در ۱۹ماه گذشته ارتش پاکستان بیشتر از ده نفر از فرماندهان تحریک طالبان پاکستانی (تیتیپی) از جمله عبدالولی مهمند مشهور به عمر خالد خراسانی، حافظ دولت، مفتی حسن، عبدالوهاب لارک و عبدالله باجوری را در پکتیکا، کنر و ننگرهار؛ بسم الله و اسدالله مدثر را در اسپین بولدک کشته است.
این افراد توسط عناصری عمدتا مربوط به شبکه حقانی زیر سایه طالبان افغانستان و با اشاره ارتش پاکستان کشته شدند و این امر ادامه دارد.
اخیرا دو مقام ارشد سابق پاکستان ریاض محمدخان، وزیر خارجه پیشین و توقیر حسین، سفیر سابق پاکستان در برازیل، اسپانیا و جاپان به طالبان تاخته و گفتند هرچند پاکستان در پیروزی طالبان نقش داشتند، اما حالا به جنجال این گروه ماندهاند. به گفته آنها: «طالبان پاکستان و افغانستان دو روی یک سکه هستند.»
توقیر حسین میگوید: «اگر طالبان افغانستان وجود نداشت، تحریک طالبان پاکستان نیز وجود نداشت. آنها فقط دو روی یک سکه هستند.»
ریاض محمد خان، وزیر خارجه پیشین پاکستان نیز در مقالهای در روزنامه دان، با توجه به درگیریهای مرزی با طالبان نوشت: «ما جذب تصورات نادرستی مانند یافتن «عمق استراتژیک» و داشتن «دولت دوستانه» در کابل شدیم. امروز نگاه ما به یک تقاضای حداقلی کاهش یافته است که طالبان افغانستان تحریک طالبان پاکستان و دیگر عناصر ضدپاکستانی را مهار کند، چیزی که به نظر میرسید رژیمهای قبلی کابل آماده انجام آن بودند.»
تحریک طالبان پاکستانی که مهمان گروه طالبان و دردسر بزرگی برای اسلام آباد شده، به گفته سازمان ملل متحد، ۳۰ تا ۳۵ هزار نیرو دارد.
اما به گفته منابع اطلاعاتی هم اکنون به صورت تخمینی ده هزار نفر از نیروهای طالبان افغانستان در کنار طالبان پاکستانی آماده عملیات علیه حکومت پاکستان هستند.
منابع معتبر از یکی قوماندانهای طالبان در میدان وردک نقل میکنند که گفته است او تمامی نیروهای خود را به جنگ پاکستان اعزام کرده است. او همچنین گفته که نیروهایش هم اکنون در مناطق بنو درگی جانیخیل پکتیا مستقر شدهاند. به گفته این منابع از میان آنها، بسیاری از امارت طالبان ناراضی هستند و به تیتیپی پیوستهاند.
این نکته برای سربازگیری داعش و سایر گروه های تروریستی نیز قابل توجه است. براساس اطلاعات، گذشته از رهبران طالبان، سطوح میانی و پایینی جنگجویان طالبان به شدت با پاکستان دشمنی دارند. در سطوح بالا هم برخی از طالبان به تحریک طالبان پاکستان، به عنوان برگ برنده و عمق استراتژیک در مقابل پاکستان میبینند هرچند برخی دیگر خواهان فروش آنها در مقابل خواستههای پاکستان اند. اما هستند بسیاری از طالبان که معتقدند همکاری و همراهی با تیتیپی «فرض عین» است و «جهاد» علیه حکومت پاکستان و ادغام پشتونستان به افغانستان و تحقق رویای تاریخی پشتونها حتمی است.
با توجه به ادامه جنگ طالبان پاکستانی علیه اسلامآباد، شماری از منابع اطلاعاتی تایید کردند که این جنگ نمایشی نه بلکه به تمام معنی واقعی می باشد. منابع اطلاعاتی تایید کردند که جنگ تیتیپی با حمایت جناح قندهاری طالبان همراه است و این حمایتها براساس تعهدات قبلی انجام میشود.
به گفته منابع اطلاعاتی، طالبان افغانستان در ۲۰ سال جنگ علیه ناتو و آمریکا و دولت افغانستان، به دلایل قومی و یا ایدیولوژیک، حمایت طالبان پاکستانی را با خود داشته و حالا وقتش رسیده که طالبان افغانستان آنرا جبران کند.
اما دلایل تنش بین آمر و مامور در این بخش خلاصه میشود. به نظر میرسد که طالبان افغانستان و دولت پاکستان بنابر هفت عامل تازه وارد تنش و درگیری شدهاند که به زودی قابل رفع نیست.
تغییر حکومت در اسلام آباد؛ رژیم قبلی به رهبری عمرانخان، نخستوزیر پیشین و رهبران ارتش و سازمان آیاسآی با طالبان میانه خوب داشتند. در حقیقت امر همان رژیم قبلی بود که ابتکار صلح افغانستان را بدوش گرفت، امریکا را وادار به خروج کامل و نظام افغانستان را ساقط کرد و طالبان را به قدرت رساند و حتی کابینه فعلی طالبان طبق نقشه پاکستان به پیش رفته است.
اما منابع اطلاعاتی در پاکستان تایید میکنند که اولویت کنونی حکومت پاکستان تغییر کرده است. از جانبی اطلاعات نشان میدهد که تنش میان طرفین ناشی از رابطه علت- معلولی از داخل خود پاکستان برخاسته است.
اخیرا افکار عامه پاکستان نسبت به سیاستمداران و نظامیان به شدت انتقادی شده که اسلام آباد بر طالبان افغانستان که سالها از حمایتش برخوردار بودند، فشار وارد کند که جلو تهدیدات و حملات ضدپاکستانی را بگیرد چنانچه در مقدمه مطلب توضیح داده شد.
حملات دیپلوماتیک: محمد صادق، نماینده ویژه پاکستان برای افغانستان، در نشست کشورهای فارمت مسکو در ۱۶ نوامبر ۲۰۲۲ گفت: «گزارش ۱۶ ماهه حکومت طالبان نشان میدهد که انتظارات پاکستان و جامعه بینالمللی در مورد موضوعات کلیدی برآورده نشده است.» به گفته او حکومت فراگیر تشکیل نشد، حقوق زنان و دختران نیز به قهقرا رفت و سازمانهای تروریستی در افغانستان هنوز ریشه کن نشده است.
سفر حنا ربانی، معاون وزیر خارجه پاکستان، در ۲۹ نوامبر به کابل نیز بهدلیل انعطافپذیری طالبان در مورد این موضوعات اصلی نتیجه چندانی نداشت. متعاقب آن، سفر رییس آیاسآی و وزیر دفاع پاکستان و سفر هیئت اطلاعاتی طالبان در هفته گذشته به اسلامآباد نیز به نتایجی نیانجامیده است.
با این وجود مقامات پاکستانی بسیار تلاش کردند تا ابتکار صلح افغانستان را از این به بعد نیز به دوش داشته باشند، اما ظاهرا ناکام شدند؛ پاکستانیها از جنگ داخلی دیگر در افغانستان میترسند؛ آنها از طالبان خواستند حکومت فراگیر تشکیل دهند؛ محدودیتها بر زنان وضع نکنند و اما طالبان این نکات را مداخله در امور داخلی خویش خوانده و رد کردند.
شکست میانجیگری: ناکامی رهبران طالبان افغانستان در برقراری مذاکرات صلح میان تحریک طالبان پاکستانی و حکومت پاکستان که در نتیجه طالبان پاکستانی با وجود آتش بس موقت، حملات زیادی را علیه حکومت راه اندازی کردند.
رهبران پاکستانی بارها به رهبران طالبان و بخصوص شبکه حقانی فشار آوردند تا به این مشکل رسیدگی کند و اما نتیجهای دستکم تاکنون نداشته است. گفتنی است که تحریک طالبان پاکستان در مذاکرات سه شرط داشته است: ۱- خروج نظامیان پاکستانی از مناطق شمالغربی پاکستان، ۲- تطبیق شریعت در پاکستان؛ ۳ آزادی زندانیهای طالبان و واگذاری مناطق شمالغربی یا همان مناطق قبایلی سابق به تحریک طالبان پاکستانی.
حکومت پاکستان به جز رهایی چند تن از اعضای تیتیپی به سایر تقاضاها جواب رد داده است. نتیجتا، تیتیپی در اواخر ماه نوامبر آتشبس با حکومت پاکستان را ملغا و حملات شدیدی را علیه نظامیان پاکستانی راه اندازی کرد. همانطور که گروه تحریک طالبان در اواخر ماه دسامبر ۲۰۲۱رحکومت موازی خود را اعلام کرده بود و براساس آن برای زونهای پاکستان والیان جدید مقرر کرد و در سطوح مختلفی مسوول جدید معرفی کرده است.
به ارقام هم توجه کنید. تیتیپی در گزارشی اخیرا ارقام حملههای اعضایش در سال ۲۰۲۲ را منتشر کرد. براساس این گزارش، در ۳۶۷ مورد حمله، ۴۴۶ نیروی امنیتی پاکستان کشته و ۵۹۶ تن دیگر زخمی شدهاند. در سه جنوری در حمله طالبان پاکستانی به موتر حامل نیروهای امنیتی دو تن از کارمندان تروریسم پاکستان، به شمول معاون اداره ضدتروریسم سازمان آیاسای در اسلام آباد در حومههای شهر از پای درآمدند.
در مقابل، هواپیماهای ارتش پاکستان اوایل سال جاری خورشیدی دو ولایت خوست و کنر را که مراکز تحریک طالبان پاکستان شناخته میشود همزمان بمباردمان کردند که در نتیجه بیشتر از ۴۰ نفر کشته و ۲۰ نفر دیگر مجروح شدند.
علاوه بر آن، در ۱۹ ماه گذشته پاکستان بیش از ده نفر از فرماندهان تیتیپی مانند عبدالولی مهمند مشهور به عمر خالد خراسانی، حافظ دولت، مفتی حسن، یاسر، عبدالوهاب لارک و عبدالله باجوری را در ولایات پکتیکا و کنر و ننگرهار، بسم الله و اسدالله مدثر را در اسپین بولدک و فرد دیگری به نام عبدالله را در کنر کشته شدند. این افراد توسط عناصری عمدتا مربوط به شبکه حقانی زیر سایه طالبان افغانستان و با اشاره ارتش پاکستان کشته شدند و این امر ادامه دارد.
در اواخر دسامبر ۲۰۲۲ وزیر داخله پاکستان گفت: براساس قوانین بینالمللی این کشور حق دارد؛ علیه طالبان پاکستانی و افغان که علیه پاکستان فعالیت میکنند، عملیات نظامی کند. در مقابل وزارت دفاع طالبان اعلام کرد که افغانستان کشور بی صاحب نیست و آنها در مقابل تجاوز خارجی عمل باالمثل انجام خواهند داد.
تعامل هندوستان با رژیم طالبان؛ هندیها همواره با حکومتهای حاکم افغانستان تعامل داشتهاند. دهلی در ۲۰ سال گذشته بیش از دو میلیارد دالر در افغانستان هزینه کرد؛ پس از سقوط جمهوریت هم بسیاری از پژوهشگران فکر میکردند که هندیها منافع خویش را در افغانستان در برابر پاکستان باختهاند؛ اما این مسئله نادرست از آب درآمد.
منابع اطلاعاتی نیز تایید کردند که پای RAW سازمان اطلاعات خارجی هند در قضیه تشویق طالبان قندهاری به حمایت از جنگ تحریک طالبان پاکستانی علیه پاکستان به وساطت بیشتر حامد کرزی و عبدالله عبدالله صورت گرفته است. هرچند این دو رهبر در این مورد سکوت کردهاند.
پاکستان و بلوچ: اسلامآباد از طالبان انتظار داشت که برخی از اعضای لشکر آزادیبخش بلوچ را که در ولایات مختلف به ویژه در قندهار زندگی میکنند، گرفتار و تحویل دهد و یا هم از بین ببرد. اما طالبان این کار را نکرد. تعدادی از اعضای لشکر آزادیبخش بلوچ در ۱۸ ماه گذشته در افغانستان کشته شدند. اما سیاست ضدبلوچ در کابل دیده نمیشود.
پاکستان و سلاح امریکا: پس از بازگشت مجدد طالبان به قدرت در میانه سال ۲۰۲۱ پاکستانیها بارها کوشیدند رهبران طالبان را به تحویل بخشی از اسلحه و تجهیزات امریکایی و ناتو به این کشور به عنوان بخشی از غنیمت جنگی مشترک تشویق کنند، اما رهبران قندهاری طالبان به شدت مخالفت کردند.
هرچند رهبران طالبان نتوانستند از قاچاق اسلحه و تجهیزات جلوگیری کنند. اطلاعات نشان میدهد که افراد زیرمجموعه بسیاری از رهبران طالبان مقدار زیادی از اسلحه و مهمات و وسایط زرهی را به پاکستان قاچاق کرده و فروختند.
وقتی تمام این ارزیابیها و اطلاعات مختلف استخباراتی کنار هم گذاشته میشود، میتوان به این نتیجه رسید که درگیری طالبان و پاکستان بر سر گروه های افراطگرای ضدپاکستان جدی است و انتظار میرود این برخوردها در سال نو خورشیدی نیز ادامه یابد.
باشندگان جغرافیای نوروز شاید از ۳۰۰ میلیون نفر فراتر نروند، اما در همان روزی که ما جشن باستانیمان را به یکدیگر شادباش میگوییم، کام خود را شیرین میکنیم، خوشبو و خوشپوش میشویم و به دیدار گل سرخ میرویم، میلیاردها نفر در نیمکره شمالی زمین از فرارسیدن بهار خشنودند و برای درآغوش گرفتن گرمای آفتاب و لذت بردن از بوی خوش شکوفههای گیلاس و ترنم گوشنواز پرندگان، پنجره دل خود را به روی بهار میگشایند.
نوروز جشن طبیعت است، آغاز بهار دلهاست؛ آیین مذهبی نیست که با گسترش یک دین و از سکه افتادن دین دیگر کنار گذاشته شود؛ رسم قومی نیست که با افتادن قدرت به دست یک قوم، بر همگان تحمیل شود و اقوام دیگر آن را بیگانه پندارند.
ادیان و آیینها آمدند و رفتند، امپراتوریها یکی پس از دیگری در این جغرافیا کشورگشایی کردند، حاکمان بسیاری یکدیگر را از قدرت به زیر کشیدند، ... همه رفتند، اما نوروز ماند، از گذشته تا هنوز؛ و همچنان خواهند ماند.
دُردانه بلخ
نوروز از ما بود، فراتر از سه هزار سال پیش در بلخ زاده شد، اما حالا دیگر فقط از ما نیست، بلکه یک جشن جهانی است.
در سال ۲۰۱۰ میلادی، پس از آنکه مجمع عمومی ملل متحد، ۲۱ مارچ (اول فروردین یا حمل) را روز جهانی نوروز اعلام کرد، تازه بسیاری از ما به تکاپو افتادیم تا دریابیم که دیگر کدام کشورها نوروز را گرامی میدارند. آنگاه بود که دریافتیم این دُردانه بلخ، چه درخت تنومندی شده و شاخ و برگش از چین تا قفقاز و بالکان، و از آسیای میانه تا هند و پاکستان را پوشش میدهد.
از مناسبتها و جوانب خوشایند نوروز در افغانستان و ایران و تاجیکستان آگاهیم؛ هفتمیوه و هفتسین و سمنک را به خوبی میشناسیم، پس بهتر است رد پای نوروز را در کشورهای دیگر بجوییم:
"نەورۆز" در کردستان
کُردها در ایران، شمال عراق، ترکیه و سوریه، بیش از هر قوم دیگری نوروز را جدی میگیرند. نوروز مهمترین جشن کُردهاست. سبزه، لباسهای رنارنگ سنتی، مشعلهای آتشین و هیمههای بزرگ آتش، بخش ثابت این جشنهاست که در مواردی از اوایل اسفند (حوت) شروع میشود و در شب آخر سال به اوج میرسد. همانند افغانستان، کردها نیز در نوروز برای تازهعروسان هدیه نوروزی میبرند و این هدایا در طبقهایی به نام خوانچه قرار میگیرد و با گل و شیرینی و کاغذهای رنگی تزئین میشود.
نوروز در آسیای میانه
جشن نوروز در سراسر آسیای میانه، از اویغورستان چین و مغولستان گرفته تا همه کشورهای شمال افغانستان، و در آن سوی دریای خزر، در آذربایجان و بخشهای دیگر قفقاز به صورت جدی با مراسم خاصی برگزار میشود. باشندگان آسیای میانه و قفقاز در نوروز غذاهای مخصوص و شیرینی میپزند، لباس محلی میپوشند و با رقص و موسیقی و ورزشهای ملی، از این مناسبت باستانی تجلیل میکنند.
"نوروز جمشید" در هند
۱۴ قرن پیش زمانی که اعراب به ایرانزمین یورش بردند، بسیاری از مردمان این سرزمین را به زور یا رضا مسلمان کردند. گروهی از زرتشتیان اما به هند پناه بردند تا دین خود را حفظ کنند. از شمار آوارگان زرتشتی که به هند رفتند، آمار دقیقی در دست نیست، اما امروزه حدود ۶۰ هزار نفر از این اقلیت در هند باقی ماندهاند که پارسیها نامیده میشوند.
سال نو پارسیان مانند سال نو خورشیدی، با ماه فروردین شروع میشود. نوروز که پارسیهای هند به آن نوروز جمشید میگویند، هم شروع سال نو است و هم یک مناسبت دینی؛ با این تفاوت که آنها نوروزشان را چند ماه دیرتر از ما جشن میگیرند.
شروع سال نو و نوروز پارسیها در ماههای جولای یا آگست است. علت این تفاوت آن است که پارسیان هند از گاهشمار (تقویم) شهنشاهی استفاده میکنند که سال کبیسه ندارد. مهاجرت آنها به هند، پیش از رایج شدن گاهشمار دقیق جلالی (امروزه: هجری خورشیدی) بوده است.
"نوروز عالمافروز "در پاکستان
اگر از هند به کشور همسایهاش پاکستان برویم، نوروز باز هم حال و هوای مذهبی دارد، اما این بار نه نوادگان زرتشتیان مهاجر، بلکه مسلمانان منطقه گلکت در شمالشرق پاکستان اند که رنگ و بوی دینی به این مناسبت دادهاند. بلتستانیهای پاکستان به نوروز جشن عالمافروز میگویند و باور دارند که علی بن ابیطالب در این روز به خلافت رسیده است.
آنها در زیارتگاهی به نام قدمگاه علی، عَلم یا جَنده منسوب به حضرت علی را در روز نوروز برافراشته میکنند؛ مشابه همان سنتی که پیش از آمدن طالبان در روضه سخی در مزارشریف انجام میشد. (در ضمن نام این بیرق، نه جهنده و نه ژنده، بلکه جَنده – بر وزن خنده – است. واژه جَندَه Jhanda در زبان هندی به معنای پرچم یا بیرق است).
"نوروز سلطان" در بالکان
مسلمانان بالکان، مانند کشورهای آلبانیا، کوزوو، بوسینا، مقدونیه شمالی و اقلیتهای مسلمان در کشورهای دیگر شرق اروپا هم به نوروز جنبه مذهبی دادهاند. آنها باور دارند که این روز، تولد علی بن ابیطالب است. به همین دلیل آن را "نوروز سلطان" مینامند. در خانقاههای صوفیان در آلبانیا، کوزوو و بوسینا، در روز "نوروز سلطان" از مهمانان با غذاهای دارای گوشت گوسفند پذیرایی میشود و دراویش این روز را به ذکر گفتن میگذرانند.
این رسم و پیوند دادن نوروز به علی بن ابیطالب، ریشه در باورهای طریقه بکتاشیه دارد و در میان علویان ترکیه هم رایج است. گمان میرود امپراتوری عثمانی آن را به منطقه بالکان برده باشد.
"عید نوروز" در ترکیه
نوروز در ترکیه "نوروز بایرامی" یا عید نوروز نامیده میشود. علاوه به گردهماییهای مذهبی در خانقاهها و عبادتگاههای دراویش، در پارکها و دامان طبیعت هم مردم با گلگشت و پیکنیک (میله)، صرف غذاهای مخصوص و پریدن از روی آتش، نوروز را جشن میگیرند.
هر چه به مناطق کُردنشین ترکیه و سوریه بروید، نوروز برای مردم جدیتر میشود.
افزون بر اینها، در عراق، سوریه، ارمنستان، گرجستان، جمهوریهای مسلماننشین روسیه، و حتی در شرق افریقا، نوروز ارادتمندانی دارد و تجلیل میشود.
Photos: Reuters / ICHHTO via UNESCO / IRNA
اما طالبان برای گرفتن جسد این فرمانده خود راه آسانی را انتخاب کردند: آنها یک پزشک و سه پرستار و راننده آنها را که سرگرم عرضه خدمات از جمله واکسیناسیون پولیو برای مردم جنوب بودند، ربودند و خواهان تبادله شدند.
دولت کوتاه نیامد و پس از مذاکرات زیاد، طالبان سرانجام این پزشک افغان را سربرید و دولت مجبور شد جسد دادالله را در ازای رهایی چهار گروگان و جسد بیسر پزشک به طالبان تحویل دهد.
خبرنگاران قندهار میگویند کسی که این عملیات گروگانگیری را انجام داده بود و به دستان خود سر آن پزشک را از تنش جدا کرده بود، یوسف وفا والی امروز طالبان در بلخ است.
یوسف وفا که برخی آن را به نام امین وفا هم میشناسند، از جنگجویان دوره اول طالبان است که در هفتههای نخست ظهور طالبان در دهه ۹۰ میلادی، مدیریت چند ایست بازرسی یا کمربند امنیتی را در جنوب داشت. او در دوره اول حاکمیت طالبان، جنگجوی چندان مطرحی نبود و کارش بیشتر در شاهراهها گذشت اما یک ماموریتش او را برای حلقه قندهار جالب ساخت. در همان ایام نیروهای ضدطالبان تحرکاتی را به دستور احمدشاه مسعود، فرمانده سابق ضدطالبان در غوربند انجام دادند و یوسف وفا برای مقابله به آن به غوربند فرستاده شد که موفق برآمد.
تا طالبان در پی تصرف افغانستان شدند، حملات یازدهم سپتامبر رخ داد و یوسف وفا نیز مانند رهبرانش از افغانستان به پاکستان فرار کرد. در پاکستان او که به قوم نورزی وابسته بود، روابط نزدیکی با ملا رسول و ملا هبتالله که با رهبری اختر محمد منصور بعد از مرگ ملا عمر راضی نبودند، بنا کرد. این دوره برای رشد یوسف وفا دوره سرنوشتسازی بود.
آنگاه که شورش در افغانستان اوج گرفت، شورای رهبری طالبان از یوسف وفا به خاطر سنگدلی و تبهرش در مقابله با نیروهای خارجی استفاده کرد.
او اولین واحدهای شورش ضد دولت را در اسپین بولدک در مرز پاکستان رهبری کرد. به تدریج نیروهای انتحاری در اختیارش گذاشته شد که در حملات مختلف از آن استفاده کرد.
رهبری طالبان در اوج درگیریهای ضد دولتی، مسئولت ولایت و فرماندهی نظامی قندهار، بعد فراه و بعد ارزگان را به یوسف وفا داد.
یوسف وفا بارها حملات انتحاری در نقاط مختلف جنوب و غرب کشور راهاندازی کرده که او را به «قصاب قندهار» مشهور کرده است.
یکی از حملات او حمله به دادستانی فراه در سال ۲۰۱۳ میلادی بود که دستکم ۵۳ کشته و ۱۰۰ مجروح بر جا گذاشت. دولت پیشین افغانستان حمله فراه را «قتلعام» نامید و گروههای سیاسی آنرا وحشتناک خواندند.
در این حمله نه نفر سوار یک موتر شدند با ۵۰۰ کیلوگرام مواد منفجره به دادستانی فراه رفتند. دو تن از آنها پشت در دادستانی پیاده شدند. به محافظان گفتند که نیروهای ارتش اند و به دیدن کسی آمدهاند. محافظان اصرار داشتند که نمیتوانند مسلح وارد ساختمان شوند که بعد انفجار عظیمی رخ داد.
وبسایت «نن تکی آسیا» که حامی طالبان است، در تعریف یوسف وفا مینویسد: «یوسف وفا استشهادیها [عاملان انتحاری] را به این مرکز مهم دشمن که در فراه است، هدایت کرد که در آنجا قضات و دادستانها و کارکنان وحشی، دستورات وحشیانه و کفرآمیز خود را بر ملت مظلوم ما اعمال میکردند. این حمله بزرگی بود و بسیاری از قضات و دادستانهای ظالم کشته شدند و این حمله به یک مرکز بسیار مهم در زمانی مهم با موفقیت و رهبری منظم انجام شد و چنان پایان یافت که تیتر اول رسانههای خارجی و داخلی شد.»
به نوشته نن تکی آسیا، یوسف وفا در شورای پیشاور مسئول نظامی زون شرق بوده است. نن تکی هرچند نامی از شورای پیشاور نبرده است.
یوسف وفا که زمانی والی طالبان در ارزگان هم بود به عنوان مسئول کمیسیون نظامی شورای پشاور به خاطر مدیریت سراجالدین حقانی تعیین شده بود. حقانی شورای پیشاور را از آن خود میدانست.
تعداد کل حملاتی که به دستور یوسف وفا صورت گرفته است، روشن نیست اما آنچه روشن است این است که این آدمکشی به تثبیت جایگاه او در میان طالبان به عنوان یک فرد نیرومند کمک کرده است.
یوسف وفا که از قوم نورزی است، همتبار ملا هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان است. از او به عنوان «سایه امیر» نیز یاد میشود و نقش دست راست ملا هبتالله را دارد. ملا هبتالله با کشته شدن داوود مزمل هلمندی در بلخ، اکنون یوسف وفا را به عنوان فرد مورد اعتمادش برای ولایت بلخ و قندهار انتخاب کرده است.
بسیاری از مقامهای خارجی و طالبان که آرزوی ملاقات با ملا هبتالله را دارند، ابتدا باید از فیلتر یوسف وفا بگذرند.
امینه محمد، معاون دبیرکل سازمان ملل متحد و توماس نیکلاسون، نماینده اتحادیه اروپا که قصد دیدار با رهبر طالبان در قندهار را داشتند، حتی نتوانستند با یوسف وفا ملاقات کنند.
اما نزدیکی بیش از حد یوسف وفا به رهبر طالبان، او را با چالشهایی هم مواجه کرده است. حلقات رقیب از چنین قدرتی که یوسف وفا تصاحب کرده است، راضی نیستند.
گروه طالبان دستکم ۳۴ نفر از کارمندان ولایت بلخ را بازداشت کرده که در میان آنها محافظان، کارمندان دفتر والی طالبان و ماموران حکومت سابق هستند. اما معنادارترین بخش این دستگیریها که زیر نظر یوسف وفا، والی قندهار، که همزمان سرپرست ولایت بلخ نیز تعیین شده و دست راست ملا هبتالله آخندزاده خوانده میشود، بازداشت افراد قاری قدرتالله حمزه، والی پیشین طالبان در بلخ است.
ظرافت ماجرا هم در اینجا است که قدرتالله حمزه، والی سابق بلخ که اکنون به ولایت زابل رسیده است، از افراد سراجالدین حقانی، رهبر شبکه حقانی و وزیر داخله طالبان است. در حالی که ملا داوود مزمل، به حلقه «لوی قندهار» طالبان نزدیک بود. یوسف وفا که برای بررسی اوضاع به بلخ رفته، نیز از حلقه قندهار است.
بلخ از جهتهای مختلف برای طالبان اهمیت دارد، اما مهمترین بخش آن درآمد بندر حیرتان است که شامل میلیونها دالر میشود و کنترل این بندر برای تثبیت جایگاه بخشهای مختلف طالبان موثر است.
گروه طالبان با وجود ۱۸ ماه تسلطش بر افغانستان، نتوانسته یک دولت یا ارتش واحد به وجود بیاورد. دستکم ۲۲ ولایت این کشور مستقیم یا غیرمستقیم در کنترل شبکه حقانی است. اما حلقه قندهار، که شبکه حقانی را «طالبان اصلی» نمیداند، از این شبکه ناراضی است.
از سوی دیگر، جبهات مختلف طالبان، که به نام «محاذ» نامیده میشوند، نیز تاکنون زیر چتر پرچم اردوی ملی جمع نشده و تجهیزات امریکایی را که ارزش آن به ۷ میلیارد دالر میرسد، غنیمت جنگی میشمارند و در کنترل خود حفظ کرده و به انبارهای وزارت دفاع نسپردهاند.
علاوه بر این، اختلافات جدی درباره نحوه اداره کشور و تعامل با جهان هم دیگر بر کسی پوشیده نیست که به شکایتهای علنی طالبان از همدیگر انجامیده است.
با وجود تلاش رهبران جوان طالبان برای تفاهم با ملا هبتالله آخندزاده و سفر به قندهار، دستاورد آنها از این سفر هیچ بود. رهبری قندهار نه تنها از خود سازش نشان نداد که سخنان تازه ملا ندیم، دست چپ ملا هبتالله آخندزاده، درباره «تخریب نظام اسلامی» پیام روشنی به ملا یعقوب، سراجالدین حقانی، عباس استانکزی در میان هزاران منتقد و مخالف دیگر طالبان میدهد.
ندامحمد ندیم در مراسم پایانی دوره آموزشی مفتیها و قاضیهای گروه طالبان گفت: «تخریبکننده نظام اگر با زبان، اگر با قلم یا در عمل تخریب کند، همه آنها باغی و واجب القتل پنداشته میشوند.»
از این رو، با بستن راه تعامل، شبکه حقانی که خود را «فاتح کابل» میداند و از توان نظامی بالایی برخوردار است و متحدانی هم در میان طالبان نسل دوم دارد، در صدد حفظ جایگاهش است.
روابط این شبکه با گروههای جهادگرای جهانی مانند پناه دادن به ایمن الظواهری، رهبر شبکه القاعده در منطقه دیپلوماتنشین کابل نشانگر عمق ارتباطات با دیگر گروهها است. براساس اطلاعات، این شبکه با گروه داعش خراسان نیز روابط دارد.
در واقع، به نظر میرسد تفاهم نانوشتهای بین داعش خرسان و شبکه حقانی وجود دارد که در داعش در ازای حمایت افراد شبکه حقانی، کارهایی برای سراجالدین حقانی انجام دهد؛ به گونهای که هدف را شبکه حقانی تثبیت کند و اجرا و مسئولیت آن را داعش به عهده گیرد. منابع میگویند شبکه حقانی بلاکهایی را در شهرک آریا به بعضی از افراد رهبری داعش برای فراهم کردن مصونیت تامین کرده است.
براساس اطلاع استخباراتی، ۱۲ تن از رهبران قوم اسحاقزی و قندهاری با تهدید شبکه حقانی مواجهاند تا موضع آنها در بازی تاج و تخت قدرت تضعیف شود. تحولات چندماه گذشته نیز این روایت را تقویت میکند.
از این رو، حذف افرادی از این لیست در آینده نزدیک نباید چندان غافلگیرکننده باشد:
براساس گزارشهایی که تاکنون طالبان آنها را تایید نکردهاند، دستکم دو بار حمله ناکام علیه صدر ابراهیم در وزارت داخله رخ داده است.
البته اینک کشته شدن داوود مزمل بدون واکنش نخواهد بود. چرا که داوود مزمل، فرد قدرتمند و بازوی محکم صدر ابراهیم به شمار میرفت. بنابراین، بعید نخواهد بود که در روزهای آینده شاهد ترورهای متعدد انتقامجویانه و روند حذف رقیب باشیم. تصادم بین حلقه قندهار و طالبان کابلی روز به روز جدیتر به نظر میرسد.
روز جمعه، در یک اتفاق غافلگیرکننده سیاسی، علی شمخانی، دبیرشورای امنیت ملی ایران و مساعد بن محمد عیبان، مشاور امنیت ملی عربستان، بیانیهای را امضا کردند که در آن دو کشور روی احیای روابط دیپلوماتیک در طول دو ماه آینده و عدم دخالت در امور داخلی یکدیگر توافق کردند.
روابط دو کشور به دنبال اعدام شیخ النمر، روحانی شیعه در عربستان، در سال ۱۳۹۴ رو به وخامت گذاشت. گروهی از معترضان تندرو نزدیک به جمهوری اسلامی وارد سفارت عربستان شدند و بخشی از آن را به آتش کشیدند. به دنبال این رویداد، عربستان و چند همپیمان آن در خلیج فارس روابط خود با جمهوری اسلامی را قطع کردند.
قطع روابط میان دو کشور بیسابقه نیست. در درگیری حاجیان شیعه با پولیس عربستان برسر شعارهای ضد سعودی در سال ۱۳۶۷، حدود ۲۰۰ حاجی ایرانی کشته شدند. در واکنش، بازهم تعدادی از معترضان نزدیک به جمهوری اسلامی به سفارتهای عربستان و کویت حمله کردند. این حادثه منجر به قطع روابط دو کشور در آن سال شد.
بیرون شدن از دام تنش
بهبود روابط عربستان و ایران بخشی از تلاشهای ریاض برای پشت سر گذاشتن یک دوره پرتنش با شماری از کشورهای منطقه است. در جریان بهار عربی، روابط عربستان با ترکیه و قطر رو به سردی گرایید و با ورود آن به جنگ یمن برای سرکوب حوثیهای طرفدار جمهوری اسلامی، ریاض به طور غیرمستقیم با تهران درگیر شد.
حوثیها که سلاح و پول از ایران دریافت میکنند، به تاسیسات نفتی عربستان حمله کردند. تهران توانسته است که از شبهنظامیان یمنی برای تهدید امنیت عربستان استفاده کند. از سوی دیگر، اشتراک ایتلاف عربی به رهبری سعودی در جنگ یمن، میلیونها دالر هزینه روی دست عربستان و دیگر کشورهای عضو گذاشته است.
بخشی از توافق در بیجینگ، تعهد جمهوری اسلامی به توقف حملات حوثیها به خاک عربستان است. اگر ایران و شبهنظامیان تحت حمایت آن به این وعده پایبند بمانند، دستاورد مهم امنیتی برای عربستان خواهد بود.
با توجه به احتمال قوی حمله نظامی اسرائیل بر تاسیسات اتومی جمهوری اسلامی، عادیسازی روابط میتواند به آسیب ندیدن امنیت عربستان از این درگیری کمک کند.
تلاش اسرائیل برای عادیسازی روابط با ریاض، برعکس به تعهد تنشزدایی میان تهران و ریاض منجر شده است. در حالیکه احتمال دستیابی جمهوری اسلامی به بمب اتومی، به شهادت مقامات امریکایی خیلی قوی است، دموکراتها نیز تمایلی به اقدام نظامی بازدارنده در برابر تهران ندارند. در این وضعیت، ریاضنمی تواند ریسک ادامه تنش را بدون رویکرد عملگرایانه بپذیرد.
روزنامه وال استریت جورنال به نقل از منابعی گزارش داد که در سفر اخیر جو بایدن به عربستان، ریاض برقراری روابط عادی با اسراییل را به دریافت ضمانتهای امنیتی و دسترسی بیشتر به تسلیحات امریکایی مشروط کرد. اما، واشنگتن به این درخواستها پاسخ مثبت نداده است.
از این منظر، عربستان برای کاهش تنش و گسترش روابط با قدرتهای مختلف به جای اتکای محض به امریکا گام بر میدارد. با توجه به برنامههای بلندپروازانه محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان برای تبدیل کردن این کشور به یک قدرت منطقهای، این سیاست بازتابی از اولویتهای داخلی ریاض نیز است که توسعه و متنوع سازی منابع اقتصادی به منظور قطع وابستگی به نفت تا ۲۰۲۳ را سرلوحه خود قرار داده است.
بازی با کارت سعودی
جمهوری اسلامی به دلیل تلاش برای دستیبابی به سلاح اتومی، سیاستهای منطقهای و بحران مشروعیت در داخل، به خصوص به دنبال اعتراضات سراسری امسال، شدیداً منزوی شده است. بهبود روابط با عربستان از انزوای روابط تا حدی میکاهد.
ایران با ایجاد تنش با عربستان، مقامات سعودی را هرچه بیشتر به اسراییل نزدیک کرد. در واقعیت امر، تهدید جمهوری اسلامی مجهز به سلاح هستهای، یکی از علتهای گرایش هرچه بیشتر کشورهای عربی به عادیسازی روابط با اسرائیل بوده است. در صورت حمله نظامی اسرائیل به تاسیسات اتومی ایران، جمهوری اسلامی نه تنها در میان کشورهای غربی بلکه در منطقه نیز منزوی و تنها است.
ایران با توافق در بیجینگ احتمالاً میتواند به تنشزدایی با کشورهای قدرتمند عربی امیدوار باشد.
شمارش معکوس تا تنش دیگر
با این حال، به نظر نمیآید که توافق روز جمعه شکست کامل بنبست در روابط عربستان و جمهوری اسلامی باشد. ادامه حاکمیت حوثیها، شبهنظامیان متحد ایران، بر یمن و در همسایگی عربستان، همواره منبع تنش میان دو کشور خواهد بود.
علاوه بر حضور رهبر القاعده در خاک ایران، روشن نیست که مقامات جمهوری اسلامی تا چه حد به مهار حوثیها و استقرار صلح در یمن از طریق ایجاد یک تفاهم بر سر تشکیل یک دولت فراگیر در صنعا کمک میکنند.
نباید فراموش کرد که هیچ یک از این قدرت ها در حال حاضر آماده نیستند که اهرام فشار و توازن خود را از دست بدهند.
به نظر میرسد که جمهوری اسلامی به علت قدرتگیری جناحهای تندرو در بدنه حاکمیت نظام که از نظر ایدیولوژیک و عملی عربستیز و سنیستیزی هستند، و همچنین رقابت با عربستان برسر حوزه نفوذ در جهان عرب، فعلا رژیمی ضدسعودی باقی خواهد ماند.
