گزارشگران بدون مرز خبر داد که در پی اتمام ضربالاجل پاکستان برای اخراج مهاجران افغان، بیش از ۲۰۰ روزنامهنگار افغان در معرض خطر اخراج قرار دارند. این سازمان روز جمعه در اعلامیهای از حکومت پاکستان خواست که از اخراج آنها دست بردارد.
گزارشگران بدون مرز افزوده است در حالی که این روزنامهنگاران به دلایل امنیتی به پاکستان فرار کردهاند، حالا با احتمال اخراج از این کشور روبهرو هستند.
این نهاد حامی روزنامهنگاران گفته که با شماری از این روزنامهنگاران مصاحبه کرده است و آنها گفتهاند که در پی اعلام ضربالاجل حکومت پاکستان، با خشونت فزایندهای روبهرو شدهاند.
اعلامیه این سازمان بیانگر آن است که این خبرنگاران در معرض آزار پولیس، خطر بازداشت و فشار مالکان خانههای اجارهای خود برای اخراج قرار دارند.
این سازمان تاکید کرده که «بازگرداندن اجباری خبرنگاران افغان که به پاکستان گریختهاند، نقض آشکار قوانین بینالمللی و کاملا غیرقانونی است.»
گزارشگران بدون مرز افزوده است که این خبرنگاران در افغانستان اطلاعات حساسی را پخش میکردند، بیشتر آنها در معرض تهدید بودند و برای حفظ جان خود به پاکستان پناه بردند.
این نهاد حامی رسانهها از حکومت پاکستان خواسته است که دست از بازداشت این خبرنگاران بردارد و امنیت آنها را تضمین کند.
براساس آمار مدافع حقوق خبرنگاران در افغانستان، پیش از فروپاشی حکومت پیشین این کشور بیش از ۱۰ هزار خبرنگار در رسانههای افغانستان مشغول کار بودند.
مسئولان این نهادها میگویند که گروه بزرگی از این خبرنگاران تحت فشار و تهدیدهایی که پس از روی کار آمدن طالبان علیه این خبرنگاران به میان آمد، یا دست از کار کشیدند یا مجبور به ترک کشور شدند.
سه نهاد وابسته به سازمان ملل نسبت به پیامدهای اخراج مهاجران افغان از پاکستان و تاثیر آن بر زندگی کودکان هشدار دادند. آژانس پناهندگان سازمان ملل، یونیسف و سازمان بینالمللی مهاجرت روز جمعه نگرانی عمیق خود را در یک اعلامیه مشترک اعلام کردند.
این سه نهاد در اعلامیه خود نوشتند که طرح حکومت پاکستان برای اخراج مهاجران خارجی غیرقانونی، ایمنی و سلامت کودکان و خانوادههای مهاجران اخراجی را تحت تاثیر قرار میدهد.
اعلامیه افزوده که بیشتر مهاجرانی که در معرض خطر اخراج قرار دارند، افغان و نگران بازداشت و اخراج از پاکستان هستند، در حالی که افغانستان خود با بحران عمیق بشری و چالشهای حقوق بشری دستوپنجه نرم میکند و در آستانه زمستان سختی قرار دارد.
این نهادهای سازمان ملل افزودند که هم اکنون سه میلیون و سیصد هزار نفر در داخل افغانستان آواره داخلی هستند و از ۱۵ سپتامبر گذشته حدود ۱۶۰ هزار شهروند افغانستان از پاکستان بازگشتهاند.
طبق این بیانیه، ۸۶ درصد آنها خانوادههایی هستند که از ترس بازداشت به صورت اضطراری و بدون دریافت کمک به کشور خود بازگشتهاند.
بیانیه این سه سازمان وابسته به سازمان ملل افزوده است که کودکان اخراجی در زمان حرکت، مراکز بازداشت، عبور از مرزها و بازگشت به افغانستان با خطرهای جدی حفاظتی روبهرو هستند.
به نظر این نهادهای سازمان ملل، این کودکان با تهدیدهای فیزیکی، جدایی از خانوادهای خود، ترس و سوءاستفاده و بهرهکشی مواجه هستند. اعلامیه این سه نهاد افزوده است که دسترسی این کودکان به مراقبتهای بهداشتی و نیازهای اولیه مانند غذا و سرپناه ممکن است به شدت مختل شود.
فیلیپا کندلر، رئیس دفتر کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان گفته است: «هرگونه بازگشتی باید داوطلبانه باشد و به صورت منظم و ایمن، با احترام کامل به حقوق آنها و حمایت از افراد نیازمند صورت گیرد.»
همچنین میو ساتو، نماینده سازمان بنن المللی مهاجرت، گفته است: «از مقامهای [پاکستان] میخواهیم که افراد آسیبپذیر از جمله کودکان و خانوادهها را مجبور به قبول شرایطی نکنند که جان خود را به خطر بیندازند و بازگردند.»
حکومت پاکستان حدود یک ماه پیش برای خروج مهاجران بدون مدرک اقامت قانونی ۲۸ روز مهلت تعیین کرد که از این کشور خارج شوند، در غیر آن از اول ماه نوامبر به زور اخراج خواهند شد.
وزارت خارجه پاکستان گفته که روند انتقال پناهجویان افغان به کشورهای ثالث را بررسی میکند. زهرا ممتاز بلوچ سخنگوی این وزارت با تاکید بر ضرورت رسیدگی فوری به پروندههای انتقال پناهجویان، گفت که پاکستان در این خصوص با کشورهای سوم سرگرم گفتوگو است.
رسانه پاکستانی جیو نیوز گزارش داد که خانم بلوچ روز جمعه ۱۲ عقرب، در نشست خبری هفتگی خود با رسانهها گفته که مقامهای پاکستانی فهرستهایی را که این کشورها دادهاند، در گفتوگوهای دوجانبه بررسی میکنند.
او افزود: «رسیدگی فوری به این پروندهها ضروری است تا افغانها بدون تأخیر بیشتر به کشورهای ثالث انتقال داده شوند.»
حکومت پاکستان ماه گذشته به مهاجران بدون مدرک اقامتی یک ماه فرصت داد تا این کشور را ترک کنند.
با پایان یافتن ضربالاجل پاکستان برای مهاجران در اول نوامبر، این کشور روند بازداشت و اخراج اجباری آنان را تشدید کرد.
براساس گزارشها، هزاران افغان در انتظار انتقال به کشورهای غربی در پاکستان به سر میبرند.
سخنگوی وزارت خارجه پاکستان گفت که کشورش با حساسیت بیشتری به پروندههای برخی از مهاجران غیرقانونی افغان از جمله روزنامهنگاران افغان، هنرمندان و فعالان مدنی ادامه خواهد داد.
خانم بلوچ در پاسخ به سوالی درباره این گزارشها گفت که درج نام یک فرد در این فهرستها لزوماً به این معنی نیست که این کشورها با صدور روادید برای آن فرد موافقت کردهاند.
او همچنین افزود که پاکستان با این کشورها در تماس است تا از تصمیمگیری سریع در زمینه انتقال پناهجویان اطمینان حاصل کند.
این مقام وزارت خارجه پاکستان تصریح کرد: «دولت اجرای این طرح را آغاز کرده و قرار است به صورت منظم و مرحلهبهمرحله اجرا شود.»
سخنگوی وزارت خارجه پاکستان گفت: «ما همچنین میدانیم که اجرای کامل این سیاست مدتی طول میکشد.»
خانم بلوچ در پاسخ به این سوال که آیا اجرای این طرح نمیتوانست به صورت تدریجی و با خشونت کمتر اجرا شود، گفت که این تصمیم را دولت پاکستان پس از بررسیهای لازم و رایزنیهای گسترده با نهادهای مربوط گرفته است.
او در توجیه طرح اخراج دستهجمعی مهاجران افغان گفت که افغانها میتوانند با درخواست ویزا از طریق قانونی به پاکستان برگردند.
براساس آمار سازمان ملل، بیش از ۱۶۵ هزار پناهجوی افغان پس از صدور دستور اخراج این کشور را ترک کردند.
در همین حال، ۷۶ درصد این مهاجران گفتهاند که از ترس دستگیری پولیس پاکستان به افغانستان بازگشتهاند.
وزارت معارف طالبان اعلام کرد که آماده است زمینه ادامه آموزش کودکان اخراج شده افغان از پاکستان را در مکاتب و مدارس دینی در سرتاسر افغانستان فراهم سازد. این وزارت میگوید کمیته ویژهای تشکیل داده که برای جذب این کودکان در مکتب و مدرسه سهولت آورد.
در حالی که از ورود طالبان به کابل در ماه اسد ۱۴۰۰ تاکنون، این گروه مانع بازگشایی مکاتب دخترانه در افغانستان شدهاند، گزارشها نشان میدهد شمار زیادی از خانوادههای اخراج شده از پاکستان نگران آینده تحصیلی دختران خود اند.
با این حال وزارت معارف درباره احتمال بازگشایی مکاتب دخترانه چیزی نگفته است.
در همین حال سید حبیبالله آغا، وزیر معارف طالبان در جریان سفری به ولایت هرات گفته است ایجاد مدارس دینی در تمام ولایتهای افغانستان، اصلیترین اولویت این وزارت است.
خبرگزاری باختر، رسانه دولتی تحت کنترول طالبان روز پنجشنبه، ۱۱ عقرب به نقل از آقای حبیبالله آغا نوشت علما برای پیشبرد امور طالبان نقش ضروری دارند.
طالبان در بیش از دو سال گذشته به طور گسترده به تاسیس مدارس دینی در سرتاسر افغانستان اقدام کردهاند.
وزیر پیشین معارف این گروه پارسال اعلام کرده بود که هبتالله آخندزاده، رهبر این گروه دستور داده است که در هر ولسوالی افغانستان از ۳ تا ۱۰ مدرسه دینی بسازند.
حکومت موقت پاکستان تحت رهبری انوارالحق کاکر دو و نیم ماه پیش، به دنبال استعفای شهباز شریف، نخست وزیر منتخب این کشور شروع به کار کرد. این حکومت نظر به پیشنهاد آقای شریف و تصویب پارلمان، سرپرستی امور اجرایی را به دست آورد.
این نوع حکومتها در پاکستان «کابینه نگران» نامیده میشوند که مکلف بر سرپرستی ساختارهای اجرایی نظام پاکستان میباشند و ماموریت اصلیشان زمینهسازی برای برگزاری انتخابات سراسری میباشد.
کابینه نگران مشروعیت ضعیفتری نسبت به حکومتهای منتخب دارد چون منبعث از انتخابات سراسری نیست و برای رفع خلای قدرت شکل میگیرد.
اما در این مدت کوتاه، حکومت موقت پاکستان دست به تصمیمهای پیچیده و کلانی زده که سبب دشواریهای گسترده در پاکستان و احتمالا منطقه شده است.
در نخست، حکومت موقت تصمیم گرفت نظام تکشهروندی (تکتابعیتی) را بر شهروندانی که در دو طرف مرز دیورند قرار دارند، عملی سازد. تصمیمی که موجب اعتراضات زیادی شد.
باشندگان این مناطق از زمان اعلان مرز فرضی دیورند اجازه داشتند با استفاده از شناسنامه، مرز را بدون محدودیتهای حقوقی و قُونسلی عبور کرده و مشغول کار باشند.
اکثریت کسانی که در این منطقه به سر میبرند مشغول کارهای تامیناتی وسایل مورد نیاز مردمان دو طرف مرز هستند. در این میان، مسافرین دو کشور همسایه با عبور از این مرزها، از محصولات آنان خرید میکنند و تسهیلات ابتدایی را از آن حاصل میکنند.
تراکم مسافرین در این منطقه، بازار باشندگان محلی را گرم کرده و زمینه برای معاشرت دو طرف خط دیورند را رونق داده بود، اما اکنون با این تصمیم حکومت پاکستان، زمینه برای باشندگان دو طرف مرز محدود شده است.
دومین تصمیم حکومت نگران یا موقت، اخراج اجباری گروهی مهاجران افغانستان است که دارای اجازه رسمی برای زندگی در پاکستان نیستند. این تصمیم بیش از یک میلیون مهاجر را هدف قرار میدهد که در ۴۰ سال پسین افغانستان را ترک کرده و در پاکستان زندگی میکنند.
وزارت داخله پاکستان به پولیس دستور داده است که این افراد را شناسایی و به افغانستان رد مرز کند. در این میان هزاران انسانی بسر میبرند که از دوران جنگ سرد به اینسو در پاکستان زندگی کردهاند و اکنون باید به افغانستان برگردند، جایی که برایشان بیگانه بهنظر میرسد. اما آیا این تصمیم حکومت موقت پاکستان پشتوانه حقوقی دارد؟
برای پاسخ دادن به این پرسش ما نیاز داریم از دو زاویه حقوقی به آن نگاه کنیم. نخست، از دید حقوق بینالملل باید گفت که پاکستان عضو کنوانسیون سال ۱۹۵۱ در امور پناهجویان نیست و اخذ این تصمیم، مکلفیتی برایش خلق نمیکند. از این رو پاکستان در این تصمیم دست بازی دارد.
از سوی دیگر، اکثریت گروه اجتماعی که در معرض اخراج قرار دارند، از دید حقوق بینالملل پناهجو نیستند، بلکه مهاجران اقتصادی نامیده میشوند که پاکستان مکلفیت حقوقی در برابر آنان ندارد. با این حال حکومتهای قبلی پاکستان و افغانستان موافقتنامههای دوجانبهای برای قانونمند شدن این گروه بزرگ اجتماعی امضا کردهاند که بار حقوقی محکمی ندارد.
این توافقنامهها در سطح حکومتها با میانجیگری سازمانهای منطقهای و کمیساریای امور پناهجویان سازمان ملل متحد (UNHCR) و سازمان بینالمللی مهاجرت (IOM) به امضا رسیدهاند و حتا این توافقنامهها توسط پارلمانهای دولتهای پیشین پاکستان و افغانستان تصویب نشدهاند.
از سوی دیگر، این توافقنامهها دارای ساختارهای نظارتی نیستند. چیزی که دست حکومت پاکستان را برای تصامیم یکجانبه باز نگه میدارد.
از اینرو پاکستان با در نظر داشت حقوق ملی دست به چنین اقدامی زده است. اما آیا حکومت نگران حق دارد چنین تصمیم مهم و کلانی را اتخاذ کند؟
پاسخ این پرسش نیز نیاز به بررسی قوانین ملی پاکستان دارد. ماده ۱۸۴ بند سوم قانون اساسی پاکستان حکم میکند که حکومت نگران در تصامیم بزرگ ملی و بینالمللی که نیاز به بررسی همهجانبه دارد، اقدام نمیورزد.
اخیرا دادگاه عالی پاکستان بر بنیاد این اصل، از حکومت موقت خواسته است موضوع اخراج پناهجویان افغان را بیشتر بررسی کند.
واقعیت این است که مهاجران افغانستان در کشور های همسایه ایران و پاکستان همیشه مورد سوء استفاده سیاسی دولتهای حاکم قرار گرفتهاند.
پاکستان از دوران جنگ سرد به اینسو از مهاجران افغان به عنوان نقطه فشاری برای کسب امتیازات فراوان از کشورهای غربی به ویژه ایالات متحده امریکا، اتحادیه اروپا، استرالیا، جاپان و کانادا استفاده کرده است.
پاکستان از میان این گروه بزرگ اجتماعی برای برنامههای سیاسی، استراتژیک خود در منطقه سود جسته است. در دوران جنگ سرد، پاکستان منابع فراوانی از کشورهای غربی بهنام حمایت مهاجرین افغانستان جذب کرده است.
از سوی دیگر، دولتهای عضو کنوانسیون ۱۹۵۱ در امور پناهجویان برای جلوگیری از سرازیر شدن سیل مهاجرین به این کشورها تلاش کردهاند از طریق دولت پاکستان حمایتهای محلی را برای این گروه بزرگ اجتماعی فراهم سازد. اما جنگ اوکراین این روند را کمرنگ ساخته است.
در این روزها که جنگ در غزه بالا گرفته و توجه جامعه جهانی به خاورمیانه کشانیده شده و پاکستان دوباره این دکمه فشار را استفاده کرده است.
شاید این، آخرین باری نباشد که پاکستان با چنین رویکردی تلاش میکند مردم فقیر و بیچارهای را که سالهای زیاد عمر خود را بهعنوان نیروی کار در این کشور سپری کردند به چنین سرنوشتی بکشاند.
از سوی دیگر، طالبان که وابستگیهای زیادی به پاکستان دارد، در برابر این تصامیم دست به اقدام عملی نمیزند. واقعیت تلخ این است که فقیرترین انسانهای روی زمین در این چهل سال جنگ و نابسامانی برای چندین بار از خانههای خود بیجا میشوند و به سوی سرنوشت نافرجام سرگردان هستند. این است واقعیت تلخ سرزمین و مردمانی که نه صاحب دولتاند و نه رهبران سیاسی مدبری دارند.
رئیسالوزرای طالبان از حکومت پاکستان خواست مشکلات خود با این گروه را از راه گفتوگو حل کند و زور خود را به مهاجران نشان ندهد. ملا حسن آخند روز جمعه، ۱۲ عقرب به اخراج دستهجمعی مهاجران افغان از پاکستان واکنش نشان داد و از حکومت پاکستان خواست از اعمال فشار بر مهاجران دست بردارد.
در ویدیویی که گروه طالبان در شبکه اجتماعی اکس نشر کرده، رئیسالوزرای این گروه بیانیه شدیدالحنی علیه تصمیم جدید حکومت پاکستان میخواند.
ملا حسن آخند در این ویدیو از مقامهای پاکستان میپرسد: چه کسی به شما حق داده است وارد خانه مهاجران شوید، آنان را بیعزت کنید و از جیب آنها پولشان را بگیرید؟
او در این سخنرانی میپرسد: «تو کیستی که اموال و داراییهای [مهاجران] را ضبط میکنی».
به گفته رئیس کابینه طالبان اگر مقامهای پاکستان با حکومت این گروه مشکل دارند باید مشکلات خود را از راه تفاهم و گفتوگو حل کنند. او در سخنرانی خود با تاکید مقامهای پاکستان را به گفتوگو برای حل مشکلات دعوت کرد.
این مقام ارشد طالبان میگوید اگر ادعای حکومت پاکستان این است که «مهاجران غیرقانونی» را اخراج میکند، پس ویرانی خانه آنها، بیعزت کردن آنها و ضبط اموالشان در کدام قانون جا دارد.
او میگوید: اکنون جان، مال و عزت هیچ مهاجری در امان نیست.
ملا حسن آخند به مقامهای پاکستان هشدار داد که به فکر آینده خود باشند و به این فکر کنند که با چنین رفتاری «ما چگونه در کنار هم زندگی خواهیم کرد».
رئیسالوزرای طالبان که کمتر در برابر رسانهها ظاهر میشود و معمولاً در مورد رویدادهای سیاسی موضعگیری علنی نمیکند، در این بیانیه به ادعای حکومت اسلامآباد درباره دست داشتن افغانها در ناامنیهای اخیر پاکستان نیز پاسخ داده است.
ملا حسن آخند با رد این ادعا میگوید افغانها در ۴۵ سال گذشته بدون ایجاد هیچ مشکل امنیتی در پاکستان زندگی کردهاند.
با به پایان رسیدن ضربالاجل حکومت موقت پاکستان در اول نوامبر، این کشور فشارهای بیپیشینهای را علیه جمعیت مهاجران افغان در این کشور اعمال کردهاست.
در روزهای گذشته گزارشهای متعددی از بدرفتاری، بازداشت و اخراج اجباری مهاجران افغان در رسانهها منتشر شده است.
مقامهای پاکستانی میگویند تنها در روز پنجشنبه ۱۹ هزار و ۷۴۴ افغان از مرز تورخم به افغانستان بازگشتهاند. این آمار در یک ماه گذشته به ۱۴۷ هزار و ۹۴۴ نفر میرسد.