سردار احمد شکیب، کاردار طالبان در اسلامآباد خواهان تشکیل کمیتهای مشترک با پاکستان برای رسیدگی به مشکلات مهاجران افغان شد. آقای شکیب این پیشنهاد را در دیدار با امیر مقام، وزیر مناطق مرزی پاکستان مطرح کرد.
براساس خبرنامه سفارت افغانستان در پاکستان که روز جمعه ۲۲ سرطان منتشر شد، سردار احمد شکیب بر ضرورت و اهمیت هماهنگی میان طالبان، پاکستان و کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل و نهادهای مرتبط با مهاجرین تاکید کرد.
کاردار طالبان در این دیدار گفت این گروه، خواهان بازگشت داوطلبانه مهاجرین به افغانستان است. سردار احمد شکیب همچنین گفته مسائل امنیتی و روابط سیاسی نباید به مهاجران افغان ربط داده شود.
پاکستان در ماههای گذشته شمار زیادی از افغانها را از این کشور اخراج و به افغانستان بازگردانده است.
دولت پاکستان مرحله نخست اخراج افغانهای بدون مدرک را به گونه رسمی در پاییز پارسال آغاز کرد. براساس آمارهای رسمی ۵۴۱ هزار مهاجر افغان در این مرحله از پاکستان اخراج شدند.
براساس بیانیههای رسمی مقامات طالبان در مرحله دوم روند اخراج پناهجویان افغان قرار است ۸۰۰ هزار مهاجر بدون مدرک به افغانستان بازگردانده شوند.
وزارت مهاجرین و عودتکنندگان طالبان اعلام کرد که ۹ هزار و ۷۳۰ مهاجر افغان در چهار روز از ایران و پاکستان به افغانستان بازگردانده شدند. این وزارت میافزاید یک هزار و ۳۵۳ نفر از پاکستان و هشت هزار و ۳۷۷ مهاجر از ایران به افغانستان بازگشتهاند.
به گفته طالبان این جمعیت از ۱۹ تا ۲۲ سرطان از ایران و پاکستان اخراج شدهاند.
وزارت مهاجرین و عودتکنندگان طالبان میگوید مهاجران بازگردانده شده از پاکستان شامل ۶۸۴ خانواده میشوند که در میان آنها کودکان و زنان نیز شاملاند.
این وزارت اضافه کرده است که مهاجران افغان از گذرگاههای پل ابریشم ولایت نیمروز، اسلامقلعه ولایت هرات، سپین بولدک ولایت قندهار و تورخم وارد افغانستان شدهاند.
محمد محقق، رهبر حزب وحدت مردم افغانستان میگوید طالبان «در برخورد با شیعیان دستکمی از برادران داعشیشان ندارند». آقای محقق با اشاره به قتل یک جوان شیعه در هرات، میگوید طالبان تلاش میکند جلو انتشار هر نوع معلومات درباره او را بگیرد.
منابع معتبر از هرات به افغانستان اینترنشنال تایید کردند که افراد طالبان پنجشنبه ۲۱ سرطان یک جوان اهل تشیع را در شهرک جبرئیل این ولایت به قتل رساندهاند.
این جوان در بحبوحه تنشها میان طالبان و شیعیان افغانستان بر سر آیینهای عاشورایی کشته شده است.
یک منبع آگاه به افغانستان اینترنشنال گفت حبیب کمتر از ۲۵ سال داشت و باشنده اصلی سیدآباد جبرئیل بود.
به گفته مردم محل طالبان بعدا به محل قتل این جوان رفتند و ویدیوهای دوربینهای مداربسته را از ساختمانهای محل حذف کردند.
محمد محقق، ویدیویی از ولایت هرات را در صفحه فیسبوک خود منتشر کرده که در آن خشونت طالبان با عزاداران عاشورا دیده میشود.
به گفته آقای محقق، در ولایت هرات فشار بر شیعیان در «روزهای محرم» به طور قابل توجهی افزایش یافته است.
رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان میگوید طالبان گذشته از اینکه شیعیان را از ساختار سیاسی و اداری حذف کرده، رسمیت مذهب جعفری را انکار کرده است.
او همچنین از ممنوعیت تدریس معارف شیعه در مکاتب و دانشگاهها انتقاد کرده و آنرا «اقدامات خطرناک علیه شیعیان» خوانده است.
آقای محقق میگوید این رفتار طالبان «تفرقهافکنی آشکار بین شیعه وسنی» است.
با فرا رسیدن «ماه محرم» و روزهای عاشورا، طالبان در شهرهای مختلف به شمول کابل و هرات کارزار گستردهای را برای حذف نمادهای مذهبی شیعیان مثل پرچمهای عزاداری به راه انداخته است. طالبان در روزهای گذشته پرچمهای عاشورا را از شهرک جبرئیل و دیگر مناطق شیعهنشین هرات پایین کشیدند.
احمدالله متقی، رئیس اطلاعات و فرهنگ طالبان در هرات هم مراسم عاشورا را «بدعت» خوانده و تاکید کرده که جلو «بدعتهای سیاسی و خارجی» باید گرفته شود.
به دنبال آن کاروانهای اعتراضی شیعیان در هرات با حمل پرچمهای عاشورا و شعار «لبیک یا حسین» در نواحی دوازدهم، نهم و سیزدهم این شهر گشتزنی کردند.
مردم محل به افغانستان اینترنشنال گفتند که معترضان در هرات نیمهشب پنجشنبه بیستویکم سرطان با این حرکت اعتراضی «انزجار» خود را نسبت به سخنان این مقام طالبان ابراز کردند.
منابع معتبر از هرات تایید کردند که افراد طالبان پنجشنبه ۲۱ سرطان یک جوان اهل تشیع را در شهرک جبرئیل این ولایت به قتل رساندهاند. این جوان در بحبوحه تنشها میان طالبان و شیعیان افغانستان بر سر آیینهای عاشورایی کشته شده است.
منابع محلی میگویند مرد جوان کشته شده از سوی طالبان «حبیب» نام داشت و یک روز پیش از این رویداد نیز، در اعتراض به محدودیتهایی که طالبان به عزاداران در هرات وضع کردهاند با افراد طالبان درگیر شده بود.
یک منبع آگاه به افغانستان اینترنشنال گفت حبیب کمتر از ۲۵ سال داشت و باشنده اصلی سیدآباد جبرئیل بود.
به گفته این منبع او دو بار برای جلوگیری از ممانعت طالبان از عزاداری به «پوسته سیاه» که در میان خانه او و شهر قرار دارد، مراجعه کرد و گفتوگوی او با طالبان به مشاجره انجامید.
تاکنون طالبان به طور رسمی درباره این رویداد ابراز نظر نکرده است.
به گفته مردم محل طالبان بعدا به محل قتل این جوان رفتند و ویدیوهای دوربینهای مداربسته را از ساختمانهای محل حذف کردند.
در روزهای گذشته تنشها میان شیعیان افغانستان در کابل و هرات با طالبان بر سر آیینهای عاشورایی اوج گرفته است.
طالبان در یک هفته گذشته چندین بار به شهرک جبرئیل هجوم برده و پرچمها و نمادهای عاشورا را پاره کردند و از سر خانهها و دوکانها پایین کشیدند.
ویدیوهایی از کابل نیز به افغانستان اینترنشنال رسیده که نشان میدهد طالبان در محلات شیعهنشین نمادهای عاشورایی را پایین میکشند. پیش از این ممنوعیتهای طالبان در برابر مراسم عاشورا، خشم مردم چنداول کابل را نیز برانگیخته بود.
پیش از این احمد الله متقی، رئیس اطلاعات و فرهنگ طالبان در هرات مراسم عزاداری را «بدعت سیاسی و خارجی» خواند و تاکید کرد که باید جلو آن گرفته شود.
به گفته منابع محلی طالبان در روزهای گذشته نیز هفت نفر از معترضان به ممانعت از برگزاری مراسم عزاداری را در شهرک جبرئیل بازداشت کردند. تاکنون اطلاعات جدیدی از سرنوشت این بازداشتشدگان در دست نیست.
ویکتور واسیلیف، نماینده روسیه در سازمان پیمان امنیت جمعی، افغانستان را یکی از چالشهای اصلی این سازمان خواند. آقای واسیلیف گفت گروههای قابل توجهی از تروریستها با نام و ترکیبات مذهبی متفاوت در افغانستان حضور دارند.
این مقام روس در مصاحبه با ریانووستی، خبرگزاری دولتی روسیه گفت: برخی از این گروهها تصادفی ظاهر نشدند، بلکه از خاورمیانه، بهویژه از منطقه مرزی بین سوریه و ترکیه، مجبور به خروج شدهاند.
او میگوید «اینها افرادی هستند که تحت آموزشهای رزمی قرار گرفتهاند و بودجه دارند.»
به گفته ویکتور واسیلیف گروههای تروریستی در افغانستان، نام و ترکیب مذهبی متفاوتی دارند.
ویکتور واسیلیف در عین حال خبر داد که همه کشورهای عضو سازمان پیمان امنیت جمعی از برنامه تقویت مرزهای تاجیکستان و افغانستان حمایت میکنند.
روسیه، بلاروس، ارمنستان، قزاقستان، قرغیزستان و تاجیکستان اعضای سازمان پیمان امنیت جمعیاند.
نماینده روسیه در سازمان پیمان امنیت جمعی گفت هر کشور بسته به نیازها و تواناییهای خود تصمیم خواهد گرفت که چگونه میتواند به متخصصان، بهبود تجهیزات و آموزش نیروها کمک کند.
آقای واسیلیف در عین حال گفتوگو با طالبان را یک نیاز دانست اما تلویحا گفت که در حال حاضر امکان این مذاکرات وجود ندارد. به گفته وی، گفتوگو با طالبان در چارچوب سازمان پیمان امنیت جمعی ، نیازمند حل مسائل حقوقی است.
او در عین حال تایید کرد که برخی از کشورهای عضو سازمان پیمان امنیت جمعی، کانالهای خود را برای تعامل با طالبان دارند.
روسیه همانند دیگر کشورها طالبان را به رسمیت نمیشناسد و به رغم اظهارات مقامهای این کشور از تهدیدات فزاینده از افغانستان، روابط دیپلوماتیک با طالبان دارد. طالبان تاکنون در فهرست گروههای تروریستی روسیه است. با این حال، مقامهای رسمی این کشور اخیرا گفتهاند که حذف طالبان از این فهرست در دست بررسی است.
کشته شدن گیلهمن وزیر، شاعر و عضو جنبش تحفظ پشتونها در اسلامآباد، واکنشهای زیادی را در میان کاربران شبکههای اجتماعی افغانستان برانگیخت. جمع کثیری از فعالان اجتماعی و سیاستمداران افغانستان، عمدتا از قوم پشتون، غم و اندوهشان را ابراز کردند.
اما این تمام داستان نبود. عدهای از سکوت کسانیکه واکنش نداشتند گلایه کردند و «خاموشان» را به باد انتقاد گرفتند. جمعی دیگر اما سیاستمدارانی را که فورا واکنش نشان دادند، زیر سوال بردند که چرا واکنشهایشان «گزینشی» است. نوع واکنشها و بگو مگو هایی که در رسانههای اجتماعی راه افتاد، بیسابقه نیست و بار دیگر یک مسئله مهم اجتماعی در جامعه افغانستان را به مرکز توجه قرار داد: بحران همدلی.
برخی از کاربران رسانههای اجتماعی این پرسش را مطرح کردند که گیلهمن وزیر «مطالبات عدالتخواهانه داشت»، چرا در پی کشته شدن او عمدتا «غیر پشتونها» همدلی نکردند.
در همین حال، عمدتا غیر پشتونها استدلال میکنند که گیلهمن وزیر پاکستانی بود و ربطی به مردم افغانستان نداشت. آنها میگویند توقعشان از پشتونها برای همدلی در مسایلی چون «نسلکشی» هزارهها و «فاجعه» در پنجشیر بر حسب «وطنداری» است و با کشته شدن گیلهمن وزیر تفاوت دارد.
آنها همچنین استدلال کردند که در مواردی با آنها همدلی نشده و عدم موضعگیریشان در مرگ گیلهمن وزیر توجیه دارد. مثلا برخیها نوشتند که در سه سال گذشته، طالبان در بخشهایی افغانستان از جمله پنجشیر و اندرابها «فاجعه» خلق کردند اما واکنشهای جمعی در پی نداشت و ساکنان این مناطق تنها ماندند.
نوعیت واکنشها پدیدهای آشنا در فضای عمومی افغانستان است. در یک دستهبندی کلی، هر گروه قومی در افغانستان فکر میکند درد و رنجشان از سوی دیگر اقوام کشور به خوبی درک نمیشود. هر طرف فکر میکند که «دیگران» بیانصافی میکنند.
فارغ از اینکه در چه مواردی، کیها بر حق بوده و کیها بیانصافی کرده، یک واقعیت تلخ جامعه افغانستان انکارناپذیر است: اینکه ما با یک بحران شدید همدلی روبرو هستیم. گروههای مختلف قومی در افغانستان قصهها، رنجها و روایتهای جداگانه خود را دارند و شناخت عمیق و معنادار از همدیگر ندارند.
همدلی و شناخت
همدلی، مخصوصا همدلی جمعی، در پی ارتباط و شناخت شکل میگیرد. وقتی که افراد جامعه با همدیگر ارتباط دارند، از درد و رنج و قصه و خوب و بد همدیگر باخبرند و در سطوح مختلف فردی و جمعی از غم و اندوه همدیگر باخبرند؛ همدلی شکل میگیرد. همدیگر را درک میکنند. درک همدیگر، به این معنا نیست که جمعی از آدمها رفتار، افکار و شیوه زندگی خود را مطابق میل و خواست جمعی دیگر عیار کنند تا از حال آنها باخبر شوند. بلکه لازم است همدیگر را در همانجا و همانگونه که هستند به رسمیت بشناسند. لازم است با همدیگر گفتوگو کنند. البته سخن گفتن با همدیگر و برای همدیگر به صورت عموم، با «گفتوگو» تفاوت دارد و لزوما به همدلی نمیانجامد.
در افغانستان شرایط و زمینه گفتوگو میان اقوام مختلف فراهم نبوده است و شناخت معنادار از همدیگر به وجود نیامده است. فرصتهایی بوده است که اقوام افغانستان باهم سخن گفتهاند اما بیشتر این سخن گفتنها شبیه بیانیههایی بودهاند که به همدیگر داده شدهاند. آفت بیانیه دادن این است که منجر به همدلی نمیشود چون ارتباط معنادار انسانی شکل نمیگیرد و گاهی حتی فاصلهها را بیشتر میکند.
در جوامعی که همدلی به عنوان یک سرمایه اجتماعی ریشه دارد، آدمها باهم گفتوگو میکنند، همدیگر را درک میکنند؛ سخن همدیگر را میفهمند. در گفتوگو، نه تنها معنای سخن طرف فهمیده میشود بلکه خاستگاه سخن نیز درک میشود و همدلی و همذاتپنداری جان میگیرد. آنگاه زیاد مهم نیست گوینده سخن از کدام گروه قومی است؛ مهم نیست فاجعه در کجا اتفاق افتاده و قربانی از کدام ولایت است و با چه زبانی صحبت میکند. نفس فاجعه مهم است و درک میشود. اما وقتی آدمها برای همدیگر بیانیه میدهند، جهان مشترک شکل نمیگیرد؛ بهدوری و تنهایی میانجامد. در چنین وضعیتی، حاشیه مهمتر از متن میشود. ذهن آدمها اتفاقها را قومی و خودی و غیرخودی درک میکنند.
بحران اعتماد اجتماعی
یک ریشه اصلی همدلی و درک همدیگر، اعتماد اجتماعی است. افغانستان سالهاست که با بحران عمیق اعتماد اجتماعی دستوپنجه نرم میکند. اعتماد اجتماعی اساسا یک پدیده مدرن در جوامع انسانی است که افغانستان هنوز به آن نرسیده است.
اعتماد اجتماعی، برقراری ارتباط با «غریبه»هاست. انسانها به مرور زمان یاد گرفتند که به افرادی غیر از خانواده، قوم و خویشاوندان خود اعتماد کنند وبا آنها رابطه برقرار کنند. در جوامعی که تعامل با همدیگر با زور، تهدید، اعمال خشونت و نگاه بالا به پایین همراه است، اعتماد اجتماعی شکل نمیگیرد.
در چنین وضعیتی، افراد جامعه تمایل دارند تنها به افراد نزدیک خود مثل اعضای خانواده و قوم و خویش خود اعتماد کنند و از اعتماد به غریبهها و کسانی که آشنایی قبلی ندارند، پرهیز میکنند. در جوامعی که خشونت و تهدید و زورگویی در تعاملات اجتماعی تعیینکننده نیست، افراد جامعه از اعتماد به گروههای قومی دیگر، هراس ندارند و آنها را تهدیدی برای خود نمیبینند.
اما در افغانستان، به دلایل مختلف تاریخی، ساختاری و فرهنگی و اجتماعی، دامنه ارتباط افراد از محدودیت خانواده، قوم، خویشاوندان و کسانی که آنها را قبلا میشناسند، به صورت معنادار عبور نکرده است.
وقتی شرایط و موقعیت آدمها مجال میدهد به کسانی اعتماد کنند که با هم بزرگ نشده، روابط خانوادگی و آشنایی قبلی نداشته اعتماد میکنند، شناخت شکل میگیرد و به همدلی میانجامد. در افغانستان، جنگ، اعمال خشونت و فرهنگ تهدید و زورگویی مانع شکلگیری اعتماد اجتماعی بوده و در نهایت فضای همدلی شده است.
روی کار آمدن طالبان این وضعیت را بدتر کرده است. چون طالبان تفاوتهای فرهنگی مردم افغانستان را به رسمیت نمیشناسد. افغانستان جامعه متکثر دارد و طالبان میخواهند این تنوع ذهن و خاطر و روان مردم را محو کنند. میخواهند تعلقات و گذشته فردی و خویشاوندی دیگران را طبق میل و خواست خود مهندسی کنند وفقط چیزی را نگهدارند که قابل قبول آنهاست. آنها کشوری میخواهند که در آن همه مثل آنها فکر کنند، مثل آنها تعلق خاطر داشته باشند و فقط جهانی را به رسمیت بشناسند، که در گذشته و روان و کانتکست ذهنی و فرهنگی آنها وجود دارد. این رویکرد، بحران همدلی را عمیقتر میکند.