پس از این جنگ، روابط امریکا با پاکستان گسترش یافت و شماری از کشورهایی که پیشتر باور چندانی به توان دفاعی پاکستان نداشتند، اعتماد بیشتری نشان داده و به امضای پیمانهای امنیتی و دفاعی با این کشور روی آوردند. در این میان، مهمترین تحول، افزایش توجه به جنگندهها و تسلیحات نظامی پاکستان است؛ به گونهای که بازار جنگافزار و هواپیماهای نظامی این کشور به طور چشمگیری گرم شده است.
جنگنده جیاف-۱۷ تاندر، ساخت مشترک پاکستان و چین، به یکی از جذابترین گزینههای بازار تسلیحات تبدیل شده است. این جنگنده سبک چندمنظوره با قیمت حدود ۲۵ تا ۳۰ میلیون دالر، عملکرد نسبتا قابل قبول در میدان نبرد و عدم وابستگی شدید به محدودیتهای سیاسی غرب، اکنون مشتریان جدیدی از افریقا تا خاورمیانه و آسیای جنوبی را به خود جلب کرده است.
علاوه بر امضای پیمانهای دفاعی و امنیتی، شماری از کشورها در افریقا، خاورمیانه و جنوب آسیا یا قراردادهایی برای خرید جنگافزار از پاکستان امضا کردهاند یا در آستانه نهاییکردن چنین توافقهایی قرار دارند. از سودان و لیبیا گرفته تا عربستان سعودی، بنگلادش و جمهوری آذربایجان، کشورهایی هستند که در ماههای اخیر در ارتباط با مذاکرات تسلیحاتی با اسلاماباد مطرح شدهاند.
این تحولات در حالی رخ میدهد که پاکستان تا حدود یک سال پیش با بحران شدید اقتصادی و کاهش بیسابقه ذخایر ارزی روبهرو بود و برای جلوگیری از ورشکستگی به کمک صندوق بینالمللی پول متوسل شد.
خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، هفته پیش گفت که موفقیت صنعت دفاعی این کشور میتواند چشمانداز اقتصادی پاکستان را دگرگون کند. او در گفتوگو با شبکه جیونیوز تاکید کرد: «هواپیماهای ما در میدان نبرد امتحان خود را پس دادهاند و حجم سفارشها بهقدری افزایش یافته که ممکن است پاکستان ظرف شش ماه آینده نیازی به وام صندوق بینالمللی پول نداشته باشد.»
قراردادهای میلیاردی از سودان تا لیبیا
منابع آگاه به رویترز گفتهاند که اسلامآباد در آستانه نهاییکردن توافقی به ارزش حدود ۱.۵ میلیارد دالر با سودان است؛ توافقی که شامل فروش ۱۰ فروند هواپیمای تهاجمی سبک «کاراکورام-۸»، بیش از ۲۰۰ پهپاد شناسایی و تهاجمی و سامانههای پدافند هوایی میشود. در صورت نهاییشدن، این قرارداد میتواند نقش مهمی در تقویت توان هوایی ارتش سودان در نبرد با نیروهای شبهنظامی ایفا کند.
پیشتر منابع گفته بودند عربستان سعودی در حال مذاکره با اسلامآباد برای خرید جنگندههای جیاف-۱۷ است؛ جنگندهای که بهطور مشترک توسط پاکستان و چین تولید میشود. به گفته این منابع، بخشی از این معامله میتواند در قالب بازپرداخت وامهای پیشین عربستان به پاکستان انجام شود.
این گفتوگوها پس از آن انجام میشود که عربستان سعودی و پاکستان سال گذشته پیمان امنیتی-دفاعی را امضا کردند که براساس آن، هرگونه حمله خارجی به یکی از دو کشور، حمله به کشور دیگر تلقی میشود. تازهترین گزارشها حاکی است که ترکیه نیز علاقهمند است به این توافق مشترک عربستان سعودی و پاکستان بپیوندد. ترکیه روابط استراتژیک و نزدیکی با پاکستان دارد.
همچنین ماه گذشته، مقامهای پاکستانی از امضای قراردادی بیش از چهار میلیارد دالر با «ارتش ملی لیبیا» خبر دادند؛ قراردادی که شامل فروش جنگندههای جیاف-۱۷ و هواپیماهای آموزشی است و یکی از بزرگترین معاملات تسلیحاتی تاریخ پاکستان به شمار میرود.
گفتوگوهای مشابهی نیز با بنگلادش در جریان است. داکا سرگرم مذاکره برای خرید جیاف-۱۷ و سوپر مشاق است. روابط اسلامآباد و داکا پس از سرنگونی حکومت شیخ حسینه بهطور چشمگیری افزایش یافته است. بنگلادش میکوشد با خرید تسلیحات و جنگنده از پاکستان، نیروی هوایی خود را تقویت کند.
میانمار نخستین خریدار خارجی جیاف-۱۷ بود و در سال ۲۰۱۵ سفارش ۱۶ فروند از این جنگنده را ثبت کرد. نیجریه نیز در سال ۲۰۲۱ سه فروند از این هواپیما را وارد ناوگان خود کرد.
جمهوری آذربایجان پیشتر در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ قراردادی بزرگ (حدود ۱.۵ تا ۴.۶ میلیارد دالر برای ۱۶ تا ۴۰ فروند) امضا کرده و تعدادی از این جنگندهها در رژه نظامی نومبر ۲۰۲۵ به نمایش گذاشته شدند.
کشورهایی مانند عراق و سریلانکا نیز در سالهای گذشته گزینه خرید جیاف-۱۷ را بررسی کردهاند، هرچند همه این مذاکرات به قرارداد نهایی منجر نشده است.
چرا جنگندههای پاکستانی؟
برای دههها، بازار جنگندههای نظامی در اختیار تولیدکنندگان غربی و روسی بوده است؛ از رافال و میراژ فرانسه گرفته تا سوخوهای روسی. اما به گفته تحلیلگران، ترکیب «قیمت پایینتر»، «شرایط سیاسی سادهتر» و «سابقه عملیاتی» باعث شده جنگندههای پاکستانی، بهویژه جیاف-۱۷، به گزینهای جذاب برای کشورهای دارای بودجه محدود تبدیل شوند.
جنگنده جیاف-۱۷ تاندر یک جنگنده سبک، چندمنظوره و مناسب همه شرایط آبوهوایی است که بهطور مشترک توسط مجتمع هوانوردی پاکستان و شرکت هواپیماسازی چنگدو چین توسعه یافته است. این هواپیما نخستین بار در سال ۲۰۰۷ معرفی شد و پیشرفتهترین نسخه ان، «بلاک ۳»، از سال ۲۰۲۰ عملیاتی شده است.
به گفته مقامهای پاکستانی، بیش از ۱۵۰ فروند از این جنگنده در نیروی هوایی پاکستان در خدمت هستند. نسخه بلاک ۳ دارای رادار، سامانههای پیشرفته جنگ الکترونیک و قابلیت شلیک موشکهای فراتر از برد دید است و در رده جنگندههای موسوم به «نسل ۴.۵» قرار میگیرد.
هزینه هر فروند جیاف-۱۷ بین ۲۵ تا ۳۰ میلیون دالر برآورد میشود؛ رقمی که در مقایسه با جنگندههایی مانند رافال فرانسه بسیار پایینتر است. هر فروند رافال فرانسوی حدود ۹۰ میلیون دالر قیمت دارد.
به گفته یکی از تحلیلگران امنیتی در اسلامآباد، «جذابیت جیاف-۱۷ نه در پرزرقوبرقبودن، بلکه در بسته کلی ان است؛ قیمت پایینتر، نگهداری سادهتر و محدودیتهای سیاسی کمتر در مقایسه با تولیدکنندگان غربی.»
«عدو گر سبب خیر شود»
تحلیلگران میگویند درگیری هوایی چهار روزه هند و پاکستان در ماه می ۲۰۲۵ نقش مهمی در جلب توجه بازار جهانی به توانمندیهای نیروی هوایی پاکستان داشته است. اسلامآباد اعلام کرد در این درگیری چندین جنگنده هندی را سرنگون کرده است؛ از جمله سه فروند رافال فرانسوی را. مقامات هندی ابتدا این ادعاها را رد کردند و سپس بهطور محدود آن را تایید کردند، بدون آنکه جزئیات بیشتری ارائه دهند. در پی این گزارشها و تبلیغات گسترده رسانهای، ارزش رافال فرانسوی در بازار جهانی کاهش یافت.
عادل سلطان، نظامی پیشین پاکستانی به الجزیره گفت: «نیروی هوایی پاکستان در برابر سامانههای بسیار گرانقیمت غربی و روسی عملکرد قابل توجهی از خود نشان داد و همین مساله این هواپیماها را به گزینهای جذاب برای برخی کشورها تبدیل کرده است.»
با وجود موج ابراز علاقه، ناظران هشدار میدهند که مسیر خرید جنگنده معمولا طولانی است و از مذاکرات اولیه تا تحویل نهایی ممکن است سالها زمان ببرد. با این حال، به گفته تحلیلگران، پاکستان تلاش میکند از فرصت ایجادشده پس از درگیری با هند استفاده کند و خود را بهعنوان یک «قدرت میانه در حال ظهور» در بازار جهانی تسلیحات معرفی کند.
صنعت دفاعی پاکستان، بهویژه جنگنده جیاف-۱۷، اکنون به یکی از موتورهای بالقوه رشد اقتصادی این کشور تبدیل شده است. تحلیلگران معتقدند اگر این روند ادامه یابد، میتواند به کاهش وابستگی پاکستان به کمکهای خارجی کمک کند.
با این حال، صف خریداران از افریقا تا خاورمیانه و قفقاز نشان میدهد که اسلامآباد پس از سالها بحران، اکنون در حال تبدیلشدن به یک صادرکننده تسلیحات در سطح منطقهای است.
