگیری وضعیت آنان وجود ندارد.
سمیر در نهادی کار می کند که پیش از این از زنان تنها حمایت می کرد. او می‌گوید طالبان برخی از این زنان را با خود می‌برند و می‌گویند آن‌ها را به خانه‌های امن انتقال می‌دهند، در حالی که در پی سقوط جمهوریت، دست کم در هرات دیگر خانه امن وجود ندارد.
سمیر می‌گوید: «زنانی بودند که تحت حمایت نهاد ما قرار داشتند؛ اما طالبان آنان را به‌زور به جایی انتقال دادند که خانه امن می‌نامند. پس از آن، نتوانستیم وضعیت‌شان را پیگیری کنیم.»
به گفته او، نهادهای بین‌المللی از محل این مرکز و وضعیت زنانی که به آنجا انتقال داده می‌شوند، اطلاعات دقیقی ندارند و نمی‌توانند بر شرایط نگهداری آنان نظارت کنند.
سمیر می‌افزاید: «طالبان به‌صورت پنهانی خانه امنی دارند و زنان تنها را که خانواده ندارند، به آنجا انتقال می‌دهند. درباره دسترسی آنان به خدمات صحی و مواد مورد نیازشان هیچ گزارشی به نهادهای بین‌المللی داده نمی‌شود.»
او می‌گوید نهادهای بشردوستانه بر اساس وضعیت هر پرونده، کمک‌های اولیه را برای زنان آسیب‌پذیر فراهم می‌کنند؛ اما پس از آن، در مواردی که زنان به نهادهای دیگر ارجاع یا به مکان‌های نامعلوم انتقال داده می‌شوند، امکان پیگیری وضعیت‌شان محدود است.
خانه‌های «امن» طالبان کجاست؟
در دوران حکومت پیشین افغانستان، شماری از زنان آسیب‌پذیر که از ایران اخراج می‌شدند، از سوی نهادهای زیرمجموعه سازمان ملل و کمیسیون حقوق بشر افغانستان به خانه‌های امن معرفی و در آنجا پناه داده می‌شدند. این مراکز برای زنانی که خانواده یا سرپناهی نداشتند، یکی از راه‌های دسترسی به حمایت و امنیت بود.
اما پس از بازگشت طالبان به قدرت، ساختار حمایت از زنان آسیب‌پذیر تغییر کرده است. اکنون نهادهایی مانند آژانس پناهندگان ملل متحد، سازمان بین‌المللی مهاجرت و دیگر نهادهای بشردوستانه در روند کمک‌رسانی به مهاجران بازگشته نقش دارند.
اکنون منابع بشردوستانه می‌گویند که وضعیت زنانی که به مکانی موسوم به خانه امن طالبان منتقل می‌شوند، برای نهادهای بین‌المللی روشن نیست.
در چنین شرایطی، زنانی که سال‌ها در ایران زندگی کرده و دیگر خانواده یا پشتوانه‌ای در افغانستان ندارند، پس از اخراج با مشکلات جدی‌تری روبه‌رو می‌شوند. نبود سرپناه امن، محدودیت فرصت‌های شغلی و ناتوانی در تأمین هزینه‌های زندگی، در کنار فقدان نهادهای حمایتی قابل دسترس برای رسیدگی به موارد تهدید و خشونت، آسیب‌پذیری این زنان را دوچندان می‌کند.
زنانی با سرنوشت‌های نامعلوم
سرگذشت سمانه، زهرا و ساناز در میان موج بزرگی از مهاجران افغان شکل گرفته است که در سالهای اخیر از کشورهای ایران و پاکستان به افغانستان فرستاده شده‌اند.
براساس آمار سازمان بین‌المللی مهاجرت، از سپتامبر ۲۰۲۳ تا پایان آگست ۲۰۲۶، حدود ۶.۵ میلیون نفر از ایران و پاکستان به افغانستان بازگردانده شده اند. این رقم مجموع بازگشت‌ها و ورودهای ثبت‌شده را دربر می‌گیرد و همه این افراد لزوماً به‌گونه اجباری اخراج نشده‌اند.
در میان این جمعیت، زنانی نیز هستند که پس از سال‌ها زندگی در ایران، بدون همسر، فرزند و خانواده به افغانستان اخراج می‌شوند؛ زنانی که برخی از آنان نه خانه‌ای برای زندگی دارند و نه شبکه‌ای از حمایت که در روزهای دشوار به آن تکیه کنند.
واکنش گزارشگر حقوق بشر ملل متحد
افغانستان اینترنشنال یافته‌های خود در این گزارش با ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر افغانستان، در میان گذاشت.
آقای بنت درباره اخراج زنان و دخترانی که بدون حمایت خانواده و سرپناه امن از ایران و پاکستان به افغانستان فرستاده می‌شوند، ابراز نگرانی می‌کند.
او به افغانستان اینترنشنال گفت زنان بدون حمایت خانوادگی در افغانستان به‌ویژه آسیب‌پذیرند؛ زیرا طالبان به‌گونه نظام‌مند بسیاری از حقوق اساسی زنان، از جمله حق آموزش، اشتغال، آزادی رفت‌وآمد و دسترسی به عدالت را محدود کرده‌است.
آقای بنت گفت: «زنان بدون حمایت خانواده به‌گونه خاص آسیب‌پذیرترند؛ نه تنها به دلیل شرایطی که نیاز به رسیدگی عاجل دارد، بلکه به این دلیل که محدودیت‌های اعمال‌شده از سوی طالبان گزینه‌های بسیار کمی برای زندگی مستقل یا حمایت از آنان باقی گذاشته است.»
او با اشاره به مستندسازی نهادهای بین‌المللی از موارد نقض حقوق بشر علیه افغان‌هایی که به‌گونه ناخواسته از کشورهای همسایه اخراج شده‌اند، از جمله درباره خطر خشونت، ازدواج زودهنگام و قاچاق انسان، خواستار جلوگیری از ادامه اخراج مهاجران، به ویژه زنان تنها شد.
گزارشگر حقوق بشر سازمان ملل برای افغانسان تأکید می‌کند که زنان اخراج‌شده باید به سرپناه امن، کمک مالی، خدمات بهداشتی و حمایت دسترسی داشته باشند و وضعیت هر زن به‌گونه جداگانه بررسی شود.
ریچارد بنت همچنین هشدار می‌دهد که فرستادن زنان پیش خانواده و نزدیکان شان نیز همیشه امن‌ترین گزینه نیست؛ زیرا برخی ممکن است در محیط خانواده با خشونت، فشار برای ازدواج ناخواسته یا طردشدن روبه‌رو شوند.
او می‌گوید: «این زنان به چیزی بیشتر از چند روز کمک اضطراری در مرز نیاز دارند. بدون مکانی امن برای زندگی و امکاناتی برای حمایت از خود، ممکن است مدت‌ها پس از اخراج نیز در معرض بهره‌کشی باقی بمانند.»
گزارشگر ویژه سازمان ملل، محدودیت طالبان بر فعالیت کارمندان زن نهادهای بشردوستانه را نیز مانعی جدی در شناسایی و حمایت از زنان آسیب‌پذیر می‌داند.
او خواستار تقویت نظارت مستقل، ایجاد راه‌های امن برای گزارش خشونت و فراهم‌شدن امکان فعالیت کارمندان زن در نهادهای کمک‌رسان شده است.
کاوش‌های باستان‌شناسی در قلعه تاریخی بالاحصار کابل، بقایای یک کاخ مغولی، صومعه بودایی و آثار تمدن‌های بیش از دو هزار ساله افغانستان را از زیر خاک بیرون آورده است. در جریان جنگ‌های گذشته، از حمله بریتانیایی‌ها تا درگیری‌های اخیر، بخش بزرگی از معماری این دژ تاریخی تخریب شده است.
آسوشیتدپرس روز دوشنبه، ۱۸ عقرب، در گزارشی به قلم النا بکاتوروس، جزئیات این کشفیات و تلاش‌ها برای مرمت قلعه تاریخی بالاحصار را منتشر کرده است.
به گزارش این خبرگزاری، بنیاد آقاخان برای فرهنگ از سال ۱۳۹۷ پروژه مرمت و حفاظت از بالاحصار را آغاز کرده است. هدف این پروژه تبدیل این محوطه تاریخی به یک پارک عمومی باستان‌شناسی، همراه با باغ‌ها، رستورانت‌ها و موزیم است.
کشف بقایای کاخ مغولی و و صومعه بودایی
به گزارش این خبرنگار آسوشیتدپرس، باستان‌شناسان در پنج بخش جداگانه این محوطه، سکه‌های باستانی، قطعات مجسمه‌های بودایی، ظروف سفالی لعاب‌دار اسلامی، چراغ‌های روغنی، قطعات متعدد سفال و بقایای کاخ‌ها، صومعه‌ها و خانه‌های مسکونی را کشف کرده‌اند.
از جمله یافته‌های مهم این کاوش‌ها، بقایای یک کاخ دوره مغول‌ها با نقاشی‌های دیواری، سازه‌ای شبیه تخت و حوضی ستاره‌ای‌شکل است که در بالای تپه و در دل سنگ تراشیده شده است. بقایای یک صومعه بودایی و حمام‌های کاخ مغولی نیز در این محوطه پیدا شده‌اند.
بابک رفیعی‌علوی، یکی از باستان‌شناس این پروژه، به آسوشیتدپرس گفته است که باستان‌شناسان انتظار نداشتند این حجم از آثار تاریخی را پیدا کنند. او کشفیات بالاحصار را به «زیردریایی‌ای تشبیه کرده که از اعماق اقیانوس بیرون می‌آید».
النا بکاتوروس در این گزارش می‌نویسد که یکی از بخش‌های حفاری تاکنون به عمق ۱۱ متر رسیده است. رفیعی‌علوی گفته است که در هر نقطه بالاحصار می‌توان آثار تاریخی پیدا کرد، زیرا این مکان بیش از دو هزار سال محل سکونت انسان بوده است.
بالاحصار؛ مرکز راهبردی و سیاسی کابل
قلعه بالاحصار در جنوب شهر قدیم کابل و بر فراز برآمدگی رشته‌کوه شیر دروازه قرار دارد. موقعیت جغرافیایی این دژ به حاکمان دوره‌های مختلف امکان می‌داد بر شهر کابل و مسیرهای ورودی آن نظارت داشته باشند.
به گزارش آسوشیتدپرس، بالاحصار در امتداد یکی از مسیرهای مهم بازرگانی قرار داشت که شبه‌قاره هند را به آسیای مرکزی و مناطق فراتر از آن وصل می‌کرد. این مکان در دوره‌های مختلف تاریخی به‌عنوان دژ نظامی، مجموعه کاخ‌ها، زرادخانه، مرکز اداری، زندان و پادگان نظامی استفاده شده است.
مصطفی نوری، مدیر پروژه خدمات فرهنگی بنیاد آقاخان، به این خبرگزاری گفته است که بالاحصار بخش‌های مختلف تاریخ افغانستان را در خود بازتاب می‌دهد.
به گفته نوری، این دژ از قرن‌ها پیش یک موقعیت دفاعی راهبردی بوده و کنترول آن به معنای تسلط بر کابل و مناطق پیرامونی آن بوده است. بخش‌هایی از مناطق پایین‌تر این مجموعه هنوز هم در اختیار نیروهای نظامی افغانستان قرار دارد.
تخریب قلعه در جنگ‌های پی‌درپی
بالاحصار در طول قرن‌ها بارها تخریب و دوباره بازسازی شده است. نویسنده این گزارش می‌نویسد که سنگین‌ترین ضربه به این مجموعه در سال ۱۲۵۸ خورشیدی وارد شد؛ زمانی که نیروهای بریتانیایی در واکنش به کشته‌شدن سر لوئیس کاوناری، نماینده بریتانیا و همراهانش در داخل قلعه، بخش بزرگی از آن را ویران کردند.
بخش‌های زیادی از دیوارهای دفاعی بالاحصار در سالهای بعد نیز در نتیجه جنگ و بی‌توجهی آسیب دید. بدنه یک تانک زنگ‌زده شوروی هنوز در دامنه تپه این دژ قرار دارد و تجهیزات نظامی فرسوده جنگ با شوروی در بخش‌های مختلف محوطه دیده می‌شود.
در نزدیکی این تجهیزات، سلاح‌های سنگینی نیز قرار دارند که پس از خروج نیروهای امریکایی در سال ۱۴۰۰ باقی مانده‌اند و اکنون در اختیار نیروهای نظامی طالبان هستند.
رفیعی‌علوی به آسوشیتدپرس گفته است که نیروهای امریکایی در سال ۱۳۸۷ نیز بخشی از محوطه داخل دیوارهای قلعه را هموار کردند و در این روند لایه‌های باستان‌شناسی زیادی از بین رفت.
پروژه مرمت چندین دهه زمان می‌برد
برنامه‌ریزی برای پروژه گسترده حفاظت و مرمت بالاحصار در سال ۱۳۹۶ آغاز شد و کار عملی آن در سال ۱۳۹۷ شروع شد. در مرحله نخست، وضعیت محوطه بررسی و ثبت شد. برای این کار از رادار نفوذی زمین و اسکن‌های لیزری سه‌بعدی نیز استفاده شد.
پس از آن، اقدامات اضطراری برای تثبیت بخش‌های آسیب‌دیده و جلوگیری از فروریختن بیشتر دیوارها و برج‌های تاریخی آغاز شد.
هیئت باستان‌شناسی فرانسه در افغانستان در ابتدا در کاوش‌های این محوطه مشارکت داشت، اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۱۴۰۰، فعالیت‌های آن برای مدتی متوقف شد. این هیئت دیگر به پروژه بازنگشت، اما بنیاد آقاخان به کار خود ادامه داد و از سال ۱۴۰۱ اقدامات گسترده‌تری را در این محوطه آغاز کرد.
به گزارش آسوشیتدپرس، برای بازسازی بخش‌هایی از دیوارهای دفاعی از سنگ‌های محلی استفاده می‌شود. مطابق معیارهای بین‌المللی حفاظت از آثار تاریخی، قسمت‌های بازسازی‌شده باید از بخش‌های اصلی قابل تشخیص باشند. به همین دلیل، این بخش‌ها کمی عقب‌تر یا جلوتر از سطح دیوارهای اصلی ساخته می‌شوند.
همچنین برای نگهداری یکی از برج‌های بیرونی قلعه از سازه‌های فلزی استفاده شده است. این برج پیشتر شکاف برداشته و در معرض فروریختن قرار داشت.
مدیر پروژه خدمات فرهنگی بنیاد آقاخان گفته است که این پروژه به تعهدی چندین‌دهه‌ای نیاز دارد؛ زیرا کار تنها به مرمت بناها محدود نیست و محوطه از نظر باستان‌شناسی نیز بسیار غنی است. آموزش دانشجویان باستان‌شناسی افغانستان نیز بخشی از این برنامه است.
طالبان از حفاظت آثار تاریخی سخن می‌گوید
آسوشیتدپرس گزارش داده است که مقام‌های طالبان اکنون از تعهد خود برای حفاظت از آثار تاریخی و فرهنگی افغانستان سخن می‌گویند؛ موضعی که با عملکرد این گروه در دوره نخست حکومتش تفاوت دارد.
طالبان در سال ۱۳۸۰ دو مجسمه عظیم بودا را که قدمت آن‌ها به قرن ششم میلادی می‌رسید و در دل صخره‌های بامیان تراشیده شده بودند، با مواد انفجاری تخریب کردند. موزیم ملی افغانستان در کابل نیز در آن دوره غارت شد و شماری از آثار باستانی آن، به‌ویژه مجسمه‌هایی که از نظر طالبان غیراسلامی تلقی می‌شدند، شکسته شدند.
شماری از کسبه‌کاران محلی در بازار مشترک در شغنان بدخشان نیروهای طالبان در این منطقه را به فساد، رشوه‌ستانی و زورگویی متهم می‌کنند.
برخی از سوداگران محلی این منطقه به افغانستان اینترنشنال گفتند مرزبانان طالبان از بازرگانانی که از بیرون از این ولسوالی می‌آیند، برای ورود و فعالیت در بازار مشترک افغانستان و تاجیکستان، «رشوه می‌گیرند.»
آن‌ها همچنین افزودند که طالبان محلی با زور و بدون گرفتن نوبت، برای کسب‌وکار وارد این بازار می‌شوند.
این در حالی است که به گفته آن‌ها، سوداگران محلی از نیمه‌شب و صبح زود ساعت‌ها در صف می‌مانند تا اجازه ورود به بازار پیدا کنند.
آنان می‌افزایند، اقدامات طالبان به کسب‌وکارهای کوچک آنان در بازار مشترک آسیب رسانده و آنان را با مشکلات مواجه کرده است.
بازار مشترک تنها دو روز در هفته، شنبه و یکشنبه، فعال است. براساس اطلاعات رسیده، کسبه‌کاران محلی برای خرید و فروش کالا و انجام تجارت‌های کوچک، از ساعت چهار صبح به نقطه صفری مرز می‌روند، برای ورود ثبت‌نام می‌کنند و نوبت عبور می‌گیرند.
مرز حدود ساعت هشت صبح باز می‌شود، اما به گفته منابع، طالبان محلی با استفاده از ارتباط خود با مرزبانان و بدون رعایت نوبت برای خرید و فروش وارد بازار می‌شوند. باشندگان محلی همچنین ادعا کردند بازرگانان و سرمایه‌دارانی که از ولسوالی‌ها و ولایت‌های دیگر برای تجارت به این بازار می‌آیند، با پرداخت رشوه به مرزبانان طالبان زودتر عبور می‌کنند.
منابع می‌گویند این وضعیت باعث شده است که کسبه‌کاران محلی، با وجود ساعت‌ها انتظار، فرصت محدودی برای خرید و فروش داشته باشند. برخی از آنان نیز به دلیل ازدحام و ورود بدون نوبت دیگران، نمی‌توانند در زمان فعالیت بازار به تجارت خود برسند.
داوود بدخشی (نام مستعار)، که سال‌ها در نزدیکی این بازار زندگی کرده و در آن کار می‌کند، به افغانستان اینترنشنال خاطر نشان کرد که کسبه‌کاران محلی برای تأمین معیشت خانواده‌های خود از نیمه‌های شب در سرما منتظر می‌مانند، اما افراد ثروتمند، طالبان محلی و کسانی که رشوه می‌پردازند، بدون رعایت نوبت وارد بازار می‌شوند.
او در ادامه پرسید که «آیا این بازار مرزی برای نان‌آوری مردم فقیر ایجاد شده یا برای پولداران و باج‌گیران؟»
شبیر احمد (نام مستعار) یک کسبه‌کار دیگر شغنان نیز به افغانستان اینترنشنال گفت که محدود بودن فعالیت بازار به دو روز در هفته، شمار زیاد متقاضیان و برخورد سلیقه‌ای مرزبانان طالبان، کار کسبه‌کاران محلی را دشوار کرده است. به گفته او، بسیاری از این افراد با وجود انتظار طولانی، نمی‌توانند به اندازه کافی در بازار خرید و فروش کنند.
این منابع با انگشت اتهام به‌سوی نیروهای طالبان خواستار بهبود وضعیت هستند و می‌گویند که باید همه‌گی بدون تبعیض و رشوه به ثبت نام و نوبت احترام بگذارند تا کسبه‌کاران محلی نیز به تجارت خود برسند.
پیش از این نیز ویدیویی از کمیساری شغنان به دست افغانستان اینترنشنال رسیده بود که در آن دو مرزبان طالبان در تاریکی شب از چوپانان درباره گله‌های گوسفند پرس‌وجو می‌کنند. در این ویدیو صدها رأس گوسفند دیده می‌شود که به ساحه کمیساری مرزی منتقل می‌شوند تا از طریق بازار مشترک به تاجیکستان قاچاق شوند.
بازار مشترک مرزی اشکاشم در سالهای گذشته و در دوره‌های مختلف، از جمله زمان مجاهدین و حکومت‌های جمهوری، بر اساس توافق‌های محلی و منطقه‌ای برای تأمین معیشت مرزنشینان و دادوستد میان دو سوی رود پنج ایجاد شده بود. این بازار میان ولایت بدخشان افغانستان و ولایت خودمختار کوهستان بدخشان تاجیکستان قرار دارد.
این بازار پس از چندین سال توقف، در سنبله ۱۴۰۲ خورشیدی دوباره فعالیت خود را آغاز کرد. کارشناسان به افغانستان اینترنشنال می‌گویند نبود نظارت بر عملکرد نیروهای مرزی و برخورد تبعیض‌آمیز در روند عبور از مرز، فعالیت این بازار را با چالش روبه‌رو کرده است. به گفته آنان، ادامه این وضعیت کسبه‌کاران خرد و خانواده‌هایی را که به درآمد این تجارت وابسته‌اند، متضرر می‌کند.
منابع در کابل به افغانستان اینترنشنال گفتند شماری از افرادی که موترهای مسافربری در مسیر کابل-هرات دارند، روز دوشنبه، ۱۸ عقرب، در اعتراض به افزایش هزینه‌های ترانسپورتی در پایتخت تجمع کردند. آنان پس از تجمع خواستار دیدار با وزیر ترانسپورت طالبان شدند اما درخواست آنان پذیرفته نشد.
این موترداران از افزایش هزینه‌های ترانسپورتی از سوی طالیان، بهای سوخت، خرابی شاهراه‌ها و کمیسیون شرکت‌های خصوصی شکایت دارند. آنان می‌گویند پس از پرداخت این هزینه‌ها، درآمد چندانی برای‌شان باقی نمی‌ماند.
آن‌ها افزودند فردا نیز در برابر وزارت ترانسپورت تجمع خواهند کرد و اگر طالبان به خواست‌های‌شان بی‌توجهی کند، اعتراضات خود را ادامه خواهند داد.
مالکان موترهای مسافربری می‌گویند در حکومت پیشین، هزینه پارچه ترانسپورت برای هر موتر یک‌هزار و ۸۰۰ افغانی بود، اما اکنون وزارت ترانسپورت طالبان از رفت‌وبرگشت در مسیر هرات ـ کابل حدود ۱۶ هزار افغانی و برعکس آن حدود ۱۸ هزار دریافت می‌کند. به گفته آنان، نزدیک به پنج هزار افغانی نیز بابت حق‌العبور جاده طالبان از آن‌ها می‌گیرد.
افزون بر این هزینه‌ها، قیمت سوخت نیز از چهل افغانی به هشتادو پنج افغانی صعود کرده است که موترداران پرداخت این هزینه را نیز کمرشکن می‌خوانند.
موترداران افرادی صاحب یک یا چند موتر در این مسیر هستند که این وسایط را به رانندگان خود واگذار کرده و از طریق آن عاید می‌کنند.
وکیل‌احمد (نام مستعار)، یکی از موترداران مسافربری که از حدود ۲۰ سال به این‌سو در مسیرهای هرات ـ کابل و کابل ـ مزار موتر دارد، به افغانستان اینترنشنال گفت: «در حکومت پیشین هزینه پارچه ترانسپورت ناچیز بود، اما اکنون برای هر مسیر یک عالم پول می‌دهیم و هر شرکت نیز به‌صورت جداگانه ۱۰ هزار افغانی کمیسیون می‌گیرد. با این هزینه‌ها که مجموع آن به حدود ۴۰ هزار افغانی می‌رسد، دیگر هیچ درآمدی برای ما باقی نمی‌ماند».
ملک‌زاده (نام مستعار)، یکی دیگر از موترداران مسافربری، از خرابی شاهراه‌ها و افزایش هزینه ترمیم موترها شکایت دارد و ادامه می‌دهد که هیچ‌کس حرف ما را نمی‌شنود.
او به افغانستان اینترنشنال گفت: «جاده‌ها بسیار خراب و ویران شده‌اند. در آخرین سفر، پس از پرداخت تمام هزینه‌ها، تنها یک‌هزار و ۸۰۰ افغانی برای ما باقی ماند. با افزایش بهای تیل و هزینه بلند ترمیم موتر، دیگر نمی‌توانیم از این کار درآمد داشته باشیم».
این موترداران همچنین شرکت‌های خصوصی را به دریافت کمیسیون بیشتر از میزان تعیین‌شده متهم می‌کنند.
ملک‌زاده می‌گوید در برگه‌های قانونی، کمیسیون شرکت‌ها تنها دو درصد تعیین شده است، اما شرکت‌ها شش تا ۱۰ هزار افغانی از موترداران می‌گیرند. به گفته او، اگر موترداران این مبلغ را نپردازند، شرکت‌ها نام موتر آنان را از فهرست خود حذف می‌کنند.
دو روز پیش نیز نمایندگان موترداران در شرکت مسافربری احمدشاه بابا گردهم آمدند و خواستار تعیین کرایه ثابت و ایجاد نظام مشخص برای دریافت هزینه‌ها شدند. آنان همچنین خواستار جلوگیری از دریافت پول‌های اضافی شدند، اما شرکت‌های خصوصی با پیشنهادهای آنان مخالفت کردند.
به گفته این موترداران در دوره حکومت پیشین، هزینه پارچه ترانسپورت برای هر موتر در مسیر هرات ـ کابل یک‌هزار و ۸۰۰ افغانی و در مسیر کابل ـ هرات یک‌هزار و ۶۰۰ افغانی بود.
همزمان با این ویدیویی نیز به دست افغانستان اینترنشنال رسیده که نشان می‌دهد که یک راننده مسافربری با در دست داشتن پارچه عوارضی و ترانسپورتی آبی‌رنگ، از افزایش سرسام‌آور هزینه‌ها شکایت می‌کند و با گله‌مندی می‌گوید که هزینه یک خط سیر از قندهار به هرات به ۳۸۵۰ افغانی رسیده و هیچ‌کس جلو این گرانی را نمی‌گیرد، نرخ سوخت از یک طرف بالا رفته و خط سیر از طرف دیگر.
با این حال موترداران می‌گویند در آن زمان، با وجود برخی مشکلات، شاهراه‌ها به‌طور نسبی ترمیم می‌شدند و فعالیت در بخش ترانسپورت برای آنان درآمد داشت. اما به گفته آنان پس از تسلط طالبان، هزینه‌های دولتی و کمیسیون شرکت‌های خصوصی افزایش یافته و خرابی جاده‌ها نیز هزینه ترمیم و نگهداری موترها را بیشتر کرده است و با این وضعیت این تجارت دیگر برای‌شان سود ندارد.
مریم حسینی، که یک سال پس از کشتار گسترده غیرنظامیان در مزارشریف به دنیا آمد، دوران کودکی‌اش را با کتاب‌های ادبی پدربزرگ، حمایت بی‌دریغ مادر و پرسش‌های علمی پدر درباره جهان گذراند.
سال‌ها بعد، این پرسش‌ها او را به دانشگاه هاروارد در امریکا رساند. زمانی که در پژوهش دکترایش به دنبال بخشی از ماده معمولی جهان رفت که وجودش برای دانشمندان شناخته شده، اما شناسایی آن دشوار است.
او به‌تازگی از رساله دکترای خود در رشته نجوم در دانشگاه هاروارد دفاع کرده است. پژوهش او درباره گازهای پراکنده در فضای میان کهکشان‌ها و استفاده از فوران‌های رادیویی سریع برای شناسایی و مطالعه این ماده است.
اما در کنار این دستاورد علمی، مریم رؤیای دیگری هم دارد: بازگشت به بلخ و تأسیس دیپارتمنت نجوم در دانشگاه این ولایت؛ آن هم در خانه قدیمی پدربزرگش در ام‌البلاد، جایی که علاقه او به کتاب و آسمان شب شکل گرفت.
تولد در شهری با خاطره‌ای تلخ
مریم حسینی در سال ۱۳۷۸ خورشیدی، در نخستین دوره حکومت طالبان، در مزارشریف به دنیا آمد؛ یک سال پس از کشتار گسترده غیرنظامیان در این شهر.
طالبان در تابستان ۱۳۷۷، پس از تصرف مزارشریف، دست به کشتار گسترده‌ای زدند. این رویداد یکی از تلخ‌ترین فصل‌های تاریخ معاصر شهر و خاطره‌ای ماندگار در حافظه جمعی مردم آن شد.
پدر و مادر مریم، نفیسه و سید سرور، در همان سال ازدواج کرده بودند. او نخستین فرزند خانواده بود.
مریم در شهری بزرگ می‌شد که آثار خشونت و ناامنی هنوز به کلی از زندگی مردم آن کنار نرفته بود. با این حال، او اجازه نداد خاطرات جنگ روایتش را بسازد، بلکه آنچه قصه او را شکل داد میل به کنجکاوی بود و عشق به دانستن و پرسیدن.
کتابخانه پدربزرگ و آسمان ام‌البلاد
بخشی از خاطرات روشن کودکی مریم به خانه پدربزرگ و مادربزرگش در ام‌البلاد، در ولایت بلخ، بازمی‌گردد.
خانه‌ای با زیرزمینی بزرگ، حویلی پر از گل و باغچه‌هایی که پدربزرگ با عشق از آن‌ها نگهداری می‌کرد.
مریم در آن خانه با مامایش ارشاد سر صفه والیبال بازی می‌کرد، اما یکی از مکان‌هایی که بیش از همه به آن علاقه داشت، کتابخانه پدربزرگ بود.
کتاب‌های پدرش بیشتر درباره علوم و ریاضی بودند و برای او که هنوز کودک بود، چندان آسان به نظر نمی‌رسیدند. در مقابل، کتاب‌های ادبی پدربزرگ برایش جذابیت بیشتری داشتند. کتابی برمی‌داشت و برای خواندن به بام خانه می‌رفت.
شب‌های ام‌البلاد نیز بخشی از این خاطرات است. آسمان پرستاره بود و مریم احساس می‌کرد در بام خانه به ستارگان نزدیک‌تر است.
یکی از کتاب‌هایی که در همان خانه خواند، «کودکی بزرگان تاریخ» بود؛ مجموعه‌ای درباره دوران کودکی شخصیت‌های نامدار جهان.
مریم هنگام خواندن این کتاب خود را در جایگاه آن شخصیت‌ها تصور می‌کرد. او می‌خواست روزی کاری انجام دهد که از زندگی معمول فراتر برود و اثری از خود بر جای بگذارد.
«سؤال شب»؛ بازی پدر و دختر
پس از سقوط نخستین حکومت طالبان در سال ۱۳۸۰ خورشیدی، شرایط زندگی در مزارشریف تغییر کرد. با بازگشایی مکتب‌ها، دختران نیز دوباره امکان حضور در نظام آموزشی را پیدا کردند.
پدر مریم، سید سرور، به فیزیک، ریاضی و علوم علاقه داشت. پس از سقوط رژیم ملا عمر، او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته مهندسی ادامه داد و در سال ۱۳۸۶ از دانشگاه بلخ فارغ شد.
مریم در مزارشریف به مکتب رفت و در لیسه نسوان نمبر یک یولمرب، در ناحیه پنجم شهر، درس خواند.
در خانه، اما رسمی بین دختر و پدر وجود داشت که به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین تجربه‌های آموزشی دوران کودکی مریم تبدیل شد.
پدرش هر شب پس از بازگشت از کار، پرسشی درباره جهان مطرح می‌کرد. پرسش‌هایی مانند این‌که ابرها از چه ساخته شده‌اند، ارتفاع هندوکش چقدر است، ستارگان چگونه شکل می‌گیرند و کهکشان‌ها چه اندازه‌اند.
آن‌ها نام این بازی را «سؤال شب» گذاشته بودند.
سید سرور تلاش می‌کرد به جای ارائه پاسخ‌های آماده، دخترش را به جست‌وجو و فکر کردن تشویق کند. هر پرسش بهانه‌ای بود تا مریم درباره موضوعی تازه کجکاوی پیدا کند، مطالعه کند و چیز بیشتری بیاموزد.
در هفت یا هشت‌سالگی، علاقه او به نجوم و سفر فضایی جدی‌تر شد.
یکی از اتفاق‌هایی که در شکل‌گیری این علاقه نقش داشت، شنیدن خبر سفر انوشه انصاری به فضا بود.
انوشه انصاری، مهندس و کارآفرین ایرانی‌ـ‌امریکایی، در سال ۲۰۰۶ به‌عنوان گردشگر فضایی به ایستگاه فضایی بین‌المللی سفر کرد. در آن زمان مریم فقط هفت ساله بود.
برای مریم، داستان زنی که توانسته بود از زمین خارج شود و به فضا سفر کند، الهام‌بخش بود. او با دیدن نمونه‌ای واقعی از زنی که به چنین رؤیایی رسیده بود، بیش از پیش به نجوم علاقه‌مند شد.
از آن پس، آسمان شب برایش تنها منظره‌ای زیبا نبود؛ موضوعی بود که می‌خواست آن را بشناسد و درباره‌اش تحقیق کند.
مهاجرت و آغاز مسیر دانشگاهی
مریم تا صنف پنجم در مکتب دولتی درس خواند و سپس تحصیلاتش را در مکتب دیگری ادامه داد. خانواده او مدتی به هرات رفتند، اما در جنوری ۲۰۱۵، زمانی که مریم حدود ۱۵ سال داشت، به ایالات متحده امریکا مهاجرت کردند.
مهاجرت برای او به معنای آغاز دوره‌ای تازه و در عین حال دشوار بود.
او باید خود را با نظام آموزشی متفاوت، محیط فرهنگی جدید و شرایطی که با زندگی گذشته‌اش تفاوت زیادی داشت، سازگار می‌کرد. در کنار این تغییرات، باید مسیر ورود به دانشگاه و ادامه تحصیل را نیز پیدا می‌کرد.
مریم می‌گوید در آن زمان احساس می‌کرد فرصتی در اختیار دارد که بسیاری از دختران دیگر از آن محروم‌اند. به همین دلیل، استفاده از این فرصت برایش اهمیت زیادی داشت.
در اگست ۲۰۱۶، در شانزده‌سالگی، وارد دانشگاه تگزاس در آستین شد و تحصیل در رشته اخترفیزیک یا نجوم را آغاز کرد.
فعالیت پژوهشی مریم نیز از همان سالهای نخست تحصیل آغاز شد. او در دوره مکتب با کمک یکی از استادان دانشگاه وارد فضای تحقیق شد و در نخستین سال دانشگاه نیز پژوهش را ادامه داد.
در کنار درس‌های دانشگاهی، فرصت‌های پژوهشی، بورسیه‌ها و جوایز علمی را دنبال می‌کرد و برای به دست آوردن آن‌ها تلاش داشت.
برای او، تحصیل در دانشگاه تنها به معنای گرفتن مدرک نبود؛ فرصتی بود تا به پرسش‌هایی نزدیک شود که از کودکی ذهنش را مشغول کرده بودند.
پژوهش درباره ماده‌ای که به‌آسانی دیده نمی‌شود
پس از پایان دوره کارشناسی، مریم برای ادامه تحصیل وارد دانشگاه هاروارد شد.
پژوهش دکترای او به یکی از پرسش‌های مهم اخترفیزیک و کیهان‌شناسی مربوط است: بخشی از ماده معمولی جهان که دانشمندان می‌دانند وجود دارد، اما همه آن را به‌آسانی مشاهده نمی‌کنند، کجاست؟
برای درک اهمیت این پرسش، باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت: ماده معمولی و ماده تاریک.
ماده معمولی همان ماده‌ای است که ستاره‌ها، سیاره‌ها، کهکشان‌ها و بدن انسان از آن ساخته شده‌اند. در مقابل، ماده تاریک ماهیتی متفاوت دارد و از طریق آثار گرانشی آن شناسایی می‌شود.
پژوهش مریم درباره ماده تاریک نیست، بلکه به بخش دشوارِ قابل مشاهده ماده معمولی، یا همان ماده باریونی، می‌پردازد.
بخشی از این ماده به شکل گازی بسیار رقیق و عمدتاً یونیزه‌شده در فضای میان کهکشان‌ها پراکنده است. چون این گاز نور چندانی از خود منتشر نمی‌کند، شناسایی و اندازه‌گیری آن با روش‌های معمول رصدی دشوار است.
مریم برای مطالعه این گازها از پدیده‌ای به نام «فوران‌های رادیویی سریع» (FRB) استفاده کرده است.
این فوران‌ها، انفجارهای بسیار کوتاه امواج رادیویی‌اند که از فاصله‌های بسیار دور کیهانی به زمین می‌رسند.
هنگامی که این امواج از میان گازهای موجود در فضا عبور می‌کنند، ویژگی‌های انتشار آن‌ها تغییر می‌کند. دانشمندان با اندازه‌گیری این تغییرات می‌توانند اطلاعاتی درباره الکترون‌های آزاد موجود در مسیر حرکت امواج به دست آورند.
مریم از این اطلاعات، در کنار داده‌های مربوط به کهکشان‌های دوردست، برای بررسی توزیع گاز در فضای میان آن‌ها استفاده کرده است.
نتایج پژوهش او به بررسی این موضوع کمک می‌کند که چه مقدار از گازهای کیهانی در بیرون از محدوده گرانشی هاله‌های کهکشانی قرار دارند؛ مناطقی که در آن‌ها گاز می‌تواند در اثر فرایندهای مختلف از کهکشان‌ها خارج و در فضای پیرامون پراکنده شود.
او در بخش دیگری از رساله‌اش از مدل‌های هوش مصنوعی مولد و شبیه‌سازی‌های کیهان‌شناختی برای بازسازی سه‌بعدی توزیع گاز استفاده کرده است.
هدف این روش، ایجاد تصویری از ماده‌ای است که مستقیماً به‌آسانی دیده نمی‌شود، اما می‌توان با استفاده از داده‌های مربوط به کهکشان‌ها و اطلاعات رصدی، موقعیت احتمالی آن را تخمین زد.
رساله دکترای مریم با عنوان «نقشه‌برداری از باریون‌های کیهانی با استفاده از چراغ‌های رادیویی: فوران‌های رادیویی سریع، بازخورد و بازسازی سه‌بعدی» انجام شده است.
این پژوهش زیر نظر لیام کانر، استاد راهنمای او، پیش رفته است.
مریم روز جمعه هشتم عقرب از رساله دکترای خود در رشته نجوم در دانشگاه هاروارد دفاع کرد.
به این ترتیب، پرسش‌هایی که روزگاری در قالب بازی شبانه پدر و دختر در مزار شریف جوانه زدند، اکنون به موضوع پژوهشی در یکی از مراکز مهم علمی جهان تبدیل شده‌اند.
رؤیای بازگشت به بام خانه پدربزرگ
با وجود سال‌ها تحصیل و پژوهش در امریکا، خاطرات کودکی در بلخ همچنان جایگاه ویژه‌ای در زندگی مریم دارند.
او آسمان شب ام‌البلاد را به یاد می‌آورد؛ آسمانی که به گفته او پر از ستاره بود. در شهرهای امروزی، به دلیل آلودگی نوری و هوا، مشاهده چنین آسمانی دشوارتر شده است و برای دیدن ستارگان باید گاهی از شهر فاصله گرفت.
اما برای مریم، بام خانه پدربزرگ تنها مکانی برای تماشای ستارگان نبود. آنجا جایی بود که کتاب می‌خواند و به پرسش‌هایی فکر می‌کرد که بعدها مسیر تحصیلی‌اش را شکل دادند.
او هنوز آن آسمان پرستاره را به یاد می‌آورد و ابیاتی از دیوان‌های کلاسیک شعر فارسی:
«چیست این سقف بلند سادهٔ بسیارنقش؟
هیچ دانا زین معما در جهان آگاه نیست» حافظ
این پرسش درباره راز آسمان، امروز برای مریم معنای دیگری پیدا کرده است. او اکنون در رشته‌ای پژوهش می‌کند که هدف آن شناخت بهتر ساختار و تحولات جهان است؛ هرچند می‌داند که هر پاسخ علمی، پرسش‌های تازه‌ای به همراه دارد.
رویای تأسیس دانشکده نجوم در بلخ
یکی از مهم‌ترین آرزوهای مریم، بازگشت به بلخ و ایجاد یک دیپارتمنت نجوم در دانشگاه بلخ است.
او می‌خواهد روزی به خانه قدیمی پدربزرگ و مادربزرگش در ام‌البلاد برگردد. مریم می‌خواهد زمینهای فراهم کند تا علاقه‌مندان نجوم در افغانستان نیز امکان تحصیل و پژوهش در این رشته را داشته باشند.
او درباره این برنامه با پدرش صحبت کرده است. سید سرور که تحولات سیاسی و اجتماعی افغانستان را در طول چند دهه تجربه کرده، به دخترش یادآوری می‌کند که تاریخ این کشور بارها مسیرهای غیرمنتظره‌ای را پیش روی مردم قرار داده است.
مریم نیز امیدوار است روزی شرایط برای بازگشت فراهم شود.
او حتی می‌داند که کدام اتاق خانه قدیمی در ته‌کاوی پدربزرگ می‌تواند دفتر کارش باشد.
اما تحقق این رؤیا به شرایطی وابسته است که خارج از اختیار او قرار دارد.
پدربزرگش دیگر زنده نیست و طالبان از زمان بازگشت به قدرت در سال ۲۰۲۱، محدودیت‌های گسترده‌ای بر آموزش دختران و زنان اعمال کرده‌اند؛ از جمله ممنوعیت آموزش متوسطه دختران و تحصیل زنان در دانشگاه‌ها.
اما در میان این تغییرات، یک چیز ثابت مانده است: کنجکاوی و میل به دانستن.
هنوز مریم به بازگشت به خانه پدربزرگ به ام‌البلاد می‌اندیشد. به کتابخانه پدربزرگ، حویلی پرگل و بامی که در شب‌های صاف، آسمانی پرستاره بالای سر داشت.
دختری که روزگاری کتابی برمی‌داشت و به بام خانه می‌رفت، اکنون رساله دکترایش را در هاروارد دفاع کرده است.
اما رؤیای او هنوز به همان نقطه بازمی‌گردد: روزی به بلخ برگردد و جایی برای علم، نجوم و پرسشگری بسازد.
شاید در مزار شریف بازی «سؤال شب» دوباره آغاز شود. این بار نه فقط میان یک پدر و دختر، بلکه میان نسلی از دختران و پسران که بتوانند آزادانه درباره جهان سوال کنند، تحقیق کنند، بیاموزند و برای شناخت آن تلاش کنند و آموزش و پرسشگری ممنوع نباشد.
