مقامات طالبان روز پنجشنبه برای ۵۰ نفر از قربانیان حمله هوایی پاکستان بر مرکز ترک اعتیاد در کابل، مراسم تشییع جنازه دستهجمعی برگزار کرد. شرافت زمان، سخنگوی وزارت صحت عامه طالبان گفت که هنوز اجساد شماری از جان باختگان این حمله ناپدید هستند.
سخنگوی وزارت صحت عامه طالبان پنجشنبه، ششم حمل، مجموع قربانیان حمله به این مرکز ترک اعتیاد را ۴۱۱ نفر و رقم زخمیها ۲۶۳ نفر اعلام کرد. او افزود که دهها خانواده برای جستجوی اجساد نزدیکان خود به اداره طالبان مراجعه کرده، اما پیکر این افراد تاکنون ناپدیدند.
طالبان در دو مرحله اجساد دهها قربانی را در گور دستهجمعی در سرای شمالی دفن کرده است. سازمان ملل کشته شدن ۱۴۳ نفر در این حمله را تایید کرده است.
جنگندههای پاکستان در شب ۲۵ حوت دستکم ۹ هدف را در کابل و ننگرهار بمباران کردند. ساختمان مرکز ترک اعتیاد امید، در شرق کابل در پی این حمله آتش گرفت.
عطاءالله تارر، وزیر اطلاعات پاکستان این رویداد را یک «عملیات دقیق» خواند و گفت تاسیسات و زیرساختهای پشتیبانی تروریستی هدف قرار گرفته است.
بربنیاد گزارشها، در نزدیکی این مرکز ترک اعتیاد، تاسیسات نظامی طالبان قرار داشته است.
پاکستان متهم است که اصل تناسب و توازن را در حمله خود در نظر نگرفته است. قوانین بشردوستانه بینالمللی طرفین جنگ را مکلف میسازد تا اصل تناسب و توازن را در حملات خود در نظر بگیرند.
برای پنج سال پیاپی، جای دخترانی که از کوچهها با چادر سفید و پیراهن سیاه بهسوی مکتب میروند خالی است. امسال دوباره دختران افغانستان اجازه نیافتند به صنفهای متوسطه، لیسه و دانشگاه بازگردند. سال تعلیمی آغاز شد، اما نیمی از جامعه همچنان پشت دروازههای بسته آموزش ایستاده است.
در همین روزها، در دو سوی مرز دیورند، هزاران کودک دیگر نیز حتی به دروازههای بسته مکتب هم نرسیدند. جنگهای مرزی و حملات شبهنظامیان در پاکستان هزاران خانواده را از خانههایشان بیرون رانده است. در افغانستان و پاکستان، اردوگاههای موقت آوارگان پر از کودکانی است که کتابهایشان را در میان آوارگی جا گذاشتهاند.
اما آنچه زنان در این منطقه را بیش از همه نگران کرده، تنها جنگ نیست؛ ترس از آیندهای است که در آن ممکن است سرنوشت زنان بیش از پیش به حاشیه رانده شود.
پیشاور، شهری میان امید و هراس
در آن سوی مرز دیورند، از مناطق قبایلی تا شهر پیشاور، فضایی شکل گرفته که برای بسیاری از مردم یادآور سالهای جنگ افغانستان با طالبان است. حملات شبهنظامیان ادامه دارد، خانوادهها آواره میشوند و در برخی مناطق قبایلی، محدودیتهایی بر آموزش دختران دوباره سر برآورده و زنان نگران قدرتمندتر شدن طالباناند.
در میان این فضای نگرانکننده، ناهید افریدی، فعال حقوق زنان در پیشاور، با صدایی آرام اما قاطع میگوید: «هیچ جامعهای نمیتواند پیشرفت کند اگر زنان آن اجازه نداشته باشند در رشد و ترقی سهم بگیرند.»
او سالهای قبل از اسد ۱۴۰۰ را به یاد میآورد که زنان افغان در مکتبها، دانشگاهها، ادارههای دولتی و موسسات غیردولتی کار میکردند و حقوق میگرفتند. امروز اما، به گفته او، بسیاری از همان زنان پشت دروازههای نانواییها صف بستهاند تا از خیرات و زکات لقمهای به دست آورند.
خانم افریدی میپرسد: «چطور میشود از پیشرفت حرف زد وقتی نیم جامعه را خانهنشین میکنید؟»
ناهید افریدی میگوید کشورهای اسلامی دیگری مانند پاکستان و ایران وجود دارند که در آنها زنان میتوانند درس بخوانند و کار کنند. به باور او، اسلام هرگز به معنای حذف زنان از جامعه نیست.
اما نگرانی بزرگتری در دل او و بسیاری از زنان منطقه شکل گرفته است: گسترش تفکری که طالبان در افغانستان حاکم کردهاند.
ترس از گسترش یک الگوی ضدزن
تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی) آشکارا اعلام کرده است که میخواهد قرائت خود از شریعت را در بخشهایی از پاکستان نیز پیاده کند؛ قرائتی که به گفته بسیاری از فعالان حقوق زنان، نمونه آن سیاستها در رژیم طالبان در افغانستان پیاده شده است.
ناهید افریدی میگوید نشانههای این روند از قبل در برخی مناطق قبایلی دیده شده است.
در بعضی روستاها، دختران هنوز هم اجازه رفتن به مکتب ندارند. در سوات و برخی مناطق قبایلی، مدارس دخترانه بارها هدف تهدید قرار گرفتهاند.
او میگوید: «آنها میخواهند این محدودیتها را به خاک پاکستان هم بیاورند. اما ما خاموش نخواهیم ماند.»
به باور او، جامعه مدنی پاکستان باید در برابر این روند بایستد؛ زیرا اگر محدودیتها بر زنان گسترده شود، نهتنها زنان بلکه کل جامعه آسیب خواهد دید. «در خانهای که خشونت علیه زن عادی شود، کودکی که بزرگ میشود چگونه میتواند جامعهای امن بسازد؟»
تنها یک ماه قبل در پنجم حوت افراد ناشناس شبانه یک مکتب دولتی را در منطقه برمل در وزیرستان جنوبی منفجر کردند. این انفجار چند صنف درسی، دروازه و بخشی از دیوار مکتب را تخریب کرد. مقامهای محلی گفتند مهاجمان با مواد انفجاری ساختمان مکتب را هدف قرار دادند و تحقیقات درباره عاملان ادامه دارد. در سالهای گذشته دهها مکتب با الگوی مشابهی که در جریان جنگ طالبان با حکومت پیشین افغانستان دیده شده بود، در مناطق قبایلی پاکستان و خیبرپختونخوا آتش گرفته و یا با مواد منفجره منهدم شده است.
جنگی که زنان بیشترین بهایش را میپردازند
درگیریهای مرزی میان طالبان و پاکستان نیز زندگی هزاران خانواده را دگرگون کرده است.
در منطقه خیبر، تنها از یک روستا ۲۰۰ خانواده آواره شدهاند. بسیاری از آنها در فضای باز زندگی میکنند؛ بدون سرپناه، بدون دسترسی به آب آشامیدنی و امکانات ابتدایی.
ناهید افریدی میگوید بیشترین فشار این آوارگی بر دوش زنان است.
زنانی که زیر برقع، در گرما و سرما، روز و شب را در فضای باز میگذرانند. زنانی که باید کودکانشان را آرام کنند، در حالی که خودشان نمیدانند شب کجا خواهند خوابید.
او امیدوار است جنگ پایان یابد، زیرا به گفته او «هیچ گروهی به اندازه زنان و کودکان از جنگ آسیب نمیبیند.»
زنی که برچسب خروج از دین خورد اما مقاومت کرد
در مناطق قبایلی پاکستان، نوشین فاطمه نیز مسیر دشواری را انتخاب کرده است.
او از قوم اورکزی و مسئول یک نهاد توانمندسازی زنان است. فاطمه میتوانست کشور را ترک کند و زندگی راحتتری در خارج داشته باشد، اما تصمیم گرفت بماند. فاطمه به افغانستاناینترنشنال گفت: «اگر خاکم را ترک میکردم، نمیتوانستم با مردمم کار کنم.»
او میگوید وقتی درباره حقوق زنان در شبکههای اجتماعی نوشت، حتی در خانواده خودش مخالفتهای شدیدی شکل گرفت: «هشتاد درصد خانوادهام از من ناراحت شدند؛ حتی زنان.»
اما امروز نسل جوان همان خانوادهها از او مشورت میخواهند.
روزی در شبکههای اجتماعی نوشت: «من به فیمینیسم افتخار میکنم.» واکنش برخی افراد این بود که او را متهم کردند از دین خارج شده است.
با این حال، فاطمه عقبنشینی نکرد.
سوالات فاطمه از هبتالله آخندزاده
نوشین فاطمه از طالبان پرسشهای ساده اما تکاندهندهای دارد. او میپرسد: «وقتی اجازه نمیدهید دختران پزشک و پرستار شوند، اگر همسرانتان بیمار شوند آیا آنها را نزد پزشک مرد میبرید؟»
او باور دارد محدودیتهایی که طالبان بر زنان اعمال کردهاند ریشه در شریعت اسلامی ندارد، بلکه بیشتر از عرفهای قبیلهای سرچشمه گرفته است.
به گفته او، در اسلام مرد و زن هر دو به کسب علم تشویق شدهاند؛ حتی اگر لازم باشد برای آن تا چین سفر کنند.
او با لحنی انتقادی میپرسد: «وقتی کار زنان را ممنوع میکنید، آیا غذا و نیازمندیهای همه خانوادهها را پشت دروازههایشان میرسانید؟»
«انتظار نداریم طالبان با ما بهتر از زنان افغان رفتار کنند»
در پیشاور، زنان هنوز میتوانند صدای خود را بلند کنند؛ هرچند ترس در مناطق قبایلی و سوات بیشتر شده است.
ناهید افریدی میگوید: «اگر طالبان در جایی از پاکستان حاکم شوند، انتظار نداریم با ما بهتر از زنان افغان رفتار کنند.»
اما او و بسیاری از زنان دیگر یک چیز را روشن میدانند: سکوت نخواهند کرد.
زنان پاکستان سرنوشت تلخ زنان افغانستان را پیش چشم خود دیدهاند. آنان دیدند که چگونه طالبان دستاوردهای بیست ساله زنان افغانستان را معکوس کردند.
فاطمه نوشین گفت خودش به افغانستان سفرهایی داشته و خواهرخواندههای افغان دارد که از درد تبعیض با او سخن گفتهاند.
زن مهاجر افغان: آرزو میکنم هیچ زن در جهان ستمی را تجربه نکند که زن افغان تجربه کرد
زهره رحیمی، مهاجر افغان در پاکستان میگوید آرزو میکند ستمی را که زنان افغان تجربه کردند هیچ زن در هیچ جای جهان تجربه نکند. او گفت برای زنان پاکستان آرزو میکند که هرگز حقوق و آزادیهای خود را از دست ندهند.
این زن افغان بعد از تسلط طالبان مجبور شد از کشورش فرار کند. به امید اینکه بتواند در کشور همسایه به اندک آزادی از دست رفته دست یابد.
زهره پیش از تسلط طالبان در یک موسسه خیریه کوریایی کار میکرد. دفتر شان در کارته چهار موقعیت داشت. او در این دفتر سه سال کار کرد. همزمان او در یکی از دانشگاههای خصوصی دانشجو بود و کمپیوتر ساینس میخواند. با آمدن طالبان هم کارش را از دست داد هم از ادامه تحصیل محروم شد.
زهره به افغانستاناینترنشنال گفت فقط یک سال تا فراغتش مانده بود، اما طالبان اجازه نداد او فارغالتحصیل شود. زهره بعد از آمدن طالبان ازدواج کرد و یک فرزند به دنیا آورد.
او دو سال است که با شوهر و یک کودکش در اسلامآباد در ترس و نگرانی زندگی میکند.
برای او بهعنوان یک زن مهاجر تمدید ویزای پاکستان دشوار شده و هر لحظه امکان بازداشت و اخراجش به افغانستان وجود دارد. در دو سالی که در اسلام آباد بوده پس از پورهشدن وقت ویزا در یک سال پنج بار نقل مکان کرده است.
زهره میگوید با دختران و زنان پشتون پاکستان هر از گاهی درباره سیاستهای طالبان سخن میگوید. خانم رحیمی میگوید دخترانی که با او سخن گفتهاند از حاکم شدن طالبان پاکستانی بر سرنوشتشان میترسند.
او میگوید از اینکه طالبان پاکستان هم اعتقاد و انگیزههای مشترک با طالبان افغان دارد و تفاوت در نام این دو گروه رادیکال است نگران است که این گروه مانند طالبان در یک جایی مسلط شود و بر سرنوشت مردم حاکم شود.
فعالان حقوق بشر میگویند طالبان ۷۹ قانون و یا فرمانی صادر کرده است که بهطور مستقیم حقوق اساسی زنان را مورد حمله قرار میدهد؛ مقامات سازمان ملل از این نظام بهعنوان «رژیم آپارتاید جنسیتی» نام میبرند. قوانینی که صدای زن را عورت میخواند و به شوهر اجازه میدهد زن خود را لتوکوب کند مگر اینکه استخوانش بشکند.
در افغانستان سال جدید تعلیمی آغاز شد؛ اما برای میلیونها دختر در این کشور، مکتب هنوز رویایی دور از دست است. در آنسوی مرز دیورند نیز زنان میترسند با آیندهای شبیه زنان افغان روبرو شوند.
با این حال، در میان آوارگی، ترس و محدودیتها، زنانی هستند که همچنان سؤال میپرسند، مقاومت میکنند و امید دارند. زیرا آنها باور دارند آینده این منطقه نه تنها در میدانهای جنگ، بلکه در صنفهای درسی که روزی دوباره باز خواهند شد نوشته خواهد شد.
