سپر امنیتی مسکو در مرزهای افغانستان

همزمان با افزایش نگرانیها از تهدیدهای امنیتی برخاسته از افغانستان و گسترش فعالیت داعش خراسان، روسیه در حال تقویت تجهیزات نظامی پایگاه ۲۰۱ خود در تاجیکستان است.

همزمان با افزایش نگرانیها از تهدیدهای امنیتی برخاسته از افغانستان و گسترش فعالیت داعش خراسان، روسیه در حال تقویت تجهیزات نظامی پایگاه ۲۰۱ خود در تاجیکستان است.
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، روز جمعه ۲۹ عقرب، در دیدار با امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، بر ادامه حضور این پایگاه تأکید کرد. مسکو این پایگاه را یکی از عوامل مهم تأمین امنیت و ثبات آسیای مرکزی میداند.
پوتین پس از شرکت در نشست سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شهر شنژن چین، به تاجیکستان رفت و با رحمان درباره فعالیت پایگاه نظامی روسیه و امنیت منطقهای گفتوگو کرد. و چشمانداز همکاریهای دو کشور در ارتباط با این کشور نیز از محورهای مهم سفر پوتین به دوشنبه بود.
پوتین را در این سفر مقامهای وزارت دفاع روسیه همراهی میکردند تا درباره همکاریهای نظامی با تاجیکستان گفتوگو شود.
پوتین در دیدار با رحمان گفت: «امروز این فرصت را خواهیم داشت که خارج از چارچوب سازمان پیمان امنیت جمعی، بهطور جداگانه درباره مسائل امنیت منطقهای و فعالیت پایگاه نظامی خود گفتوگو کنیم.»

رحمان روسیه را «شریک راهبردی و متحد قابل اعتماد» تاجیکستان خواند و علاقهمندی خود را به بررسی عمیقتر روابط دوجانبه و مسائل بینالمللی و منطقهای ابراز کرد.
تاجیکستان از نظر جمعیت و اندازه اقتصاد، در مقایسه با برخی کشورهای آسیای مرکزی کشور کوچکتری است؛ اما روابط عمیق و راهبردی با روسیه دارد. مناسبات دو طرف در عرصههای نظامی و اقتصادی گسترش یافته است. کشورهای دیگری مانند قزاقستان و اوزبیکستان تلاش کردهاند در کنار حفظ روابط نزدیک با روسیه، مناسبات خود را با کشورهای غربی، که رقیب مسکو هستند، نیز توسعه دهند. اما تاجیکستان همچنان منافع خود را در چارچوب چتر امنیتی مسکو تعریف میکند.
کارگران مهاجر تاجیک در روسیه
سرنوشت کارگران مهاجر تاجیکستان در روسیه نیز از موضوعات مورد بحث دو رئیسجمهور بود. این دیدار تنها چهار روز پس از تصمیم اتحادیه اروپا برای تحریم بانک روسی «یونیاستریم» صورت گرفت؛ بانکی که کارگران مهاجر تاجیکستان برای انتقال درآمدهای خود به کشورشان به خدمات آن وابستهاند.
بر اساس دادههای بانک جهانی، حوالههای مالی کارگران مهاجر در سال ۲۰۲۵ معادل ۵۷.۷ درصد تولید ناخالص داخلی تاجیکستان بود؛ بالاترین سهم در میان کشورهای جهان.
پوتین در اکتوبر ۲۰۲۵ گفته بود بیش از یک میلیون شهروند تاجیکستان در روسیه مشغول کار هستند.
با این حال، وضعیت کارگران تاجیک در روسیه پس از حمله داعش به تالار کنسرت کروکوس در حومه مسکو با فشارهای بیشتری همراه شده است. تمدید اقامت شهروندان تاجیکستان با محدودیتهایی روبهرو شده و فرصتهای کاری آنان نیز کاهش یافته است.
در کنار مسائل مهاجرتی، روابط اقتصادی تاجیکستان و روسیه همچنان رو به گسترش است. پوتین در دوشنبه گفت: «سال گذشته حجم مبادلات تجاری ما بیش از ۲۵ درصد افزایش یافت و در ۹ ماه نخست سال جاری نیز نزدیک به ۱۹ درصد رشد داشته است. این روند خوبی است.»
او افزود: «همهچیز در حال پیشرفت است و شمار زیادی از شرکتهای دارای سرمایه روسی در تاجیکستان فعالیت میکنند. بیش از ۷۰ واحد اداری روسیه با مناطق مختلف تاجیکستان همکاری دارند.»
پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه
یکی از موضوعات اصلی دستورکار دوجانبه، فعالیت پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه در تاجیکستان بود. پوتین پیشتر این پایگاه را تضمینکننده مهم امنیت در سراسر آسیای مرکزی توصیف کرده بود.
در جریان گفتوگوهای پوتین و رحمان، دو طرف بر اهمیت ادامه حضور این پایگاه تأکید کردند. دیمیتری پسکوف، سخنگوی رئیسجمهور روسیه، پس از این دیدار از «درک کامل» دو طرف در این زمینه خبر داد.
پسکوف به خبرنگاران گفت: «بر اهمیت حضور پایگاه ما در اینجا و همچنین ضرورت ادامه فعالیت آن بهعنوان گامی مثبت در راستای ثبات تأکید شد. در این زمینه درک کامل وجود دارد.»
پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه بیش از ۲۰ سال است که در تاجیکستان حضور دارد. این پایگاه در شهرهای دوشنبه و باختر مستقر است و شامل واحدهای پیادهنظام موتوری، تانک، توپخانه، شناسایی، مخابرات، پدافند هوایی و حفاظت در برابر جنگافزارهای هستهای، بیولوژیکی و شیمیایی میشود. مجموع نیروهای قراردادی مستقر در آن حدود شش هزار نفر اعلام شده است.
طبق گزارش رسانههای روسی، در جریان روند نوسازی تسلیحات، نیروهای این پایگاه ۳۰ تانک ارتقایافته تی-۷۲ بی۳ ام با قابلیتهای رزمی پیشرفته دریافت کردند. سه گردان این پایگاه نیز به موترهای رزمی مدرن بیامپی-۲ ام و نفربرهای زرهی بیتیآر-۸۲ ای مجهز شدند.
پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه بزرگترین تأسیسات نظامی این کشور در خارج از مرزهایش است. تجهیزات آن علاوه بر تسلیحات یادشده، شامل سامانههای راکتانداز چندگانه «گراد» و سامانههای توپخانهای «گوزدیکا» و «آکاتسیا» نیز میشود.
بر اساس توافقنامهای که در اکتوبر ۲۰۱۲ امضا شد، پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان تا سال ۲۰۴۲ به فعالیت خود ادامه خواهد داد.
حضور نظامی روسیه در تاجیکستان پیشینهای طولانی دارد و به دوره اتحاد جماهیر شوروی بازمیگردد. حفاظت از مرزهای تاجیکستان با افغانستان از دلایل اصلی حضور نیروهای روسی در این منطقه بوده است. تاجیکستان در جریان جنگهای داخلی خود توانایی کافی برای حفاظت از مرزهایش را نداشت.
همزمان با تأکید دو رئیسجمهور بر ادامه حضور پایگاه نظامی روسیه در تاجیکستان، مقامهای نظامی روسیه از استقرار و آغاز مأموریت رزمی آزمایشی سامانههای پدافند هوایی اس-۳۰۰ پیاس در این پایگاه خبر دادند.
الکساندر لاپین، فرمانده حوزه نظامی مرکزی روسیه، اعلام کرد که واحدهای سامانههای متحرک موشکی ضدهوایی اس-۳۰۰ پیاس از اول دسامبر بهگونه آزمایشی در پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه در تاجیکستان وارد مأموریت رزمی خواهند شد.
او گفت: «یک گردان موشکی زمینبههوای مجهز به سامانههای اس-۳۰۰ پیاس از اول دسامبر مأموریت رزمی آزمایشی خود را آغاز میکند. در حال حاضر، کار آمادهسازی محل استقرار این تجهیزات جریان دارد و قرار است تا پایان ماه نوامبر تکمیل شود.»
در ۲۶ اکتوبر، برای نخستینبار یک مجموعه کامل گردانی از سامانههای موشکی پدافند هوایی اس-۳۰۰ پیاس به پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه در تاجیکستان منتقل شد.
این گردان حدود ۳۰ دستگاه تجهیزات نظامی، از جمله مرکز فرماندهی، پرتابگرها، ایستگاه راداری، سامانههای هدایت موشکی و خودروهای پشتیبانی را در بر میگیرد.
مأموریت این گردان، حفاظت از تأسیسات پایگاه نظامی ۲۰۱ در برابر تسلیحات هوافضایی و دفاع از حریم هوایی منطقه امنیت جمعی آسیای مرکزی، با همکاری نیروها و تجهیزات ارتش تاجیکستان تعیین شده است.
تهدیدهای امنیتی برخاسته از افغانستان
وضعیت افغانستان و تهدیدهای امنیتی ناشی از آن از موضوعات مهم گفتوگوهای پوتین و رحمان بود.
پس از این دیدار، دیمیتری پسکوف گفت که رحمان درباره رویدادهای امنیتی و قاچاق در امتداد مرز تاجیکستان با افغانستان توضیح داده است.
پوتین پیشتر گفته بود که در این دیدار درباره وضعیت پیرامون افغانستان، سفر هیئت روسی به ریاست الکسی اوورچوک، معاون نخستوزیر روسیه، به این کشور و چشمانداز توسعه همکاریها در ارتباط با افغانستان گفتوگو خواهد کرد.
پوتین در نشست شورای امنیت جمعی سازمان پیمان امنیت جمعی در مسکو نیز بر توجه ویژه این سازمان به وضعیت افغانستان تأکید کرده بود. او بارها پایگاه نظامی ۲۰۱ روسیه را ضامن امنیت و ثبات منطقه خوانده است.
تاجیکستان طولانیترین مرز را در میان کشورهای آسیای مرکزی با افغانستان دارد و همین موضوع نگرانیهای امنیتی دوشنبه را افزایش داده است. پایگاه نظامی روسیه در مقابله با تهدیدهایی مانند تروریسم، افراطگرایی و قاچاق مواد مخدر نقش دارد و بهعنوان بخشی از سازوکار امنیتی مرزهای جنوبی سازمان پیمان امنیت جمعی عمل میکند.
حفظ نفوذ روسیه در منطقه، آموزش نیروهای تاجیک و ایجاد عمق راهبردی در برابر تهدیدهای جنوب، از دیگر منافع مسکو در حفظ حضور نظامی خود در تاجیکستان است.
روسیه در سالهای اخیر به اداره طالبان در افغانستان نزدیک شده و از مبارزه این اداره با داعش خراسان ستایش کرده است. مسکو همچنین خواهان گسترش همکاریهای اقتصادی با افغانستان است؛ اما این نزدیکی سیاسی و اقتصادی به معنای رفع نگرانیهای امنیتی روسیه از وضعیت افغانستان نبوده است.
نماینده روسیه در سازمان ملل متحد، داعش خراسان را تهدیدی جدی توصیف کرده است. به گفته او، اداره طالبان با وجود مبارزه با این گروه، نتوانسته است تهدید آن را مهار کند. حضور جنگجویانی که از جنگهای عراق و سوریه تجربه نظامی کسب کردهاند، به افزایش تواناییهای داعش خراسان کمک کرده است.
چین نیز درباره دسترسی گروههای تروریستی، از جمله داعش خراسان، به پهپادها و فناوری هوش مصنوعی ابراز نگرانی کرده است.
کشورهای آسیای مرکزی در برابر تهدیدهای امنیتی برخاسته از افغانستان آسیبپذیر هستند و تاجیکستان، بهدلیل داشتن طولانیترین مرز با این کشور، بیش از برخی همسایگان خود در معرض این تهدیدها قرار دارد. پیشتر حملاتی با استفاده از پهپاد از خاک افغانستان به تاجیکستان انجام شده است. این کشور روابط نزدیکی با اداره طالبان ندارد و هرچند با اشاره روسیه تماسهایی میان دو طرف برقرار شده، اما هنوز اعتماد لازم میان دوشنبه و اداره طالبان شکل نگرفته است.
تاجیکستان بهدلیل میزبانی از مخالفان اداره طالبان با فشار این اداره روبهرو است. طالبان تلاش کرده است با فشار بر دوشنبه، این کشور را به تغییر سیاست خود در قبال مخالفانش وادار کند.
با این حال، تقویت حضور نظامی روسیه در تاجیکستان بهتنهایی نمیتواند مانع انتقال تهدیدهای افراطگرایانه از خاک افغانستان یا جلوگیری از حملات گروههای مسلح شود. روسیه در سالهای اخیر به یکی از حامیان سیاسی و دیپلوماتیک اداره طالبان در منطقه تبدیل شده و تنها کشوری است که این اداره را به رسمیت شناخته است. با این همه، نگرانیهای امنیتی مسکو از افغانستان همچنان پابرجاست. این وضعیت نشان میدهد که نزدیکی سیاسی روسیه به اداره طالبان لزوماً به معنای اعتماد کامل به توانایی این اداره در مهار تهدیدهای امنیتی نیست.
استفاده از هوش مصنوعی در میان اخترشناسان آماتور برای یافتن سیارههای خارج از منظومه شمسی رو به افزایش است، هرچند یافتههای این کاوشها از نظر اعتبار علمی یکسان نیستند.
وبسایت نیچر گزارش داد افراد علاقهمند به اخترشناسی دهههاست به کمک ابزارهایی که ناسا و پژوهشگران در دسترس عموم گذاشتهاند، به جستوجوی سیارهها میپردازند.
اکنون مدلهای هوش مصنوعی میتوانند این ابزارها را در اینترنت پیدا کنند و با آنها حجم بزرگی از دادههای رصدی را مورد بررسی قرار دهند.
با این حال، میشل کونیموتو، پژوهشگر سیارههای فراخورشیدی در دانشگاه بریتیش کلمبیا در کانادا، هشدار داد برخی از جویندگان سیارهها با نحوه کار این ابزارها آشنایی کافی ندارند و نمیتوانند اعتبار یافتههایشان را بسنجند.
دو سرنخ در نور یک ستاره
پاول رابتسویچ، متخصص هوش مصنوعی در اسپانیا که آموزش رسمی اخترشناسی ندیده است، در ماه سپتامبر از «کلود کد»، ابزار برنامهنویسی شرکت آنتروپیک، خواست دادههای بیش از ۱۲۰ هزار ستاره را بررسی کند.
ماهواره «تِس» ناسا این ستارهها را در اواخر ۲۰۲۵ و اپریل ۲۰۲۶ رصد کرده بود.
رابتسویچ از کلود خواست در دادههای تلسکوپ به دنبال ستارههایی بگردد که در فواصل منظم اندکی کمنور میشوند.
کمنور شدن دورهای یک ستاره میتواند نشانه گردش سیارهای به دور آن باشد. هر بار که سیاره از میان ستاره و ناظر میگذرد، بخش کوچکی از نور ستاره به ناظر نمیرسد.
حدود دو هفته بعد، کلود در نور ستارهای در فاصله ۱۱۶ سال نوری از زمین به دو الگوی جداگانه رسید. در یکی از این چرخهها، ستاره تقریبا هر سه روز یکبار کمنور میشد و در دیگری، هر ۱۱ روز یکبار.
این دو چرخه میتوانست نشانه گردش دو سیاره به دور همان ستاره باشد. در این صورت، سیارهای که به ستاره نزدیکتر است، مدارش را در زمان کوتاهتری طی میکند.
از بایگانی تِس تا رصدهای تازه
رابتسویچ از کلود خواست دادههای قدیمیتر تِس را نیز بررسی کند. هر دو الگو در رصدهای سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۲۰ هم دیده میشدند.
کلود سپس به راهنمایی رابتسویچ این نشانهها را با الگوریتمی سنجید که کونیموتو برای شناسایی سیارهها نوشته و در دسترس عموم گذاشته بود.
رابتسویچ ۲۵ سپتامبر یافتههایش را در پایگاه «زنودو» منتشر کرد. مقاله او هنوز داوری علمی نشده است.
اخترشناسان پروژه تِس پس از بررسی مستقل این نشانهها، هر دو مورد را به فهرست رسمی سیارههای احتمالی این پروژه افزودند.
کونیموتو نیز اوایل سال جاری همین نشانهها را یافته بود، اما هنوز نتایج کارش را منتشر نکرده است.
انتظار میرود رصدهای تکمیلی تا دسامبر یا جنوری روشن کند که آیا گذر دو سیاره باعث کمنور شدن دورهای این ستاره میشود یا خیر.
تردید درباره یک یافته دیگر
در ماه اکتبر، نویسندهای در یک مقاله ۲۱ صفحهای در پایگاه arXiv، یک سیاره فراخورشیدی احتمالی را معرفی کرد.
او در توضیح نقش هوش مصنوعی در پژوهش خود نوشت: «نویسنده تحلیلها را بهطور مستقل مورد بررسی قرار نداده و تخصص لازم را برای تایید تکتک جزییات فنی ندارد.»
آدینا فاینستاین، اخترشناس رصدی دانشگاه ایالتی میشیگان، گفت این بسیار نگرانکننده است که نویسنده مقالهای را منتشر کرده که خود نمیتوانسته درستی یافتهاش را بسنجد.
او افزود: «از مشارکت مردم استقبال میکنیم و خوشحال میشویم که شهروندان با شور و شوق به پژوهش علمی میپردازند. در عین حال، میخواهیم مطمئن شویم که از این ابزارها درست استفاده میکنند.»
مدیران arXiv آخرین نسخه مقاله را بهدلیل ناسازگاری با معیارهای این پایگاه برای استفاده از هوش مصنوعی مولد حذف کردند.
کونیموتو از صراحت نویسنده درباره محدودیت دانش خود استقبال کرد و گفت هر جا شیوه تحلیل دادهها برای جویندگان سیارهها روشن نیست، باید از متخصصان کمک بگیرند.
ریچارد لینزی، نماینده ویژه بریتانیا برای افغانستان، در ماههای اخیر بیش از هر زمان دیگری فعال شده است. او پیدرپی به اسلامآباد و کابل سفر میکند و برای کاهش تنش میان طالبان و پاکستان تلاش دارد. طالبان نیز از نقش لینزی در کاهش این تنشها حمایت کردهاند.
ناظران میگویند که بریتانیا در ماههای اخیر به شکل محسوسی در مسئله افغانستان فعالتر شده است.
اما بریتانیا در معادلات افغانستان چه جایگاهی دارد و لندن از افزایش تحرکات دیپلوماتیک خود در این پرونده چه هدفی را دنبال میکند؟
سیاست بریتانیا در پنج سال گذشته بر تعامل مشروط با طالبان استوار بوده است. این کشور سفارت خود را در کابل بازگشایی نکرده و سفارت افغانستان در لندن را نیز به طالبان واگذار نکرده است. با این حال، بریتانیا همواره کانالهای ارتباطی خود با طالبان را حفظ کرده و کوشیده است از طریق گفتوگو با این گروه، رایزنی با کشورهای منطقه و افزایش نقش خود در کمکهای بشردوستانه، بر روندهای سیاسی و امنیتی افغانستان تأثیر بگذارد.
تحرکات اخیر ریچارد لینزی نشان میدهد که لندن در پی تقویت این نقش است. مجموعه سفرها و دیدارهای منطقهای او در ماههای اخیر، در کنار مواضع رسمی بریتانیا، تصویری نسبتاً روشن از اولویتهای این کشور در قبال افغانستان ارائه میکند.
ریچارد لینزی در ماه اکتبر به کابل سفر کرد و پس از بازگشت، در ۹ اکتبر اعلام کرد که با وزیران طالبان، سازمانهای غیردولتی و نهادهای جامعه مدنی افغانستان دیدار کرده است. او گفت که در این نشستها بر ضرورت تقویت ثبات منطقهای، مبارزه با تروریسم و رعایت حقوق زنان و دختران تأکید کرده و درباره کمکهای بریتانیا به مردم افغانستان نیز سخن گفته است.
پیش از آن نیز او در پیامی تأیید کرده بود که در کابل با مقامهای طالبان درباره اولویتهای بریتانیا گفتوگو کرده است. ریچارد لینزی تصریح کرده بود که گفتوگو با طالبان زمانی معنا پیدا میکند که با اقدامات عملی همراه باشد؛ اقداماتی در زمینه اجرای تعهدات ضدتروریستی، مقابله با تهدیدهای امنیتی منطقه و احترام به حقوق زنان و دختران.
این اظهارات نشان میدهد که بریتانیا، برخلاف برخی کشورهای غربی که ارتباطات خود را با طالبان محدود نگه داشتهاند، کانالهای تماس مستقیم با مقامهای این گروه را حفظ کرده است. در واقع، یکی از ویژگیهای رویکرد لندن، باز نگهداشتن مسیرهای ارتباطی با طالبان، بدون چشمپوشی از اختلافات عمیق با این گروه در زمینه حقوق بشر و حقوق زنان است.
این رویکرد در دیدارهای بعدی ریچارد لینزی نیز ادامه یافت. او در ماه نوامبر در یک نشست مجازی با عبدالواسع، رئیس دفتر رئیس وزیران طالبان، گفتوگو کرد. افزون بر این، نماینده ویژه بریتانیا در اسلامآباد با سردار احمد شکیب، سفیر طالبان در پاکستان، دیدار کرد. دو طرف در این دیدار درباره روابط افغانستان و بریتانیا، تحولات امنیتی منطقه و نقش گفتوگوهای دیپلوماتیک در تقویت ثبات منطقهای بحث کردند.
این تماسهای حضوری و آنلاین نشان میدهد که لندن در پی قطع ارتباط با طالبان نیست؛ بلکه همچنان گفتوگو را ابزاری ضروری برای پیگیری اهداف امنیتی و سیاسی خود در افغانستان میداند.
دیپلوماسی فعال در کابل، اسلامآباد و دوحه
پس از سفر به کابل، نماینده بریتانیا در هفته دوم نوامبر راهی اسلامآباد شد. او در ۱۴ نوامبر اعلام کرد که با مقامهای پاکستانی دیدارهای «سازندهای» داشته و در این دیدارها نگرانی بریتانیا از افزایش تنشها میان طالبان و پاکستان را مطرح کرده است. او همچنین تأکید کرد که بریتانیا از تلاشها برای دستیابی به صلح و ثبات پایدار در منطقه حمایت میکند. همزمان، رسانهها به نقل از او گزارش دادند که در دیدارهایش با مقامهای پاکستانی درباره روابط پرتنش کابل و اسلامآباد گفتوگو کرده است.
اهمیت این سفر زمانی بیشتر میشود که آن را در کنار دیدار بعدی لینزی قرار دهیم. او در ۱۵ نوامبر از گفتوگو با نماینده ویژه وزیر خارجه قطر، خبر داد و اعلام کرد که بریتانیا از همه تلاشها برای کاهش تنشهای منطقهای و بازگشت به گفتوگوهای مسالمتآمیز حمایت میکند.
قطر در سالهای اخیر یکی از مهمترین کانالهای ارتباطی میان طالبان و کشورهای غربی بوده و نقش برجستهای در تسهیل تماسهای دیپلوماتیک با این گروه داشته است. از این رو، گفتوگوی نماینده ویژه بریتانیا با مقام قطری را میتوان بخشی از تلاش لندن برای هماهنگی با بازیگران کلیدی دخیل در پرونده افغانستان دانست.
این تحرکات نشان میدهد که بریتانیا صرفاً در پی میانجیگری برای کاهش تنش میان طالبان و پاکستان نیست؛ بلکه تلاش دارد از طریق ارتباط همزمان با کابل، اسلامآباد و دوحه، در مدیریت معادلات سیاسی و امنیتی منطقه نقش فعالتری ایفا کند.
در کنار این تحرکات سیاسی و امنیتی، بُعد بشردوستانه سیاست بریتانیا نیز همچنان پررنگ است. لینزی اخیراً از آغاز رویکرد جدید بریتانیا برای مقابله با سوءتغذیه در افغانستان خبر داده است؛ برنامهای که با همکاری یونیسف، برنامه جهانی غذا و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد اجرا میشود و بر مداخله زودهنگام برای جلوگیری از گسترش سوءتغذیه تمرکز دارد.
هرچند این اقدام در ظاهر یک برنامه توسعهای و بشردوستانه است، اما در سطح کلان میتوان آن را بخشی از راهبرد لندن برای جلوگیری از وخامت بیشتر بحران انسانی و پیامدهای احتمالی امنیتی آن نیز دانست.
تحرکات ریچارد لینزی تنها به افغانستان، پاکستان و دیگر کشورهای منطقه محدود نمیشود. او همزمان با شرکای اروپایی و غربی نیز درباره تحولات افغانستان رایزنی میکند. برای نمونه، در اواسط نوامبر، در نشستی به میزبانی سفیر سوئیس در پاکستان، همراه با سیوالد هوگی، سفیر ناروی در پاکستان، درباره وضعیت افغانستان و پیامدهای منطقهای آن گفتوگو کرد.
این نشست بر ضرورت تداوم تعامل بینالمللی، هماهنگی نزدیک میان شرکای غربی و استمرار گفتوگو با کشورهای منطقه تأکید داشت. این دیدار نشان میدهد که لندن در تلاش است علاوه بر تعامل با بازیگران منطقهای، رویکرد خود را با کشورهای اروپایی و غربی نیز هماهنگ کند و در شکلدهی به اجماع بینالمللی درباره افغانستان نقش فعالی داشته باشد.
اولویتهای اصلی لندن در افغانستان چیست؟
در مجموع، از میان مواضع و سفرهای اخیر لینزی میتوان سه اولویت اصلی بریتانیا را شناسایی کرد: نخست، جلوگیری از تبدیلشدن افغانستان به منبع تهدیدهای تروریستی؛ دوم، مهار تنش میان طالبان و پاکستان و پیشگیری از بیثباتی منطقهای؛ و سوم، حفظ نفوذ سیاسی و بشردوستانه بریتانیا در افغانستان از طریق تعامل مستقیم با بازیگران داخلی و منطقهای.
یک مقام پیشین و ارشد دولت افغانستان که نخواست نامش در این گزارش ذکر شود، معتقد است تحرکات اخیر بریتانیا فراتر از پیگیری موضوعات بشردوستانه یا امنیتی است و میتواند نشانه آغاز مرحلهای جدید در دیپلوماسی منطقهای باشد.
او به افغانستان اینترنشنال گفت: «بریتانیا در ماههای اخیر به شکل محسوسی در مسئله افغانستان فعالتر شده و به نظر میرسد این فعالیتها با همکاری و هماهنگی پاکستان در حال پیشرفت است. لندن در مقایسه با بسیاری از بازیگران غربی شناخت تاریخی، سیاسی و امنیتی عمیقتری از افغانستان و پاکستان دارد و همچنان از ظرفیت بالایی برای هماهنگسازی مواضع کشورهای ذینفع برخوردار است.»
به باور این مقام پیشین، سفرهای متوالی نماینده ویژه بریتانیا به کابل و اسلامآباد و دیدار او با مقامهای قطری نشان میدهد که لندن در حال ارزیابی امکان شکلدهی به چارچوبی تازه برای مدیریت پرونده افغانستان است.
او میگوید: «بریتانیا توانایی آن را دارد که کشورهای اروپایی، ایالات متحده، کشورهای خلیج و حتی برخی بازیگران منطقه را حول یک دستور کار مشترک بسیج کند. اگر این تحرکات ادامه پیدا کند، ممکن است در ماههای آینده شاهد شکلگیری رویکرد جدیدی در قبال افغانستان باشیم؛ رویکردی که بیش از گذشته بر ثبات منطقهای، تعامل مدیریتشده با طالبان و کاهش تهدیدهای امنیتی تمرکز خواهد داشت.»
ریچارد لینزی کیست؟
ریچارد لینزی در جون ۲۰۲۵ بهعنوان نماینده ویژه بریتانیا برای افغانستان منصوب شد. او پیش از آن، از سال ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ معاون بخش افغانستان و پاکستان در وزارت خارجه بریتانیا بود.
سوابق کاری او نشان میدهد که بخش مهمی از فعالیت حرفهایاش با موضوعات امنیتی، مدیریت بحران، سیاست امنیتی و جنوب آسیا گره خورده است. او پیشتر ریاست بخش روابط پاکستان و هند-پاکستان در اداره جنوب آسیا وزارت خارجه بریتانیا را نیز بر عهده داشته و در «واحد اضطراری افغانستان» پس از تحولات سال ۲۰۰۱ فعالیت کرده است.
لینزی همچنین در کشورهای برازیل، استرالیا، زیمبابوه و برونئی مأموریتهای دیپلوماتیک داشته و از سال ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰ کمیشنر عالی بریتانیا در برونئی بوده است.
انتخاب ریچارد لینزی نیز خود نشانهای از اولویتهای لندن در قبال افغانستان است. او نه صرفاً یک دیپلومات سیاسی و نه یک مقام توسعهای، بلکه متخصص پروندههای امنیتی، مدیریت بحران و جنوب آسیاست. از این رو، تمرکز او بر طالبان، پاکستان، قطر، مبارزه با تروریسم و ثبات منطقهای را میتوان بازتاب مستقیم نگرانیهای راهبردی بریتانیا دانست؛ نگرانیهایی که فراتر از موضوعات بشردوستانه، به امنیت منطقه و جلوگیری از گسترش بیثباتی از افغانستان به کشورهای همسایه و فراتر از آن مربوط میشود.
بازتعریف نقش بریتانیا یا مدیریت محتاطانه بحران؟
افغانستان امروز در مرکز سیاست خارجی بریتانیا قرار ندارد، اما در تقاطع سه دغدغه مهم لندن، یعنی امنیت، ثبات منطقهای و مدیریت بحرانهای انسانی، جای گرفته است.
به همین دلیل، بریتانیا نه از افغانستان فاصله گرفته و نه آماده سرمایهگذاری سیاسی گسترده در این کشور، مانند گذشته، است؛ بلکه سیاستی عملگرایانه و محتاطانه را برای حفظ نفوذ خود و جلوگیری از تبدیلشدن افغانستان به منشأ بحرانهای جدید دنبال میکند.
با این حال، آنچه تاکنون از مواضع و تحرکات ریچارد لینزی برمیآید، این است که بریتانیا در پی تغییر فوری ساختار قدرت در افغانستان نیست. هدف اصلی لندن، به نظر میرسد، مدیریت پیامدهای حاکمیت طالبان بر امنیت منطقه، کنترول تهدیدهای فرامرزی، جلوگیری از وخامت بحران انسانی و حفظ اهرمهای نفوذ دیپلوماتیک باشد.
به بیان دیگر، بریتانیا در حال حاضر بیش از آنکه به تغییر طالبان بیندیشد، به دنبال مدیریت افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان و جلوگیری از تبدیلشدن این کشور به منشأ بحرانهای بزرگتر منطقهای است.
روسیه در بخش بزرگی از تاریخ معاصر خود با اسلام سیاسی و جریانهای مذهبی مستقل از حاکمیت سر سازگاری نداشته است. اما در سالهای اخیر، تلاش مسکو برای برقراری روابط دوستانه و گسترش همکاری با طالبان، به عنوان یک جریان افراطی مذهبی، از تغییر این رویکرد حکایت دارد.
تجربه تاریخی نشان داده است که قدرتهای بزرگ غربی، در مقاطع مختلف، با قرائتهای گوناگون اسلام سیاسی، سنتی و حتی سلفی افراطی، بر مبنای منافع استراتژیک خود تعامل کردهاند و از ظرفیت این جریانها برای پیشبرد اهداف سیاسی و جیوپولیتیک خویش بهره بردهاند.
برای نمونه، ایالات متحده و متحدان غربی آن در دوران جنگ سرد، با حمایت گسترده از مجاهدین افغانستان که بخش مهمی از آنان از جریانهای اسلامگرای متأثر از اندیشه اخوانالمسلمین مصر بودند، توانستند جبههای نیرومند در برابر ارتش اتحاد شوروی ایجاد کنند. این حمایتها، در کنار عوامل دیگر، به شکست راهبرد نظامی شوروی در افغانستان و تشدید بحرانهای داخلی آن انجامید؛ بحرانی که سرانجام در فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال دوباره جمهوریهای تشکیلدهنده آن نقش داشت.
تجربه روسیه متفاوت بوده است. در دوران اتحاد جماهیر شوروی، مسکو در جمهوریهای آسیای میانه خدمات اجتماعی را گسترش داد و زیرساختهای بسیاری ساخت. با این حال، نگاه ایدئولوژیک حکومت شوروی به اسلام و محدودیتهایی که بر زندگی دینی مسلمانان وضع کرد، به بیاعتمادی در میان اقشار مذهبی این جمهوریها دامن زد و آنان را از حکومت دور کرد. آثار این بیاعتمادی پس از فروپاشی شوروی نیز بر جا ماند.
اکنون، پس از گذشت نزدیک به یکونیم قرن از گسترش نفوذ روسیه در بخشهایی از جهان اسلام و آسیای میانه، به نظر میرسد مسکو به این نتیجه رسیده است که باید در روش و سیاست خود بازنگری کند. بهویژه پس از ورود نیروهای چچنی به جنگ اوکراین و برجستهشدن نقش آنان در میدان نبرد، نگاه کرملین به ظرفیتهای جوامع مسلمان داخل فدراسیون روسیه نیز ابعاد تازهای یافته است. تحولات مناطق مسلماننشین روسیه و نقش نیروهای مذهبی در معادلات امنیتی آن کشور، بدون تردید در محاسبات جدید مسکو بیتأثیر نبوده است.
روسیه در نیمه دوم حضور نظامی امریکا در افغانستان، بهتدریج روابط پنهانی با طالبان برقرار کرد. این روابط بهمرور آشکارتر شد و سرانجام مسکو زمینه برگزاری نشستها و کنفرانسهایی را فراهم کرد که نمایندگان طالبان نیز در آن حضور یافتند. به این ترتیب، گروهی که زمانی در فهرست گروههای ممنوعه و تروریستی روسیه قرار داشت، بهتدریج از یک دشمن امنیتی به طرف مذاکره و سپس شریک سیاسی مسکو تبدیل شد.
با خروج نیروهای امریکایی از افغانستان و بازگشت طالبان به قدرت، مناسبات دو طرف وارد مرحله تازهای گردید. روسیه، در کنار حفظ تماسها و روابط خود با مخالفان طالبان، بهتدریج مناسبات نزدیکتری با حاکمیت این گروه برقرار کرد، تا آنجا که در سال ۲۰۲۶ گام تاریخی بهرسمیتشناختن حکومت طالبان را برداشت.
از آن زمان، روابط دو طرف هر روز ابعاد گستردهتری یافته است. گزارشها از امضای توافق همکاریهای لجستیکی و امنیتی میان وزارتهای دفاع دو کشور حکایت دارد؛ هرچند محتوای کامل این سند تاکنون بهگونه عمومی منتشر نشده و جزئیات آن در دسترس نیست. با این حال، نشانههایی از همکاریهای فنی و نظامی، از جمله در زمینه ترمیم و آمادهسازی طیارههای جنگی و وسایط محاربوی، مشاهده میشود.
این تحول پرسشهای جدی را مطرح میکند: چگونه گروهی که دیروز در فهرست گروههای ممنوعه روسیه قرار داشت، امروز به یکی از دوستان نزدیک مسکو تبدیل شده است؟ آیا روسیه از گرایشهای افراطی طالبان و ارتباطات این گروه با برخی جریانهای دیگر منطقهای غافل است؟ یا آنکه منافع فوری سیاسی و امنیتی، مسکو را وادار کرده است تا خطرات درازمدت این رابطه را نادیده بگیرد؟
خواست روسیه
آسیای مرکزی حوزه سنتی نفوذ و یکی از مهمترین کمربندهای امنیتی روسیه محسوب میشود. در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، گروهها و جریانهای مسلحی حضور دارند که میتوانند امنیت مرزهای شمالی افغانستان و حتی ثبات داخلی جمهوریهای آسیای میانه را تهدید کنند. برخی از این گروهها توانایی تحرک و مانور در مناطق مرزی و فراتر از آن را دارند. بنابراین، این پرسش کاملاً بجاست که روسیه چرا در برابر چنین تهدیداتی سکوت میکند و امتیازات سیاسی و دیپلوماتیک خود را یکجانبه در اختیار طالبان قرار میدهد؟
طالبان تاکنون نتوانستهاند به تعهدات مورد انتظار کشورهای منطقه، از جمله روسیه، جمهوریهای آسیای میانه، پاکستان، چین و ایران، بهگونهای قابل اعتماد عمل کنند. حضور و فعالیت گروههای مسلح خارجی در افغانستان همچنان یکی از نگرانیهای اساسی این کشورهاست. با این حال، مسکو به گسترش روابط خود با طالبان ادامه میدهد، گویی نگرانیهای امنیتی منطقه در برابر ملاحظات سیاسی آن اهمیت کمتری یافته است.
در مقابل، طالبان برای ترکیه امتیاز امنیتی قابل توجهی قائل شدهاند. ترکیه که از اعضای مهم پیمان ناتو و دارای روابط نزدیک با غرب و ایالات متحده است، توانسته است در زمینه مقابله با تهدیدهای امنیتی خود از همکاری طالبان بهرهمند شود. گزارشهایی نیز درباره بازداشت یک فرد متهم به عضویت در داعش خراسان در افغانستان و انتقال او به ترکیه منتشر شده است.
این موضوع پرسش دیگری را به میان میآورد: آیا طالبان حاضرند چنین امتیازهایی را در اختیار سایر کشورهای منطقه نیز قرار دهند؟ اگر پاسخ مثبت است، چرا تاکنون نشانههای مشابهی از همکاری موثر و قابل اعتماد با روسیه، کشورهای آسیای میانه، چین و ایران دیده نمیشود؟
در همین حال، نشانههایی از کاهش گرمی روابط چین و طالبان نیز به چشم میخورد. به نظر میرسد بیجینگ از وعدههای تحققنیافته و رفتار غیرقابل پیشبینی طالبان در مناسبات سیاسی و اقتصادی به ستوه آمده باشد. دستکم آن گرمی و شتاب اولیه در روابط دو طرف مانند گذشته مشاهده نمیشود و برخی پروژههای اقتصادی نیز با کندی و کاهش تحرک مواجه شدهاند. با وجود این، روسیه همچنان با جدیت در پی تحکیم روابط خود با طالبان است.
مبنای اصلی این مناسبات چیست؟ آیا مسکو واقعاً به این باور رسیده است که طالبان میتواند شریک قابل اعتماد امنیتی و سیاسی آن باشد، یا این نزدیکی صرفاً بخشی از یک محاسبه موقت در برابر فشارهای جیوپولیتیک غرب است؟ این رابطه تا کجا ادامه خواهد یافت و روسیه در برابر امتیازهایی که به طالبان میدهد، چه تضمینهایی دریافت کرده است؟
منازعه پاکستان و طالبان؛ آزمون دشوار سیاست روسیه
تشدید منازعه میان پاکستان و طالبان میتواند روسیه را بار دیگر در یک تنگنای دشوار سیاسی و امنیتی قرار دهد. پاکستان، بهعنوان یکی از بازیگران مهم منطقه و کشوری دارای روابط دیرینه با مسکو، در یک سوی این معادله قرار دارد و طالبان که روسیه اکنون بهگونه رسمی با آنان رابطه برقرار کرده است، در سوی دیگر.
در چنین وضعیتی، مسکو چگونه میتواند میان دو طرفی که هر یک مطالبات و نگرانیهای امنیتی متفاوتی دارند، تعادل برقرار کند؟ آیا روسیه حاضر است بهخاطر حفظ روابط با طالبان، مناسبات خود با پاکستان را به خطر اندازد؟ یا در صورت تشدید بحران، ناگزیر خواهد شد از امتیازدهی یکجانبه به طالبان دست بردارد؟
از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که جنگ اوکراین روسیه را درگیر یک بحران طولانی نظامی، سیاسی و اقتصادی کرده است. حمایت گسترده غرب از اوکراین، هزینههای سنگینی بر مسکو تحمیل کرده و منابع نظامی، مالی و انسانی این کشور را بهشدت درگیر ساخته است. در چنین شرایطی، طبیعی است که کرملین نخواهد در جبهه دیگری، بهویژه در افغانستان و آسیای مرکزی، با بحران امنیتی تازهای روبهرو شود.
شاید یکی از انگیزههای اصلی نزدیکی روسیه به طالبان همین باشد: مسکو میخواهد از ایجاد یک دردسر امنیتی تازه در جنوب آسیای مرکزی جلوگیری کند و اطمینان یابد که افغانستان به میدان فعالیت نیروهایی تبدیل نمیشود که بتوانند امنیت مرزهای روسیه و متحدان منطقهای آن را تهدید کنند. اما آیا طالبان ظرفیت و اراده لازم برای تأمین چنین تضمینی را دارد؟
پرسش مهمتر این است که آیا روسیه میتواند برای مدت طولانی با گروهی کنار بیاید که قرائتی سختگیرانه و افراطی از اسلام دارد و در داخل افغانستان نیز بر مبنای همین برداشت، ساختار سیاسی و اجتماعی بستهای ایجاد کرده است؟ آیا این رابطه، ناخواسته به الگویی برای جریانهای افراطی در جمهوریهای آسیای مرکزی تبدیل نخواهد شد؟ آیا مسکو به پیامدهای ایدئولوژیک و امنیتی مشروعیتبخشیدن به چنین حکومتی اندیشیده است؟
در این میان، یک احتمال دیگر نیز نباید نادیده گرفته شود. ایالات متحده و متحدان غربی آن تجربه طولانی استفاده از جریانهای اسلامگرا و نیروهای افراطی در رقابتهای جیوپولیتیک با رقبای خود را دارند. اگر در آینده، واشنگتن و غرب تصمیم بگیرند بار دیگر از ظرفیت طالبان در معادلات منطقهای و در برابر رقبای خود استفاده کنند، آیا روسیه همچنان میتواند طالبان را در کنار خود نگه دارد؟ یا اینکه مسکو در نهایت با گروهی روبهرو خواهد شد که بر اساس منافع خود، بهراحتی میان قدرتهای رقیب جابهجا میشود؟
واقعیت این است که طالبان در سیاست خارجی خود، بیش از آنکه به تعهدات پایدار و اصول مشخص استراتژیک وفادار باشد، به دنبال کسب امتیاز از رقابت قدرتها هستند. از همین رو، نمیتوان اطمینان داشت که دوستی امروز آنان با مسکو، در صورت تغییر شرایط، به همان اندازه پایدار باقی بماند.
بازگشت به دوران جنگ سرد؟
رقابت قدرتهای بزرگ بر سر افغانستان، اگرچه شکل و ابزارهای آن با دوران جنگ سرد تفاوت دارد، اما نشانههایی از بازگشت همان منطق رقابت جیوپولیتیک را در خود دارد. افغانستان بار دیگر میتواند به عرصهای برای رقابت، معامله و استفاده ابزاری قدرتهای بزرگ از جریانهای سیاسی و مذهبی تبدیل شود.
تفاوت این بار در آن است که روسیه میخواهد با طالبان بهعنوان یک شریک امنیتی و سیاسی همکاری کند، در حالی که طالبان نه ساختار یک دولت پاسخگو و قابل پیشبینی را دارد و نه تاکنون نشان داده که حاضر است منافع و نگرانیهای امنیتی همسایگان خود را بر محاسبات گروهی و ایدئولوژیکشان ترجیح دهد.
بنابرین، دوستی مسکو با طالبان بیش از آنکه یک اتحاد استراتژیک متوازن باشد، به رابطهای یکجانبه شباهت دارد که در آن روسیه امتیاز میدهد و طالبان از رقابت قدرتها بهره میگیرد. شاید روسها تصور کنند که با نزدیکشدن به طالبان میتوانند خطرات امنیتی افغانستان را مهار کنند، اما ممکن است در آینده دریابند که بهجای مهار یک تهدید، زمینه تقویت و مشروعیتیافتن جریانی را فراهم کردهاند که مهار آن بهمراتب دشوارتر خواهد بود.
سرانجام باید پرسید: آیا روسیه با این سیاست، افغانستان را به یک شریک قابل اعتماد تبدیل میکند یا خود را در دام یک رابطه پرهزینه و غیرقابل پیشبینی گرفتار میسازد؟ آیا طالبان در نهایت در کنار روسیه باقی خواهد ماند، یا همانگونه که از رقابت قدرتهای منطقهای و جهانی امتیاز میگیرد، روزی مسکو را نیز به حاشیه خواهد راند؟
اینها پرسشهایی است که پاسخ آنها را نه در اعلامیههای دیپلوماتیک و دیدارهای دوستانه، بلکه در رفتار واقعی طالبان و تحولات آینده منطقه باید جستوجو کرد.
هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان دستور داده است ساخت مسجد، مدرسه دینی و جهادی در افغانستان افزایش یابد.
آمارها نشان میدهد دستکم ۷۱ هزار مسجد در پنج سال گذشته در سراسر کشور ساخته شدهاند. همچنان، ساخت مدارس دینی نیز جهش فوق العادهای داشته است. بنا به برخی آمار، در این مدارس حدود ۲.۴ میلیون طلبه درس میخوانند.
همزمان با دستور ساخت مساجد، سازمان پزشکان بدون مرز در گزارشی اعلام کرد شمار کودکان بستریشده برای درمان سوءتغذیه در شفاخانههای افغانستان ۲۸ درصد افزایش یافته و شمار زیادی از خانوادهها توانایی تهیه غذای کافی برای فرزندانشان را ندارند.
گزارشهای سازمان ملل حاکی از آن است که بیش از نیم جمعیت افغانستان به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند.
براساس گزارش کمیته بینالمللی نجات، افغانستان در ششمین سال خشکسالی با یکی از شدیدترین بحرانهای گرسنگی در جهان روبهرو است. به گفته این کمیته، ۴.۷ میلیون نفر در این کشور در سطح اضطراری ناامنی غذایی قرار دارند، وضعیتی که تنها یک مرحله با قحطی فاصله دارد.
افغانستان تحت رهبری هبتالله با تراکم بحرانها، از بحران سیاسی و فقدان مشروعیت اداره طالبان تا آپارتاید جنسیتی و تحریمهای بین المللی مواجه است.
اولویتهای او به مثابه فردی که افغانستان را اداره میکند چیست؟
هبتالله خود را مسئول تأمین رفاه مردم نمیداند و میگوید رزق و روزی را از خداوند بخواهید. همزمان مکاتب به روی دختران بالاتر از صنف ششم به دستور او بسته شده است.
رهبر طالبان روز سهشنبه ۲۶ عقرب در سخنرانی خود در دانشگاه کابل از مقامهای این گروه خواست در سراسر افغانستان، بهویژه در مناطق دورافتاده و کوهستانی، مدرسههای دینی و مسجد بسازند.
او گفت: «مرا بسیار مزه میدهد که در یک کوه دورافتاده یک مدرسه ساخته شود. فعلاً وقت مدرسه ساختن است.»
آخندزاده در این سخنرانی بر ارجحیت آموزش علوم دینی تأکید کرد و گفت علوم عصری نیز باید در خدمت علوم دینی و اسلام قرار داشته باشد. او در همین سفر نیز یک مسجد را بنام خود در کابل بنا گذاشت.
تأکید رهبر طالبان بر گسترش مدرسههای دینی در حالی مطرح میشود که آمارهای رسمی این گروه از افزایش شمار مسجدها، مراکز آموزش دینی و شاگردان این مراکز در سالهای اخیر حکایت دارد.
بررسیهای افغانستان اینترنشنال از سالنامههای احصائیوی نشان میدهد که شمار مسجدهای ثبتشده در افغانستان از ۸۳ هزار و ۷۹ مسجد در سال ۱۳۹۹ به ۱۵۴ هزار و ۱۲۱ مسجد در سال ۱۴۰۴ رسیده است. شمار مدرسههای دینی، دارالحفاظها و دارالعلومها نیز از یک هزار و ۳۸ مرکز در سال ۱۴۰۰ به ۲۱ هزار و ۵۲۴ مرکز در سال ۱۴۰۴ افزایش یافته است.
همزمان، شمار شاگردان این مراکز از ۳۰۸ هزار و ۷۰۵ نفر در سال ۱۴۰۰ به دو میلیون و ۴۴۴ هزار و ۷۵۲ نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
سیاست طالبان سالانه میلیونها افغانی را صرف مدرسه سازی میکند و اما بر بنیاد تازهترین ارزیابی سازمان ملل، حدود ۱۹.۲میلیون نفر، معادل ۳۸ درصد جمعیت افغانستان، در فصل زمستان پیشرو با ناامنی حاد غذایی روبهرو خواهند شد. از این میان، پیشبینی میشود حدود پنج میلیون نفر در مرحله اضطراری گرسنگی قرار گیرند؛ وضعیتی که به کمک فوری غذایی نیاز دارد.
این رقم در مقایسه با ۱۷.۴ میلیون نفری که در دوره مشابه سال گذشته با ناامنی حاد غذایی روبهرو بودند، افزایش یافته است.
افزایش مراکز آموزش دینی
بررسیهای افغانستان اینترنشنال از سالنامههای احصائیوی نشان میدهد که شمار مدرسههای دینی، دارالحفاظها و دارالعلومها در افغانستان در سالهای اخیر افزایش چشمگیری داشته است.
بر اساس این آمار، در سال ۱۴۰۰ در افغانستان ۷۳۴ مدرسه دینی، ۲۱۴ دارالحفاظ و ۹۰ دارالعلوم ثبت شده بود. مجموع این مراکز در آن سال به یک هزار و ۳۸ مرکز میرسید.
این رقم در سال ۱۴۰۱ به یک هزار و ۵۳ مرکز افزایش یافت. اما در سال ۱۴۰۲ شمار این مراکز به ۱۷ هزار و ۵۰۹ رسید؛ جهشی که بخش عمده آن مربوط به افزایش شمار مدرسههای دینی ثبتشده بود.
در سال ۱۴۰۴، شمار مدرسههای دینی به ۱۹ هزار و ۲۵۲، دارالحفاظها به یک هزار و ۹۳۰ و دارالعلومها به ۳۴۲ مرکز رسید. مجموع این مراکز در این سال ۲۱ هزار و ۵۲۴ مورد ثبت شده است.
به این ترتیب، شمار مراکز ثبتشده در فاصله سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ بیش از ۲۰ هزار مورد افزایش یافته است.
افزایش شمار مسجدهای ثبتشده
آمارهای رسمی نشان میدهد شمار مسجدهای ثبتشده در افغانستان نیز از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ افزایش یافته است.
بر اساس سالنامههای احصائیوی، در سال ۱۳۹۹ در مجموع ۸۳ هزار و ۷۹ مسجد در افغانستان ثبت شده بود. این رقم در سال ۱۴۰۰ به ۱۰۰ هزار و ۸۱۰، در سال ۱۴۰۱ به ۱۰۰ هزار و ۸۶۲ و در سال ۱۴۰۲ به ۱۰۱ هزار و ۴۵۳ مسجد رسید.
شمار مسجدهای ثبتشده در سال ۱۴۰۳ به ۱۴۷ هزار و ۸۷۳ و در سال ۱۴۰۴ به ۱۵۴ هزار و ۱۲۱ مسجد افزایش یافت.
مقایسه آمار سالهای ۱۳۹۹ و ۱۴۰۴ نشان میدهد شمار مسجدهای ثبتشده در این دوره بیش از ۷۱ هزار مورد افزایش یافته است.
با این حال، سالنامهها مشخص نمیکنند چه تعداد از این مسجدها در دوره طالبان ساخته شده و چه تعداد از مسجدهای پیشین در این دوره به ثبت رسیدهاند. از اینرو، نمیتوان تمام افزایش ثبتشده را به ساخت مسجدهای تازه نسبت داد.
بر اساس آمار سال ۱۴۰۴، قندهار با ۲۲ هزار و ۷۰۰ مسجد و هلمند با ۱۹ هزار و ۶۸۵ مسجد، بیشترین شمار مسجدهای ثبتشده را در میان ولایتها دارند. پس از آن هرات با ۹ هزار و ۷۴۶ و ارزگان با ۸ هزار و ۵۴۵ مسجد قرار دارند.
در مقایسه با آمار سال ۱۴۰۰، شمار مسجدهای ثبتشده در قندهار از ۸ هزار و ۳۰۲ به ۲۲ هزار و ۷۰۰ و در هلمند از ۳ هزار و ۵۸۴ به ۱۹ هزار و ۶۸۵ رسیده است. سالنامهها توضیح نمیدهند که این تفاوتها چه اندازه ناشی از ساخت مسجدهای تازه و چه اندازه ناشی از ثبت مسجدهای موجود است.
قدر مسلم این است که برخلاف شکایت هبتالله از کمبود مسجد در سخنرانیاش در دانشگاه کابل، افغانستان پر از مسجد و مدرسه دینی است.
افزایش شمار شاگردان و آموزگاران
در کنار افزایش شمار مراکز آموزش دینی، آمارهای رسمی از افزایش شمار شاگردان و آموزگاران این مراکز نیز حکایت دارد.
بر اساس سالنامه احصائیوی سال ۱۴۰۰، در مجموع ۳۰۸ هزار و ۷۰۵ شاگرد در مدرسههای دینی، دارالحفاظها و دارالعلومها آموزش میدیدند. از این میان، ۱۸۱ هزار و ۷۳۰ نفر شاگرد مدرسههای دینی، ۶۲ هزار و ۱۶۰ نفر شاگرد دارالحفاظها و ۶۴ هزار و ۸۱۵ نفر شاگرد دارالعلومها بودند.
این رقم در سال ۱۴۰۴ به دو میلیون و ۴۴۴ هزار و ۷۵۲ شاگرد افزایش یافت. از این تعداد، دو میلیون و ۱۰۹ هزار و ۵۵۹ نفر در مدرسههای دینی، ۲۲۰ هزار و ۳۳۲ نفر در دارالحفاظها و ۱۱۴ هزار و ۸۶۱ نفر در دارالعلومها آموزش میدیدند.
مقایسه این دو سال نشان میدهد شمار شاگردان این مراکز بیش از دو میلیون و ۱۳۶ هزار نفر افزایش یافته و به حدود هشت برابر رقم سال ۱۴۰۰ رسیده است.
بیشترین افزایش مربوط به شاگردان مدرسههای دینی است که شمار آنان از ۱۸۱ هزار و ۷۳۰ نفر در سال ۱۴۰۰ به بیش از دو میلیون و ۱۰۹ هزار نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
آمار آموزگاران این مراکز نیز افزایش یافته است. شمار آموزگاران از هشت هزار و ۲۱۷ نفر در سال ۱۴۰۰ به ۸۳ هزار و ۷۳۰ نفر در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
از مجموع آموزگاران در سال ۱۴۰۰، چهار هزار و ۲۴۱ نفر در مدرسههای دینی، یک هزار و ۶۰۱ نفر در دارالحفاظها و دو هزار و ۳۷۵ نفر در دارالعلومها تدریس میکردند.
در سال ۱۴۰۴، شمار آموزگاران مدرسههای دینی به ۷۳ هزار و ۴۸ نفر، دارالحفاظها به ۶ هزار و ۷۵۸ نفر و دارالعلومها به ۳ هزار و ۹۲۴ نفر رسید.
این آمارها از افزایش گسترده شمار شاگردان و آموزگاران مراکز آموزش دینی حکایت دارد؛ اما سالنامهها توضیح نمیدهند چه میزان از این افزایش به پیوستن شاگردان و آموزگاران تازه و چه میزان به تغییر در شیوه ثبت و گردآوری آمار مربوط است.
پیامدهای امنیتی گسترش آموزش دینی
کارشناسان گسترش مدرسههای دینی و مسجدسازی در افغانستان را بخشی از سیاست ایدئولوژیک طالبان برای تقویت پایگاه فکری و اجتماعی این گروه عنوان میکند.
جواد بردیا، کارشناس مسائل امنیتی در آلمان، به افغانستان اینترنشنال گفت که طالبان بقای حاکمیت خود را تنها در ساختار سیاسی و نظامی نمیبینند، بلکه گسترش مراکز دینی و ترویج دیدگاههای ایدئولوژیک نیز بخشی از رویکرد این گروه برای حفظ نفوذ و تداوم حاکمیت است.
آقای بردیا افزود که نگرانی امنیتی زمانی جدیتر میشود که آموزشهای مبتنی بر قرائتهای افراطی از دین گسترش یابد و این دیدگاهها از مرزهای افغانستان فراتر برود.
به گفته بردیا، ترویج چنین نگرشهایی میتواند بر امنیت منطقه اثر بگذارد و زمینه افزایش افراطگرایی و فعالیت شبکههای تندرو را فراهم کند.
هبتالله آخندزاده بهندرت درباره بحرانهای افغانستان، از جمله گرسنگی گسترده و درگیری با پاکستان، سخن گفته است. آنچه در سخنرانیهای او جای برجستهای دارد، تبلیغ دین و پندهای اخلاقی است. گرسنگی مردم و خطر درگیری با همسایه دارای سلاح هستهای در سخنان او جایی ندارد.
از سخنرانیهای هبتالله چنین برمیآید که او افغانستان را مدرسه یا مسجد بزرگی میبیند و وظیفه اصلی خود را ارشاد مردم میداند. این در حالی است که انزوای اقتصادی و بینالمللی و رشد ناچیز اقتصاد، افغانستان را با بحرانهای عمیقی روبهرو کرده است.
این نگاه یادآور دیدگاه آیتالله خمینی، رهبر انقلاب ایران است. او باور داشت که با سپردن قدرت به روحانیون میتوان مشکلات ریشهدار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ایران را حل کرد. با گذشت بیش از چهار دهه از آن انقلاب، ایران همچنان با فقر، حملات خارجی و مهاجرت گسترده شهروندانش روبهروست.
انقلاب دینی خمینی نتوانست مشکلات ریشهدار ایران را حل کند. افغانستان در مقایسه با ایران منابع اقتصادی محدودتری دارد و شمار نیروهای تحصیلکرده و متخصص آن نیز کمتر است. در چنین شرایطی، بعید به نظر میرسد که حاکمیت مطلقه دینی هبتالله بتواند افغانستان را از بحران کنونی بیرون بکشد.
هبتالله آخندزاده روز سهشنبه، ۲۶ عقرب، در دانشگاه کابل سخن گفت. این دانشگاه برای میزبانی از ملاهای حامی او، یک هفته تعطیل شد و دانشجویان آن از خوابگاه بیرون شدند.
او در این سخنرانی، بیپردهتر از همیشه، تصویری از ساختار قدرت مورد نظرش ترسیم کرد: یک «امیر»، گروهی «مأمور» و انبوهی «رعیت». در این تصویر، جایی برای مفهوم «شهروند» وجود ندارد.
رهبر طالبان، مردم را «رمه» خطاب کرد و خود را «امیر» خواند و گفت که وظیفه امیر حفاظت از رمه است. هبتالله افزود که تحت قیادت امیر «هیچکس دیگر حق ندارد که به رمه نزدیک شود».
بخشی از رسانهها این سخنان را «پیشنهاد سهم در حکومت به مخالفان» خواندند. ما در جبهه آزادی افغانستان این خوانش را نادرست میدانیم. آنچه ملا هبتالله پیش گذاشت، نه شراکت، بلکه دعوت به سرسپردگی بود. برای روشن شدن این موضع، سخنان او را با دو معیار میسنجیم: نخست معیار حاکمیت مشروع در جهان امروز، و دوم معیار خلفای راشدین که ملا هبتالله و طالبان خود را میراثدارشان میدانند.
حاکمیت مشروع در جهان کنونی
هبتالله گفت: «تنها با وجود امیر، شریعت عملی میشود» و وظیفه امیر را آن دانست که مردم را «به یک راه روان کند». او صریح گفت که فرمانهایش دموکراتیک نیست و به نظر مردم تکیه ندارد؛ از میان آرای فقیهان یکی را برمیگزیند و مردم باید از آن پیروی کنند. از حاضران خواست: «کاری کنید که مردم امیر را دوست بدارند تا اطاعت کنند.» و افزود اگر احترام امیر رعایت نشود، رعیت نیز احترام نمیبیند.
در این منطق، قدرت از بالا به پایین جاری است. مردم نه سرچشمه مشروعیتاند و نه داور آن؛ محبتشان هم ابزار اطاعت است و کرامتشان مشروط به احترام به امیر. این وارونه اصل حاکمیت مشروع است که در آن اراده مردم اساس قدرت حکومت است و حاکمیت ملی از آنِ ملت.
تمرکز قدرت به همینجا ختم نمیشود. او گفت احکام قصاص و اعدام بدون «امر تنفیذی» او اجرا نمیشود. یعنی سنگینترین تصمیم، گرفتن جان انسان، به امضای فردی بسته است که در برابر هیچ نهادی پاسخگو نیست؛ نه قضای مستقلی در کار است، نه استینافی و نه دادرسی علنی. او همچنین گفت همه مردم افغانستان حنفیاند و «عمل به مذهب شافعی ناروا است». این ادعا میلیونها شیعه جعفری و اسماعیلی را از نقشه افغانستان متکثر از نظر مذاهب پاک میکند و آزادی باور را، که حق هر انسان است، به فرمان امیر میسپارد.
معیار حاکمیت در سنت خلفای راشدین
طالبان رهبرشان را «امیرالمؤمنین» میخوانند و نظامشان را ادامه راه خلفای راشدین و صدر اسلام معرفی میکنند. اما معتبرترین روایتهای و شواهد موجود از دوره خلفای راشدین نشان میدهد که حاکمیت هبتالله هیچ سنخیتی با سنت خلفای راشدین که خود مدعی آن است، ندارد.
ابوبکر صدیق در نخستین خطبه خلافتش گفت: «إِنِّي قَدْ وُلِّيتُ عَلَيْكُمْ وَلَسْتُ بِخَيْرِكُمْ، فَإِنْ أَحْسَنْتُ فَأَعِينُونِي، وَإِنْ أَسَأْتُ فَقَوِّمُونِي»؛ «من سرپرست شما شدهام و بهترین شما نیستم؛ اگر نیکی کردم یاریام کنید و اگر بدی کردم مرا راست کنید.» و افزود: «أَطِيعُونِي مَا أَطَعْتُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، فَإِذَا عَصَيْتُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَلَا طَاعَةَ لِي عَلَيْكُمْ»؛ «تا از خدا و رسولش فرمان میبرم از من فرمان ببرید، و هرگاه نافرمانی کردم، بر شما حق اطاعت ندارم.» (سیرهی ابن هشام؛ تاریخ طبری) ابوبکر به مردم حق «راست کردن» حاکم را داد؛ هبتالله وظیفه امیر را «روان کردن» مردم به یک راه میداند.
عمر بن خطاب بر منبر گفت: «مَنْ بَايَعَ رَجُلًا عَنْ غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلَا يُتَابَعُ هُوَ وَلَا الَّذِي بَايَعَهُ»؛ «هر کس بیمشورت مسلمانان با کسی بیعت کند، نه از او پیروی میشود و نه از بیعتکننده.» (صحیح بخاری، ۶۸۳۰) مشروعیت خلیفه از مشورت مسلمانان برمیخاست. رهبری هبتالله اما در شورای بسته یک گروه مسلح تعیین شد و بیعتش امروز از ملاهای دعوتشده گرفته میشود؛ آن هم در دانشگاهی که زنان از آن محروماند.
اطاعت در سنت اسلامی مطلق هم نیست. پیامبر اسلام فرمود: «لَا طَاعَةَ فِي مَعْصِيَةٍ، إِنَّمَا الطَّاعَةُ فِي الْمَعْرُوفِ»؛ «در گناه اطاعتی نیست؛ اطاعت تنها در کار نیک است.» (صحیح بخاری و صحیح مسلم) هبتالله اما اطاعت از خود را «معامله قلبی» میخواند و جایی برای این پرسش باقی نمیگذارد که آیا بستن مکتب و دانشگاه به روی دختران کار نیک است یا نه.
حتی واژه «رعیت» در حدیث معنایی وارونه دارد: «كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ»؛ «همه شما نگهبانید و هر کدام درباره زیردستان خود بازخواست میشوید.» (صحیح بخاری و صحیح مسلم) رعیت در این نگاه بار مسئولیت حاکم است، نه بهانه فرمانبرداری مردم. حاکم در برابر نان، امنیت و جان مردم پاسخگوست.
اکنون کارنامه این «نگهبانی» را ببینیم. به برآورد سازمان ملل، ۲۱.۹ میلیون نفر، نزدیک به نیمی از مردم افغانستان، در سال ۲۰۲۶ به کمک بشردوستانه نیاز دارند و ۱۷.۴ میلیون نفر با ناامنی غذایی حاد روبهرو هستند. از سال ۲۰۲۳ تاکنون بیش از پنج میلیون و هشتصد هزار افغان از ایران و پاکستان به کشوری بازگردانده شدهاند که نه کار دارد و نه سرپناه، و میلیونها نفر دیگر هنوز بیرون از کشور در آوارگی به سر میبرند.
جان مردم نیز در امان نیست. یوناما تنها در دو سال نخست حاکمیت طالبان دستکم ۲۱۸ مورد قتل فراقضایی کارمندان و نظامیان حکومت پیشین را ثبت کرد و این کشتارها در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه یافته است. نهاد حقوق بشری رواداری در سال ۲۰۲۵ دستکم ۶۱۱ مورد قتل و زخمی شدن هدفمند، مرموز یا فراقضایی را ثبت کرد؛ بیش از ۴۰ درصد بیشتر از سال پیش از آن. با این همه، در سخنرانی نود دقیقهای امیر از نان، کار و جان مردم سخنی نبود.
چوکی، سهم سیاسی نیست
هبتالله در همین سخنرانی گفت «حیثیت امیر و حیثیت مأمور برای همه معلوم است». امیر راه را تعیین میکند، مأمور فرمان او را بر رعیت تطبیق میکند و رعیت فرمان میبرد. دعوت او از مخالفان را باید در همین چارچوب خواند: «اگر استعداد و توانایی دارند و خواهان گرفتن چوکی و مسئولیت هستند، بیایند و در نظام مسئولیت بگیرند.»
آنچه پیشنهاد شده، چوکی است؛ نه حق رقابت بر سر قدرت، نه نقشی در قانونگذاری و نه راهی برای تغییر رهبری. داور «اهلیت» هم خود امیر است؛ اوست که میدهد و اوست که پس میگیرد. او حتی خواستن مقام را گناه خواند. در چنین تفکری، مخالف تنها دو جایگاه دارد: یا مأمور سرسپرده یا عامل «فتنه». وعده عفو هم تازه نیست؛ کارنامه عفو عمومی ۱۴۰۰ را در آمار قتلهای فراقضایی دیدیم.
و این دعوت از آغاز نیمی از مردم را کنار گذاشته است. زنی که حق ندارد پس از صنف ششم درس بخواند، بیمحرم سفر کند، به پارک برود یا صدایش در جمع شنیده شود، چگونه «چوکی و مسئولیت» بگیرد؟ در نظامی که برای زن هیچ حقی قائل نیست، سخن از مشارکت سیاسی فریب است. سهمی که زنان را بیرون بگذارد، شراکت در حکومت نیست؛ شراکت در سرکوب است.
پاسخ ما روشن است. ما برای چوکی نجنگیدهایم و نمیجنگیم. همانگونه که یاسین ضیا، رهبر جبهه آزادی افغانستان، گفت، مبارزه ما برای حاکمیت مردم بر سرنوشت خود و برابری حقوق است. هبتالله شریک نمیخواهد، مأمور میخواهد؛ و ما مأمور هیچ امیری نخواهیم شد.
سخن آخر
مسئله تنها چند فرمان نادرست نیست؛ مسئله خود ساختار امارت است؛ نظامی که مشروعیت را از امیر میگیرد، قانون را فرمان یک نفر میداند، جان انسان را به امضای او میسپارد و مذهب مردم را تعیین میکند، نه با معیارهای حاکمیت مشروع امروز سازگار است و نه با سنت خلفایی که از مردم میخواستند «مرا راست کنید».
حقوق اساسی یعنی مرزی که هیچ حاکمی نتواند از آن بگذرد؛ و امارت بر این اصل بنا شده که امیر هیچ مرزی جز اراده خود ندارد. از همین رو، تا وقتی چیزی به نام امارت طالبانی وجود داشته باشد، خبری از حقوق اساسی مردم افغانستان نخواهد بود. راه حل، سهم گرفتن در این امارت نیست؛ بازگرداندن حاکمیت به مردم است.