چین در تیررس القاعده قرار گرفته است

این اقدام نتیجه حرکت تدریجی این کشور به سوی بهبود روابط سیاسی و گسترش مناسبات اقتصادی با طالبان است.اما، در این مقطع، جمهوری اسلامی با به رسمیت شناسی طالبان، در پی چیست؟ آیا به رسمیت شناسی ایران کمکی به خروج طالبان از انزوای جهانی خواهد کرد؟

جمهوری اسلامی ایران با بحران‌های عمیق داخلی و فشارهای فزاینده منطقه‌ای و بین‌المللی دست‌وپنجه نرم می‌کند، سایه درگیری نظامی با اسرائیل و ایالات متحده بیش از هر زمان دیگری برسر آن سنگینی می‌کند. به همین علت، هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه در مصاحبه‌ای گفته است که جمهوری اسلامی در این روزها برای حفظ بقای خود تلاش دارد.

در چنین شرایطی، تهران روی روابط خود با طالبان حساب ویژه‌ای باز کرده است تا جایی که طی ماه‌های اخیر، گسترش روابط با اداره طالبان به طور مکرر از دهان مقامات بلندپایه ایرانی به گوش می‌رسد.

• 

  ایران می‌گوید به‌ زودی اداره طالبان را به‌ رسمیت می‌شناسد

برادران روزهای بد

امارت اسلامی طالبان تنها رژیمی در منطقه است که از نظر ساختار سیاسی و ایدئولوژیک، بیشترین شباهت را به جمهوری اسلامی ایران دارد. هر دو نظام اقتدارگرا، تحت هدایت رهبری واحد با قدرت مطلق و مدعی مشروعیت الهی هستند و مواضع تند ضدامریکایی دارند.

البته، طالبان کوشیده است که از موضع‌گیری تند علیه امریکا، آن طور که از تریبون‌های جمهوری اسلامی شنیده می‌شود، پرهیز کند، اما در این تردیدی نیست که طالبان یک رژیم عمیقاً متنفر از غرب است.

ولی مهمتر از هر چیزی، فشار سنگین بین‌المللی و انزوای دیپلوماتیک، این دو رژیم را به برادران روزهای تلخ و سخت کنونی تبدیل کرده که از سر ناچاری به یکدیگر پناه برده‌اند. از نگاه تهران، طالبان نه‌تنها یک همسایه، بلکه یک عقبه استراتژیک در منطقه‌ای است که اسرائیل و امریکا آن را از دست جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی آن بیرون کرده‌اند.

برای جمهوری اسلامی، حاکمیت رژیمی مشابه آن در افغانستان یک مزیت امنیتی و جیوپولیتیک است.

گفتمان امریکاستیزی در منطقه تضعیف شده، زیرا بهای سنگینی برای کشورهایی چون ایران داشته است. اما، جمهوری اسلامی احساس می‌کند که طالبان هنوز به این گفتمان از نظر دینی و سیاسی اعتقاد دارد. در حالیکه اسرائیل «محور مقاومت شیعی» را درهم شکسته است، تهران در همسایگی خود یک محور طبیعی ضدامریکایی را مشاهد می‌کند؛ گویا ستاره‌ای کم‌سو در آسمان تاریک شکست‌های جمهوری اسلامی چشمک می‌زند.

نمونه بارز آن، اظهارات اخیر نورالله نوری، وزیر سرحدات طالبان، علیه سیاست‌های جهانی امریکا و زیر سوال بردن حضور این کشور در افغانستان بود. بلافاصله پس از این مواضع، معاون وزارت خارجه ایران با وی تماس تلفنی برقرار کرد؛ اقدامی که نشان می‌دهد تهران با دقت رفتار و گفتار طالبان را رصد می‌کند.

جمهوری اسلامی ایران در یکی از منزوی‌ترین دوره‌های ۴۷ سال گذشته خود قرار دارد. نفوذ امریکا، دشمن خونین جمهوری اسلامی، در کشورهای منطقه، از آذربایجان و عراق تا امارات، عربستان، قطر و پاکستان گسترده است.

در چنین شرایطی، تهران به یک متحد منطقه‌ای نیاز دارد که خارج از دایره حضور نظامی مستقیم امریکا باشد. افغانستانِ تحت حاکمیت طالبان از معدود کشورهایی است که امریکا در آن حضور نظامی و فیزیکی ندارد.

ایران می‌کوشد با به‌رسمیت‌شناسی طالبان نشان دهد که همچنان بازیگری فعال در معادلات منطقه‌ای است.

هم‌زمان، جمهوری اسلامی روی روابط اقتصادی با طالبان در افغانستان حساب می‌کند. به ویژه پس از برهم‌خوردن روابط طالبان با پاکستان، جمهوری اسلامی شریک اول اقتصادی طالبان در منطقه شده است.

لطیف نظری، معین وزارت اقتصاد طالبان، روز چهارشنبه در مقاله‌ای نوشت که به‌رسمیت‌شناسی ایران، «از این نظر برای هردو کشور مهم است که یکی از راهبردهای مهم دشمنان دو ملت ایجاد محدودیت یا به نوعی حذف افغانستان و ایران از تجارت و کریدورهای منطقه است.»

به‌رسمیت‌شناسی بی‌اثر

معین وزارت اقتصاد طالبان مدعی است که به رسمیت شناسی ایران باعث تقویت همکاری و رشد اقتصادی و تقویت کریدورهای تجاری دو کشور می‌گردد.

ایران در حال حاضر نیز بیشترین روابط تجاری و اقتصادی را با طالبان دارد. مخصوصا این‌که طالبان روابط با همسایه جنوبی شرقی را برهم زد و اکنون وابستگی کاملی به ایران شکل گرفته است. بازار افغانستان نیازمند کالای ایرانی است. بنابراین، مسئله به‌رسمیت شناسی تاثیری بر روابط تجاری دو طرف نخواهد داشت. همان طور که سفیر ایران نیز گفت، آنان تمام گام‌هایی را که یک دولت قانونی بر می‌دارد، در قبال اداره طالبان برداشته‌اند.

به‌رسمیت‌شناسی طالبان از سوی ایران تاثیر قابل توجهی بر کاهش انزوای جهانی این گروه نخواهد داشت. جمهوری اسلامی خود کشوری تحت تحریم‌های گسترده و در انزوای بین‌المللی است. حتی روابط اقتصادی رو به گسترش ایران و طالبان نیز از آسیب تحریم‌ها در امان نمانده است. لغو معافیت بندر چابهار از تحریم‌های امریکا، پیامدهای منفی مستقیمی بر روابط اقتصادی طالبان با ایران و هند داشته است.

همان‌گونه که به‌رسمیت‌شناسی طالبان از سوی روسیه نتوانست جایگاه بین‌المللی این گروه را بهبود بخشد، اقدام مشابه ایران نیز کمکی به مشروعیت جهانی طالبان نخواهد کرد. به همین دلیل، مقامات طالبان در کابل استقبال چندانی از به‌رسمیت‌شناسی روسیه نکردند، زیرا همچنان باور دارند که کلید مشروعیت آنان در دست واشنگتن است.

ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی طالبان، بارها تصریح کرده است که مشروعیت بین‌المللی اداره طالبان وابسته به تصمیم امریکا است. به گفته او، کشورها ابتدا به موضع واشنگتن نگاه می‌کنند و سپس تصمیم می‌گیرند. وی همچنین سازمان ملل متحد را نهادی تحت تاثیر امریکا دانسته که از واگذاری نمایندگی افغانستان به طالبان خودداری می‌کند.

در عین حال، به‌رسمیت‌شناسی طالبان از سوی ایران می‌تواند حساسیت کشورهای غربی را برانگیزد. زیرا، آنها طالبان را متحد جمهوری اسلامی تلقی کرده و گامی برای بهبود مناسبات با افغانستان بر نخواهند داشت.

ایکول در مقاله‌ای نوشته در نتیجه همین سیاست‌ها، بسیاری از ایرانیان ایمان خود به اسلام و حتی احترام‌شان به آن را از دست داده‌اند.

مصطفی ایکول یک پژوهشگر برجسته دینی و روزنامه‌نگار برجسته ترک است که مطالعاتش بر محور رابطه اسلام، آزادی و سیاست متمرکز است.

چگونه جمهوری اسلامی، محبوبیت اسلام را کاهش داد؟

این پژوهشگر که کتاب «هیچ اکراهی در دین نیست؛ بدون استثنا» را در دست انتشار دارد، در مقاله‌ای که در وب‌سایت الحره منتشر شده، نوشته است در جریان اعتراضات سراسری در ایران، مکان‌های مذهبی مورد حمله قرار گرفتند، ده‌ها مسجد و زیارتگاه آسیب دیدند و در برخی موارد نسخه‌هایی از قرآن نیز سوزانده شدند.

به گفته او، یکی از این موارد، آتش‌زدن «مسجد الرسول» در تهران در نوزدهم جدی بود که در آن شماری از معترضان با سر دادن شعار «مرگ بر دیکتاتور» این عمل را انجام دادند. ایکول تأکید می‌کند که حمله به عبادتگاه‌ها در هیچ شرایطی قابل توجیه نیست و چنین اقدام‌هایی به نفع تلاش‌ها برای رسیدن به ایران آزاد نیز نیست.

با این حال، این پژوهشگر دینی می‌گوید واقعیت این است که خود جمهوری اسلامی در شکل‌گیری چنین خصومتی نسبت به دین نقش اساسی داشته است.

او می‌نویسد که حکومت جمهوری اسلامی طی دهه‌ها، حاکمیت اقتدارگرایانه خود را با ارجاع مداوم به اسلام توجیه کرده است. رهبر جمهوری اسلامی خود را حاکم به نام خدا معرفی می‌کند و مخالفان این نظام با برچسب «دشمنان خدا» معرفی شده‌اند.

حکومت جمهوری اسلامی ایران بر پایه ترکیبی از ایدئولوژی دینی شیعه و ساختار سیاسی متمرکز بنا شده است و اساس مشروعیت خود را از دین می‌گیرد.

هسته اصلی این نظام بر اصل ولایت فقیه استوار است؛ اصلی که می‌گوید در دوران غیبت امام دوازدهم شیعیان، یک فقیه باید ولایت و سرپرستی جامعه را در اختیار داشته باشد. این اصل ستون فقرات قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران است.

در حکومت جمهوری اسلامی رهبر، اعضای اصلی نهادهای نظارتی و بسیاری از مقام‌های کلیدی، روحانی هستند و اقتدار سیاسی با جایگاه دینی پیوند خورده است.

سیاسی‌شدن مساجد در ایران

ایکول می‌گوید چنین ترکیبی از سیاست و حکومت‌داری، سبب شده که شماری از مخالفان در واکنش به آن، اساسا از دین روی‌گردان شوند.

ایکول در ادامه می‌گوید مساجدی که در جهان اسلام حتی نزد افراد غیرمذهبی نیز حرمت دارند، در ایران به بخشی از ساختار سیاسی و امنیتی حکومت بدل شده‌اند. او به نقش مساجد به‌عنوان پایگاه‌های نیروهای بسیج اشاره می‌کند و می‌نویسد که در اسد ۱۴۰۳، فرمانده بسیج اعلام کرده بود که ۷۹ درصد پایگاه‌های این نیرو در مساجد مستقر است؛ نیرویی که به گفته او، نزد مخالفان حکومت به‌شدت منفور است.

در ایران، بسیج یک نیروی شبه‌نظامی و ایدئولوژیک است که زیرمجموعه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی فعالیت می‌کند و نقش مهمی در حفظ و اعمال قدرت سیاسی و دینی حکومت جمهوری اسلامی دارد. این نیرو در سال ۱۳۵۸، یک سال پس از پیروزی این انقلاب به فرمان آیت‌الله خمینی ایجاد شد.

بسیج یکی از اصلی‌ترین نیروها در برخورد با اعتراضات خیابانی، به‌ویژه در سال‌های اخیر بوده است.

بسیاری از پایگاه‌های بسیج در مساجد مستقر هستند. این پیوند باعث شده مسجد، که در سنت اسلامی محل عبادت و اجتماع دینی است، در ایران به گفته منتقدان به بخشی از شبکه امنیتی و سیاسی حکومت تبدیل شود.

پیامدهای اجتماعی اسلام حکومتی

ایکول با نقل اظهارنظر نازنین نور، خبرنگار ایرانی در تبعید، می‌نویسد که «حکومت دینی‌ای که به نام اسلام می‌کشد، تجاوز و اعدام می‌کند»، در نهایت خشم علیه خود دین را برانگیخته است.

به باور ایکول، این وضعیت نتیجه استفاده ابزاری و مداوم از اسلام و نیز سیاست‌های «اسلامی‌سازی از بالا» بوده است.

او به مشاهدات جامعه‌شناس امریکایی آمیتای اتزیونی در اوایل دهه ۱۳۸۰ اشاره می‌کند که مساجد تهران را «تقریبا خالی» توصیف کرده بود. همچنین به نقل از نیکلاس پلهام، خبرنگار اکونومیست، می‌نویسد که تهران شاید «کم‌مذهب‌ترین پایتخت خاورمیانه» باشد؛ جایی که با وجود ممنوعیت الکل، رساندن شراب به خانه از سفارش پیتزا سریع‌تر است.

گذار جامعه دینی به غیر دینی

هر چند به دلیل محدودیت‌ها در ایران تحقیق مستقل تازه‌ای در مورد دین‌گریزی به ویژه در میان نسل جوان در ایران انجام نشده، اما بنیاد تحلیل و سنجش نگرش‌ها در ایران (گامان) که در هالند فعالیت دارد در تحقیقی که در سال ۲۰۲۰ انجام داده بود گفت که گذار از رویکرد «دینی» به «غیردینی» در میان گروه‌های شهری، تحصیل‌کرده و جوان‌تر در ایران بیشتر شده و بسیاری از آته‌ایست‌ها و اگنوستیک‌ها پیش‌تر «دینی» بوده‌اند.

گامان در همین پیمایش گزارش داده بود که ۶۸ درصد پاسخ‌دهندگان باور دارند احکام دینی باید از قانون‌گذاری دولتی کنار گذاشته شود.

در گزارش گامان آمده است که ۷۲ درصد با اجبار قانونی حجاب در اماکن عمومی مخالفت کرده‌اند و ۵۷ تا ۵۸ درصد گفته‌اند اساسا به حجاب باور ندارند.

این پیمایش همچنین گزارش داده است که ۵۶ درصد نمی‌خواهند فرزندان‌شان در مکتب آموزش و تکالیف دینی دریافت کنند، هرچند حدود ۵۴ درصد گفته‌اند با فرصت آشنایی کودکان با باورهای دینی گوناگون موافق‌اند.

در افغانستان نیز طالبان تفسیر بسیار سخت‌گیرانه‌ای از اسلام دارد.

نادیده گرفتن حقوق بشر، به‌ویژه حقوق زنان باعث شده تجربه زندگی دینی با آن‌چه در گذشته بوده متفاوت شود و برخی بخش‌های جامعه به این نوع حکمرانی انتقاد و دل‌سردی داشته باشند.

کابل نمادهای زیادی دارد: پغمان، احمد ظاهر و هوتل اینترکانتیننتال. لیز دوسِت، خبرنگار سرشناس بین‌المللی در کتاب «بهترین هوتل کابل» می‌نویسد که اینترکانتیننتال در زمان سلطنت ظاهرشاه، دنیای پرزرق‌وبرق اشراف محمدزایی، مقام‌های ارشد دولتی، بازرگانان، دیپلومات‌ها و جاسوسان خارجی در میانه جنگ سرد بود.

آن‌ها در قلب کشوری روستایی و محافظه‌کار، طعم یک هوتل پنج‌ستاره بین‌المللی و مدرن را می‌چشیدند، جایی که مردان می‌توانستند در سالون‌های مجلل آن مشروب بنوشند، زنان غربی بدون نگرانی با بیکینی آب‌بازی کنند و مهمانان، غذاها را از دست بهترین آشپزان افغان و اروپایی بخورند.

کانتیننتال نماد افغانستانی آبرومند و صاحب جایگاه در جهان بود. دوسِت در کتابش می‌نویسد که «کابل در محافل خاص و اشرافی به پاریس آسیای مرکزی شهرت داشت.» به گفته او، «تمام آن فضا شبیه حبابی درخشان و رنگین بر فراز این شهر بود. تمام دنیا در اینجا حضور داشتند: مدیرانی لبنانی و سوئیسی، سرآشپزی آلمانی، مهندسی فلسطینی، حسابداری فیلیپینی، دستیار شخصی بریتانیایی و بسیاری دیگر.»

او در ادامه می‌نویسد که ظاهرشاه با ساخت این هوتل می‌خواست افغانستان بخشی از کاروان پیشرفت باشد، اما کانتیننتال مانند خود کشور، خیلی زود وارد سال‌های تاریک عقب‌گرد، جنگ و بی‌ثباتی سیاسی شد.

این هوتل در زمان ظاهرشاه جز هوتل‌های زنجیره‌ای معروف «اینترکانتیننتال» بود، اما زمانی هم فرارسید که مهمانان (که عمدتاً خبرنگاران ماجراجوی مشتاق گزارش‌دهی از کودتاها و تغییر رژیم‌ها در کابل بودند) آن را به عنوان «بدترین هوتل دنیا» نفرین می‌کردند.

هوتل در دوره جنگ‌های تنظیمی به مکانی بدل شد که نه آب لوله‌کشی داشت، نه سیستم گرمایشی قابل‌اعتماد و نه حتی نانی که مزه خوبی داشته باشد. اتاق‌های خواب به پناهگاهی در برابر راکت‌های مجاهدین بدل شدند، چراغ‌های باشکوه آن در هم شکستند و طبقات هوتل بارها آسیب دیدند و بازسازی شدند.

داستان کانتیننتال، داستان پستی و بلندی تاریخ معاصر افغانستان است. لیز دوسِت این هوتل را انتخاب کرده تا حوادث پنج دهه گذشته را از دید مردم عادی و از منظر کارمندان وفادار آن شرح دهد.

نویسندگان غربی بیشتر درباره رویدادهای سیاسی و نظامی افغانستان نوشته‌اند، اما خبرنگار ارشد سرویس جهانی بی‌بی‌سی برای روایتش زاویه‌ای دیگر انتخاب کرده است: زندگی کارمندان عادی کانتیننتال در میانه حوادث تلخ و شیرین پایتخت. او درباره حضرت، خانه سامان هوتل، نوشت که «روز خود را با نماز صبح، چای سبز و نان تازه با تخم وطنی همراه بادنجان رومی آغاز می‌کند.»

لیز دوسِت از زندگی روزمره، ترس‌ها، آرزوها، شکست‌ها و موفقیت‌های مردم عادی می‌نویسد تا مخاطب غربی رویدادهای این کشور را از منظر مردم آن ببیند؛ مردمی که مانند تمام آدم‌های جهان برای یک زندگی معمولی تلاش کرده‌اند.

این تصویر در نقطه مقابل تصویری عجیب و غریب از افغان‌ها در رسانه‌های بین‌المللی است که نام‌شان با جنگ، انتحار، زنان برقع‌پوش و طالب گره خورده است.

پیشرفت به بهای وام و ارفاق

اینترکانتیننتال در نهم سپتامبر ۱۹۶۹ (۱۸ سنبله ۱۳۴۸) به دست کمپنی انگلیسی «تیلور وودرو اینترنشنال» طراحی و افتتاح شد. هزینه ساخت هوتل با وامی از حکومت بریتانیا به ارزش ۲.۵ میلیون پوند (معادل ۵۰۰ میلیون افغانی به پول آن زمان) پرداخت شد.

دوسِت می‌نویسد که حکومت افغانستان خیلی زود از پرداخت وام ناتوان ماند و سال‌ها تلاش کرد تا بر سر تغییر شرایط بازپرداخت آن با حکومت بریتانیا مذاکره کند. سفیر بریتانیا در کابل به لندن نوشت که مقام‌های حکومتی از پرداخت اقساط این وام سنگین شکوه می‌کنند. او توصیه کرد که لندن برای نگه‌داشتن افغانستان در کمپ غرب، در مورد دریافت اقساط سخت‌گیری نکند.

در آن زمان، اینترکانتیننتال بسیار گران‌قیمت و بیش از حد مجلل بود، آن هم برای کشوری که تعداد زیادی از مردم آن با کمترین امکانات زندگی می‌کردند. اما با این حال، «افغان‌ها به آینده چشم دوخته بودند. آن‌ها با اینترکانتیننتال طعم دوران جدیدی را می‌چشیدند.»

افغانستان، کشوری با منابع مالی داخلی کم، برای توسعه به وام و کمک خارجی متکی شد، اما در میانه جنگ سرد که بلوک شرق و غرب با چنگ و دندان رقابت می‌کردند، سیاست بی‌طرفی ظاهرشاه نتوانست افغانستان را در برابر نفوذ بی‌ثبات‌کننده این رقابت محافظت کند.

افغانستان در پایان سلطنت ظاهرشاه به دریای تحولات سریع سیاسی و نظامی افتاد. دوسِت با لحنی کنایه‌آمیز درباره تغییر رژیم‌ها نوشت که با تغییر رهبران، «کارکنان اینترکانتیننتال دوباره چکش‌ها و میخ‌های‌شان را بیرون می‌آوردند، قاب عکس‌های موجود را پایین می‌کشیدند و عکس‌های جدیدی نصب می‌کردند.»

کانتیننتال با طعم پاریسی

در خاطرات آدم‌هایی که برای دوسِت تعریف کردند، اینترکانتیننتال یک پروژه استثنایی بود؛ چیزی معلق میان واقعیت موجود و فضایی که تجسم آرزوی معطوف به آینده و دنیایی مختص به خود بود که آدم‌ها در آن برای ساعاتی پیرامون‌ شان را فراموش می‌کردند.

دوسِت می‌نویسد که در بهار ۱۹۷۱ روزنامه «کابل تایمز» گزارش داد: «اولین طراح مشهور پاریسی شخصاً در کابل حضور می‌یابد و این نخستین‌باری است که مجموعه لباس‌های پاریسی برای مردم کابل به نمایش درمی‌آید.»

«پی‌یر بالمن»، طراح مشهور لباس‌های زنانه، همراه با مدل‌های فرانسوی‌اش به کانتیننتال آمد و کلکسیون لباس‌های بهاری و تابستانی خود را به نمایش گذاشت. به گفته دوسِت، روزنامه‌های محافظه‌کار از نمایش بالمن که پس از کابل برای نمایشی دیگر راهی بیروت شد، عصبانی بودند و از کوتاه‌تر شدن دامن زنان به شدت انتقاد می‌کردند. غرب‌گرایی نرم دولت‌های مدرن، در آتش خشم و نارضایتی جامعه محافظه‌کار و روستایی افغانستان بخار می‌شد و به هوا می‌رفت.

طالبان دو بار به کانتیننتال حمله کردند. دوسِت به نقل از یک عضو طالبان، نفرت این گروه را از این هوتل مجلل که سال‌ها نماد افغانستان سکولار و جهان‌گرا بود، نشان می‌دهد. جنگجوی جوان طالب می‌گفت: «این ساختمان فقط برای ثروتمندان ساخته شده بود.» اکنون آن‌ها بنر جدیدی بر فراز ورودی هوتل در پایین تپه آویزان کرده‌اند: «اینترکانتیننتال برای همه». اما کانتیننتال همیشه دور از دسترس همه باقی می‌ماند، به‌خصوص حالا که انزوای افغانستان فقیران را فقیرتر کرده و طبقه متوسطی که در دو دهه گذشته قوی‌تر شده بود، اندک‌اندک به طبقه فقرا می‌پیوندد.

با این حال، دوسِت با خوش‌بینی می‌نویسد که به‌رغم شرایط سخت کنونی، هنوز مردم افغانستان امیدوارند. او به نقل از حضرت که پس از آمدن طالبان کارش را در کانتیننتال از دست داده، نوشت: «او هنوز از هوتل محبوبش ناامید نشده است. او با تمام وجود باور دارد که اینترکانتیننتال می‌تواند روزی دوباره بهترین هوتل کابل شود.»

«رندوم هاوس»، ناشر کتاب لیز دوسِت، نوشت که این کتاب «روایتی عمیق و ماندگار از تاریخ معاصر افغانستان» است. اگرچه شاید خواننده اطلاعاتی تازه و ناگفته‌ از حوادث سیاسی پنج دهه اخیر به دست نیاورد، ولی این حرف درست است که «کتاب، تاریخی بسیار زنده و جذاب از افغان‌ها و تلاش‌شان برای بقا در طول نیم قرن ویرانی و آشفتگی است. این تنها داستان یک هوتل نیست، بلکه داستان یک ملت است.»

مشخصات کتاب:

لیز دوسِت، بهترین هوتل کابل: تاریخ افغانستان از نگاه مردم آن، انتشارات رندوم هاوس کانادا، ۲۰۲۵.

در این حمله، ۳۶ نمازگزار جان باخته و دست‌کم ۱۶۹ تن دیگر زخم برداشتند.

این حمله، از مرگبارترین رویدادها در اسلام‌آباد از زمان بمب‌گذاری هتلی در سال ۲۰۰۸ به شمار می‌رود. در حمله به هوتل ماریوت در اسلام‌آباد دست‌کم ۵۴ نفر کشته و بیش از ۲۶۶ نفر زخمی شدند.

«ولایت پاکستان» داعش مسئولیت حمله به مسجد شیعیان در اسلام‌آباد را بر عهده گرفته است. این گروه در کانال تلگرامی خود، حمله‌کننده انتحاری را فردی به نام سیف‌الله انصاری معرفی کرده است.

مقام‌های پاکستانی تایید کردند که او شهروند پاکستان است، اما ادعا کردند که چندین بار به افغانستان سفر کرده بود.

این رویداد، دومین حمله مرگبار به پایتخت به‌شدت محافظت‌شده پاکستان در ماه‌های اخیر است. در نومبر ۲۰۲۵، یک بمب‌گذار انتحاری در نزدیکی مجتمع قضایی اسلام‌آباد خود را منفجر کرد و ۱۲ نفر را کشت و ده‌ها تن را زخمی کرد. حمله به غیرنظامیان با موجی از محکومیت‌های بین‌المللی همراه شد.

دبیرکل سازمان ملل متحد، ایالات متحده، بریتانیا، کانادا، فرانسه، روسیه، چین، ترکیه، ایران و چندین کشور دیگر این اقدام را «وحشتناک» و «نفرت‌انگیز» خواندند و با پاکستان در مبارزه با تروریسم اعلام همبستگی کردند.

انتقال ناامنی به پایتخت

سال‌هاست که ناامنی و درگیری‌های مسلحانه در ایالت‌های بلوچستان و خیبر پختونخوا و گاه‌گاه در کراچی جریان دارد، اما اسلام‌آباد معمولاً از این موج خشونت‌ها در امان مانده بود.

اکنون اما شواهد نشان می‌دهد که شبه‌نظامیان در صدد گسترش جغرافیای عملیات خود به شهرها به‌ویژه پایتخت هستند.

بر اساس گزارش‌های مؤسسه مطالعات صلح پاکستان، نزدیک به ۹۰ درصد حملات تروریستی همچنان در خیبرپختونخوا و بلوچستان متمرکز است. با این حال، ضربه‌زدن به پایتخت از نظر نمادین، تبلیغاتی و رسانه‌ای دستاوردی بزرگ برای گروه‌های افراطی به شمار می‌رود. حملات در مناطق دورافتاده اغلب بازتاب محدودی دارند، اما هدف قرار دادن اسلام‌آباد پیامی متفاوت ارسال می‌کند.

انتقال خشونت از حاشیه‌ها به مرکز، دو پیام همزمان دارد: از یک سو، نشان‌دهنده جسارت و قدرت‌یابی بیشتر شبه‌نظامیان است و از سوی دیگر، گواهی بر ناتوانی یا ناکامی دولت در مهار این تهدید رو به گسترش.

در واقع، دیگر هیچ جایی در پاکستان مصون از تیررس این گروه‌ها نیست.

سید کلیم امام، مقام پولیس اسلام‌آباد، در گفت‌وگو با نیویورک تایمز تأکید کرد که این حمله بیش از آنکه نشانه افزایش توان عملیاتی گروه‌های افراطی باشد، بیانگر تغییر در نیت و انتخاب اهداف آن‌هاست. او گفت: «اسلام‌آباد هرگز کاملاً از فهرست اهداف شبه‌نظامیان خارج نبوده است.»

تکرار حملات در پایتخت نشان می‌دهد که برخلاف ادعاهای مقامات، وضعیت امنیتی پاکستان نه‌تنها بهبود نیافته، بلکه پیچیده‌تر، چندلایه‌تر و نگران‌کننده‌تر شده است.

شیعیان پاکستان که بین ۱۰ تا ۱۵ درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند، دهه‌هاست هدف حملات فرقه‌ای گروه‌های افراطی به‌ویژه در مناطق مرزی با افغانستان قرار دارند. اما حملات گسترده فرقه‌ای در خود پایتخت پدیده‌ای نسبتاً نادر بوده و همین امر، شوک و نگرانی عمومی را دوچندان کرده است.

چه کسی پشت این حمله است؟

داعش شاخه پاکستان مسئولیت را پذیرفت. این حمله کاملاً با سابقه عملکرد داعش همخوانی دارد. داعش خراسان سال‌ها مساجد و تکیه‌خانه‌های شیعیان را در افغانستان به ویژه کابل، هرات و بلخ هدف قرار داده است. این گروه تروریستی از طی سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۱ مرگبارترین حملات را فرقه‌ای را در افغانستان انجام داده است.

با بازگشت طالبان به قدرت در ۲۰۲۱، شدت حملات داعش در افغانستان کاهش یافته است. طالبان مدعی سرکوب این گروه است. اما ناظران معتقدند که داعش اکنون تمرکز خود را به فعالیت‌های فرامرزی معطوف کرده است. حملات مرگبار در مسکو، کرمان و اکنون اسلام‌آباد گواه این تغییر رویکرد است.

وضعیت کنونی پاکستان دقیقاً شبیه وضعیت افغانستان در دو دهه حکومت‌های حامد کرزی و اشرف‌غنی است.

اما اکنون شرایط در افغانستان تغییر کرده است. افراط‌گرایان به آرمان خود، یعنی تحقق «نظام اسلامی» در افغانستان، دست یافته‌اند و می‌گویند اکنون نوبت برپایی «نظام سچه اسلامی» در پاکستان فرا رسیده است. برخی سیاسیون افغان معتقد اند که این وضعیت محصول اشتباهات ارتش پاکستان است. آن‌ها می‌گویند دهه‌ها سرمایه‌گذاری بر افراطیت و شورشگری، بلای جان این کشور شده است.

در کنار داعش، برخی اتهامات متوجه جدایی‌طلبان بلوچ شد و ادعا شد که این حمله واکنشی به عملیات اخیر ارتش در بلوچستان است. اما گروه‌های جدایی‌طلب بلوچ سابقه‌ای در حملات فرقه‌ای ندارند و معمولاً اهداف دولتی و نظامی را نشانه می‌گیرند.

با این حال، انگشت اتهام بیش از همه به سوی تحریک طالبان پاکستان نشانه رفته است. این گروه سابقه همکاری عملیاتی و ایدئولوژیک با داعش داشته و بخش‌هایی از آن به‌ویژه «طالبان پنجابی» که اکنون در تی‌تی‌پی ادغام شده‌اند سابقه طولانی در خشونت فرقه‌ای دارند.

روزنامه دان در سرمقاله اخیر خود نوشت که این عناصر ممکن است بار دیگر برای هدف قرار دادن نقاط «نرم» مانند اماکن مذهبی فعال شده باشند.

اتهام‌های همیشگی

با وجود پیچیدگی وضعیت، مقام‌های پاکستانی بلافاصله هند و طالبان افغانستان را متهم کردند. وزیر دفاع پاکستان گفت که مهاجم به افغانستان سفر کرده و ادعا کرد هند و طالبان در پشت ماجرا هستند. سخنگوی نخست‌وزیر نیز هند را مسئول دانست.

هند این اتهامات را «بی‌اساس و بی‌معنی» خواند و رد کرد. وزارت خارجه طالبان نیز حمله را محکوم کرد.

هند و پاکستان سال‌هاست درگیر رقابتی خصمانه‌اند.

پاکستان مدعی است که افزایش ناآرامی و درگیری در این کشور با برگشت طالبان به قدرت پیوند دارد. به باور این کشور، گروه‌های شبه‌نظامی در پاکستان از عقبه حمایتی و اجتماعی در افغانستان برخوردار شده‌اند.

اسلام‌آباد برای مهار تهدیدها از خاک افغانستان، اقداماتی انجام داده است. کاهش سطح روابط دیپلوماتیک، قطع تجارت، شکایت در شورای امنیت و مجامع بین‌المللی، و حتی دو بار بمباران کابل، بخشی از تلاش پاکستان برای جلوگیری از حمایت طالبان افغان از شورش‌گری در پاکستان بوده است.

اما هیچ‌کدام از این تلاش‌ها نتیجه مطلوب نداشته است. اسلام‌آباد اکنون عملا اهرم‌های فشار مؤثر خود را از دست داده است. دیگر هیچ گروه نیابتی قدرتمندی وجود ندارد که اسلام‌آباد از طریق آن، اداره حاکم در کابل را از طریق آن فشار دهد.

تنها گزینه باقی‌مانده، ورود به جنگ مستقیم و پرهزینه است؛ گزینه‌ای که برای پاکستان آسان نخواهد بود، همان‌گونه که برای امریکا سنگین تمام شد.

در مقابل، طالبان گزینه‌های متعددی برای فشار بر پاکستان دارند: تحریک و حمایت از تی‌تی‌پی، پشتیبانی از جدایی‌طلبان بلوچ، و تقویت دیگر جریان‌های رادیکال مذهبی. ادامه درگیری برای طالبان نیز دو مزیت عمده دارد: دریافت کمک مالی بیشتر از هند و بسیج افکار عمومی داخل افغانستان برای مشروعیت‌بخشی به خود.

در نهایت، اگر اسلام‌آباد نتواند به‌سرعت راهبردی جامع و مؤثر برای مهار این بحران رو به گسترش اتخاذ کند، حمله به مسجد شیعیان در اسلام‌آباد ممکن است نه یک استثنا، بلکه آغاز مرحله‌ای تازه و بسیار خطرناک از ناامنی در قلب پاکستان باشد. قدرت‌گرفتن شبه‌نظامیان یعنی دیگر هیچ جایی مصون نیست.

اسلام‌آباد چاره‌ای جز تغییر ماهوی استراتژی خود در قبال افغانستان، برخورد با گروه‌های رادیکال و افراطی و رفع بسترهای تولید افراطیت و فرقه‌گرایی ندارد.

۱. علما و افراد بلندمرتبه

۲. اشراف (مانند بزرگان قبایل و تاجران)

۳. طبقه متوسط

۴. افراد پست و پایین‌رتبه

این تقسیم‌بندی، هم نگرانی‌های گسترده‌ای را در سطح اجتماعی برانگیخته، و هم پرسش‌های بنیادینی را درباره نسبت آن با عدالت، مساوات و مبانی شریعت اسلامی به میان آورده است.

در حاشیه این اصول‌نامه، برای مشروعیت‌بخشی فقهی به این طبقه‌بندی، به برخی منابع فقهی متأخر استناد شده است، از جمله ردّ المحتار اثر ابن‌عابدین شامی (متوفای ۱۲۵۲ هـ.ق). در این اثر، بالاترین مرتبه اجتماعی به علما و علویان، به معنای سادات و منسوبان به خاندان پیامبر اسلام، اختصاص یافته و از آنان با عنوان «اشراف‌الاشراف» یاد شده است. در مرتبه دوم، «اشراف» قرار می‌گیرند که مراد از آنان دهقانان (به معنای تاریخی آن، یعنی زمین‌داران و صاحبان سرمایه) دانسته شده‌اند. طبقه سوم، اهل بازار یا طبقه متوسط معرفی شده و در نهایت، از گروهی با عنوان مردمان پست و دون‌مایه یاد می‌شود، بی‌آنکه تعریف روشنی از مصادیق آن ارائه شود.¹

این طبقه‌بندی، به‌طور طبیعی این پرسش را برمی‌انگیزد که آیا اسلام، به‌عنوان یک دین، بر برابری و برادری انسان‌ها تأکید ندارد و آیا عدالت و مساوات از اهداف بنیادین شریعت به شمار نمی‌روند؟ اگر تبعیض میان انسان‌ها نارواست و چنین تقسیم‌بندی‌ای در منابع درجه‌اول اسلامی وجود ندارد، فقهایی چون ابن‌عابدین این چارچوب را بر چه مبنایی صورت‌بندی کرده‌اند؟

از منظر روش‌شناختی، باید یادآور شد که مفهوم "طبقه اجتماعی" به معنای مدرن آن، محصول دوران جدید است و عمدتاً در نظریه‌های علوم اجتماعی، به‌ویژه در سنت اندیشه چپ و نزد کارل مارکس، صورت‌بندی شده است. بنابراین، متون پیشامدرن، از جمله قرآن کریم، مستقیماً به مفهوم طبقه به معنای امروزی آن نپرداخته‌اند. با این حال، این امر مانع از بررسی مسئله برابری یا نابرابری انسان‌ها در متون کلاسیک اسلامی نمی‌شود.

در منابع قرآنی، تأکید بر برابری ذاتی انسان‌ها آشکار است. قرآن کریم همه انسان‌ها را فرزندان آدم می‌داند² و کرامت ذاتی را برای تمامی بنی‌آدم به رسمیت می‌شناسد³ و تنها معیار برتری را تقوا معرفی می‌کند.⁴ در سنت نبوی نیز روایات متعددی بر نفی هرگونه برتری نژادی، قومی و اجتماعی تأکید دارند؛ از جمله روایت مشهور که عرب و عجم، و سفید و سیاه را در اصل انسانی برابر می‌داند و تقوا را یگانه معیار فضیلت معرفی می‌کند.⁵ این مجموعه متون، به‌روشنی ناظر به برابری حقوقی انسان‌ها است.

در مقابل، آیاتی در قرآن وجود دارد که به تفاوت‌های واقعی میان انسان‌ها اشاره می‌کند؛ مانند تفاوت میان دانایان و نادانان⁶ یا تمایز میان مؤمنان صالح و مجرمان.⁷ بسیاری از متفکران مسلمان، این دو دسته از آیات و روایات را متعارض ندانسته و بر این باورند که متون ناظر به برابری، به ساحت حقوقی انسان‌ها مربوط است، در حالی که متون ناظر به تفاوت، ناظر به ساحت اخلاقی و ارزشی‌اند. این تفکیک، از منظر عقل سلیم نیز پذیرفتنی است؛ زیرا تفاوت اخلاقی میان نیکوکار و تبهکار یا دانا و نادان، امری بدیهی تلقی می‌شود.

مسئله اساسی، اما، آن است که آیا این تفاوت‌های اخلاقی می‌توانند مبنای تبعیض حقوقی و قانونی قرار گیرند، به‌ویژه در حوزه جزا و کیفر. طبقه‌بندی جزایی طالبان، که بر عواملی چون علم، نسب و جایگاه اجتماعی استوار است، از این منظر محل اشکال جدی است. در فقه کلاسیک حنفی، بحث «کفؤ» در باب نکاح مطرح شده و تفاوت‌های اجتماعی در این حوزه مورد توجه قرار گرفته است؛ اما این تفاوت‌گذاری صراحتاً به حوزه ازدواج محدود شده و هدف آن، حفظ ثبات خانواده و جلوگیری از تنش‌های اجتماعی دانسته شده است. پژوهشگران تاکید دارند که اولا، این تفاوت‌گذاری مبنای شرعی ندارد و بر پایه عرف‌ها و سنت‌های اجتماعی بنا شده است، و ثانیا، این مباحث هرگز به حوزه حقوق جزا تسری داده نشده‌اند.

برعکس، در منابع معتبر حدیثی، تبعیض در اجرای عدالت کیفری به‌شدت نکوهش شده است. روایت «من بطأ به عمله لم یسرع به نسبه» بر بی‌اعتباری نسب در برابر شایستگی عملی تأکید می‌کند.⁸ همچنین حدیث مشهور نقل‌شده در منابع معتبر اهل سنت، علت هلاکت امت‌های پیشین را تبعیض در اجرای مجازات می‌داند؛ آنجا که شریفان از کیفر معاف می‌شدند و ضعیفان مجازات می‌گردیدند.⁹ این دسته از روایات، به‌صراحت هرگونه تمایز حقوقی بر پایه نسب یا موقعیت اجتماعی را مردود می‌شمارند.

از این منظر، تقسیم‌بندی جزایی طالبان و تفکیک شهروندان به شریف و غیرشریف، در تعارض آشکار با عدالت و مساوات و در تناقض صریح با منابع درجه‌اول اسلامی است. جالب آنکه این الگو، بیش از آنکه با سنت اسلامی همخوانی داشته باشد، شباهت قابل توجهی با نظام کاست در آیین هندوئیسم دارد. در هندوئیسم، مردم به دو دسته ورنه‌ها و جاتی‌ها تقسیم می‌شوند و ورنه‌ها خود به چهار طبقه تقسیم می‌شوند:

۱. برهمن‌ها: روحانیان و کاهنان

۲. کشاتریه‌ها: جنگاوران،‌شاهان و فرمانروایان
۳. ویشیه‌ها: بازرگانان، کشتمندان و دامداران

۴. شودره‌ها: کارگران و خدمتکاران.

گروهی که به «نجس‌ها» مشهورند و دالیت‌ها نامیده می‌شوند، بیرون از ورنه‌ها قرار گرفته و در زیرمجموعه جاتی‌ها محسوب می‌شوند. در هند معاصر، با توجه به پذیرش گسترده اسناد حقوق بشری، تبعیض علیه دالیت‌ها به‌طور رسمی غیرقانونی اعلام شده است. با این حال، بازتولید الگوهای مشابه تبعیض‌آمیز در قالب نظام‌های حقوقی جدید، نشان‌دهنده خطر جدی خلط میان اخلاق، دین و حقوق است.

فشرده سخن این‌که بررسی کارکرد طالبان در اصولنامه جزایی این گروه نشان می‌دهد که: اولا، این گروه با مفاهیم جهان‌شمول حقوق بشر بیگانه است، و ثانیا، در فهم دین رابطه‌ای میان فقه و اخلاق نمی‌بیند و دینداری را ظاهرگرایانه و به دور از مقاصد شریعت می‌فهمد، و ثالثا، در میان منابع فقهی مسلمانان تفکیکی میان منابع معتبر و درجه اول با منابع دست چندم نمی‌گذارد. استناد به آرای فقیهانی مانند ابن عابدین که نه تنها به درجه اجتهاد قرار نداشته بلکه حتی به درجه اصحاب تخریج هم نمی‌رسیده‌اند، و در بهترین حالت به این سطح از فقها اصحاب الترجیح والتنقیح گفته می‌شود، نشان می‌دهد که نظریه‌پردازان طالبان یا توانایی علمی درک چنین تفاوت‌های تخصصی را ندارند و یا عمدا از میان منابع عظیم کلاسیک مسلمانان به شکل گزینشی به سراغ منابعی می‌روند که علی‌رغم اعتبار پایین، تنها می‌تواند با سلیقه این گروه همخوانی داشته باشد و یا در تحکیم استبداد دینی مورد نظر آنان به کار آید.

منابع:

۱. ابن عابدین شامی، ردّ المحتار علی الدر المختار، ج ۳ (بیروت: دارالفکر، بی‌تا)، ۵۶–۵۸

۲. سوره نساء، آیه ۱

۳. سوره اسراء، آیه ۷۰

۴. سوره حجرات، آیه ۱۳

۵.محمد ناصرالدین آلبانی، الاحادیث الصحیحة، حدیث ۳۷۰۰

۶. سوره زمر، آیه ۹

۷. سوره جاثیه، آیه ۲۱

۸.مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، کتاب الذکر

۹. محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح بخاری، حدیث ۶۷۸۸